اۋەلى اۋىل-ايماقتىڭ اماندىعى سۇرالعان. داستارقان باسىنداعى ديدارلاسۋ ەلدىڭ قىتىمىر قىستان قالاي شىققاندىعى جايىندا ءوربىدى. سالدەن كەيىن استاۋ تولى ءدام كەلگەن. ءۇي يەسى, وسى توڭىرەكتەگى ەلدىڭ شەجىرەسىن جاتقا بىلەتىن, كوشەلى ەل اعاسى مارات وسپانوۆ بۋى بۇرقىراپ تۇرعان استاۋدىڭ جارىمىن الىپ جاتقان كىشىگىرىم تايدىڭ قازىسىنداي قىرتىس بايلانعان ۇزىن ومىرتقانى توردە وتىرعان ستانيسلاۆ ءيۆانوۆيچتىڭ الدىنا قويدى دا:
– وزىڭە ساقتاعان ءدام, – دەدى جىلى جىميىپ, – قىسقى سوعىمنىڭ سوڭعىسى.
كوپتەن بەرى جەرگىلىكتى جۇرتپەن توننىڭ ىشكى باۋىنداي ارالاسىپ جۇرگەندىكتەن قازاقى قالجىڭدى جاقسى تۇسىنەتىن بولۋى كەرەك, ستانيسلاۆ يۆانوۆيچ رياسىز ءبىر ك ۇلىپ الدى دا قارىمتاسىن قايتاردى.
– بۇل كىسى ىلعي وسىلاي, «وسى سوڭعىسى» دەيدى دە, قاي ۋاقىتتا سوقساڭ دا سارى مايداي ساقتاعان سىباعاڭدى اسىپ بەرەدى. بىراق ءوزى جىلىنا ءبىر-اق رەت ارنايى شاقىرادى. جول-جونەكەي سوققانداعى تاتقان ءدام ەسەپ ەمەس, ول جول ۇستىندەگى جولاۋشىنىڭ نەسىبەسى. ال ءبىز بولساق جىلىنا ون مارتە شاقىرامىز.
ەكى تامىردىڭ ءبىر-بىرىنە جاندارىنا تيمەيتىن جاعىمدى ازىلدەرىنەن كەيىن قاۋمالاپ وتىرعان القالى توپ جادىراپ سالا بەردى. قاربىتا قاۋجاڭداعان مەيماندار ءسال سايابىر تاپقان كەزدە مارات اعا ۇلى دوستىقتىڭ ەجەلگى باستاۋى تۋرالى اعىنان جارىلىپ, اقتارىلا ايتىپ بەردى.
– ءبىزدىڭ اتامىز وسپان تىلەمباەۆ مەزگىل, شالقار بولىستارىندا 29 جىل بولىس بولعان كىسى. مىڭدى ايداعان باي, بوساعاسىنا بەرەكە ۇيىرىلگەن, داستارقانى ىرىزدىقتان كەمىمەگەن ادام بولسا كەرەك. كەيىن كەڭەس زامانىندا بولىس پەن بايدى كوپ كۇستانالادى عوي. ال شىن مانىندە كونەكوز قاريالاردىڭ ايتۋىنشا, وسپان اتام بولىس بولىپ تۇرعان ۋاقىتىندا ساندىبايدىڭ ىبىرايىنا, قورامسانىڭ بالالارىنا كوپ شاراپاتى ءتيىپتى. كەلگەن سايىن استارىنا ات مىنگىزگەن, يىقتارىنا شاپان جاپقان. اق قاشىپ, قىزىل قۋعان الاساپىراندا دا كەڭ قولتىعىندا پانالاتقان. ول تۋرالى بەلگىلى ولكەتانۋشى تورتاي سادۋاقاسوۆتىڭ «ەل مەن جەر» اتتى جيناعىنىڭ 72-ءىنشى بەتىندە باياندالادى. ساندىبايدىڭ ىبىرايى دەپ وتىرعانىم,قازاقتىڭ ءان الەمىنە مول ولجا سالعان اتاقتى ۇكىلى ىبىراي, ال قورامسا ايگىلى اقان سەرىنىڭ اكەسى. مىنە, وسىنداي ەل ىشىندەگى جاقسى مەن جايساڭدى الاقانىنا سالىپ الپەشتەگەن وسپان بولىستى جامانداۋعا جۇرتتىڭ اۋزى بارا ما؟ ال مىناۋ ستانيسلاۆ يۆانوۆيچپەن ۇزاق جىلدار بويى جالعاسىپ كەلە جاتقان ارقاۋى مىقتى, ءدىنى بەرىك دوستىقتىڭ تۇما باستاۋى تۋرالى ءبىراۋىز ايتا كەتەيىن.
مارات اعانىڭ ساتىمەن ساباقتاعان ءسوزى ەستىگەن جاننىڭ ەت جۇرەگىن ەلجىرەتەردەي ىستىق ىلتيپاتقا تۇنىپ تۇر ەدى. ارقا ءتوسىن جايلاعان 1930 جىلداردىڭ باسى بولسا كەرەك, قىلىشىنان قان تامعان, ساۋدىراپ قالعان اق سۇيەكتىڭ ۇستىنە جاڭا وكىمەت تۇرعىزامىز دەپ ءتورت قۇبىلاسىن تەگىس قىزىل قانعا بوياعان قىزىلداردىڭ قاھارىنان قايمىعىپ, وسپان بولىسقا قارايتىن الدەنەشە اۋىل, ەت جاقىن اعايىن, تىلەكتەس جۇرت امالسىزدان تۇمەنگە اسىپتى. ءسىبىردىڭ يت تۇمسىعى وتپەيتىن قالىڭ قاراعايلى ورمانىن پانا تۇتقان. ءبىراز جۇرت جاراتقاننىڭ سالعانىن تۋعان جەردە كورىپ الامىز دەپ ەلدە قالىپتى. بىراق اراداعى بايلانىس ۇزىلمەگەن. تۇمەن اسىپ كەتكەن تۋىستار مۇنداعى جۇرتتىڭ قامىن ويلاپ, ازىق-ت ۇلىگىن جەتكىزىپ بەرىپ تۇرعان. ءبىر جولى ۇيىرىمەن جىلقى دا ايداپ كەلىپتى. مىنە, ءدال وسى ۋاقىتتا بۇرىنعى مەزگىل بولىسىنىڭ جالپاق دالاسىنا, قولدىڭ سالاسىنداي اق قايىڭدار كومكەرگەن, قۇت-بەرەكە دارىعان وڭىرگە نەمىس, پولياك, ۋكراين جۇرتى كوشىرىلگەن. ارىپ-اشىققان ادامدار. بۇرىن وسپان بولىس ءتارىزدى قوردالى بايلاردىڭ قاراسى وشكەن. ءتىپتى تىگەرگە تۇياق قالماعان. مىنە, وسى كەزدە جانارلارى جاۋتاڭداپ, اشىققان, ازىق-ت ۇلىكتەن تارىلعان, قۇلا تۇزگە قونىس اۋدارعان قانشاما جۇرتقا ءوز اۋىزدارىنداعى نەسىبەسىن جىرىپ بەرىپ, تۇمەندەگى تۋىستار جىبەرگەن از عانا ازىق-ت ۇلىكتەرىمەن ءبولىسىپ, كومەك كورسەتكەن ەكەن. ستانيسلاۆتىڭ اكەسى يۆان سول شاراپاتتى كورگەندەردىڭ ءبىرى. 1960 جىلدارى يۋجنىي ەلدى مەكەنىندە ديىرمەنشى بولىپ جۇمىس ىستەگەن.
– قازاقتا «اشتىقتا جەگەن قۇيقانىڭ ءدامى اۋىزدان كەتپەيدى» دەگەن ءسوز بار عوي, – دەيدى مارات اعا, – سول ءسوز شىن. وسى ستانيسلاۆتىڭ اكەسى ءبىزدىڭ اۋلەتپەن, ونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ اكەمىزبەن جارتى بيدايدى جارىپ جەگەن دوس بولىپ كەتتى. ورتا بويلى, قايىڭنىڭ بەزىندەي شىمىر, ك ۇلىمدەپ تۇراتىن كوك كوزدى, اقسارى كىسى ەدى. ءبىزدىڭ ەل ول ۋاقىتتا ساسىقكولدى جايلايدى, يۋجنىي 25 شاقىرىم. ءبىز, بالالار ۆەلوسيپەدپەن-اق بارا بەرەتىن ەدىك. يۆان اتامىزدىڭ جارى پولينا اجەيدىڭ ءدامىن ساعىناتىن بولۋىمىز كەرەك, جارىقتىق بالاجان كىسى ەدى. ارقامىزدان قاعىپ, ماڭدايىمىزدان ءسۇيىپ قارسى الاتىن. ءبىزدى بالاسىنباي, بار ءدامىن الدىمىزعا قوياتىن. يۆان اتامىز ديىرمەنشى بولعاننان كەيىن ۇنى مول. بارعان سايىن نارتتاي بولىپ قىزارىپ پىسكەن كاراۆاي دەپ اتالاتىن نانىن جەۋشى ەدىك. قايتاردا ۇيلەرىڭە الا بارىڭدار دەپ قورجىنىمىزدى تولتىرىپ جىبەرەتىن. سول كەزدەگى ۇن ساپالى بولدى ما, الدە پولينا اجەيدىڭ بار مەيىرىن توگىپ پىسىرگەن سوڭ با, كەرەمەت ءدامدى ەدى. ءالى كۇنگە دەيىن اڭساپ جۇرەتىنىم بار.
جايماشۋاق اڭگىمە بارىسىندا وربىگەن ءورىستى اڭگىمە, كەلىستى سۇحباتتان ۇققانىمىز, قاراپايىم ادامگەرشىلىكپەن باستالعان اجارلى دوستىقتى ءۇش ۇرپاق ۇزبەي جالعاستىرىپ كەلەدى ەكەن.
– ءبىزدىڭ اتالارىمىز جەرگىلىكتى جۇرتتىڭ جاقسىلىعىن مولىنان كورگەن, – دەيدى بۇگىندە سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ تايىنشا اۋدانىنا قاراستى گوركي سەلوسىندا تۇراتىن ستانيسلاۆ سوبولەۆسكي, – مارات اعانىڭ اۋىلى اقمولا وبلىسىنا قاراعانىمەن, ەجەلگى كورشى, تامىرى ءبىر تۋىس. ءوزىم جەتەكشىلىك ەتەتىن وندىرىستىك كوپپەراتيۆ جىل سايىن ناۋرىز مەرەكەسىن وتكىزەدى. ءبىزدىڭ سەلودا قازاقتار از تۇرعانىمەن, ەل يەسى, جەر يەسى مارات اعام ەمەس پە؟! سوندىقتان تاربيەلىك ءمانى مول, تاعىلىمى زور ۇلتتىق سالت-ءداستۇردى ساقتاپ, ساقتاپ قانا قويماي, جانداندىرۋىمىز كەرەك. مىسالى, مەن ءوزىم جەرگىلىكتى جۇرتتىڭ ءداستۇرىن ءتاپ-ءتاۋىر بىلەمىن. ەگەر اتاممەن دوستىعى جاراسقان وسى شاڭىراققا كەلگەندە ارنايى قازان كوتەرمەسە, كادىمگىدەي قومسىنىپ قالاتىنىم بار. جەرگىلىكتى جۇرت ونى قالاي ايتادى, بازىنا دەۋشى مە ەدى. تاباق تارتىلىسىمەن ومىرتقا مەن جال-جايانى ىزدەيمىن.
ستانيسلاۆ ءيۆانوۆيچتىڭ الگى اڭگىمەسى وزگەشە اسەر ەتكەن. ويى ورتاق سۇحباتقا ءبىز دە ارالاسىپ:
– كەلگەن سايىن ومىرتقا تىلەيتىن دامەڭىز زور ەكەن, – دەيمىز ءبىز دە ازىلدەپ.
– ويىن عوي, – دەيدى ستانيسلاۆ يۆانوۆيچ, – ايتپەسە ۇلى دوستىقتىڭ شاپاعاتى تۇنىپ تۇرعان بۇل شاڭىراقتىڭ تابالدىرىعىن اتتاعاندا, قارا سۋ ىشسەك تە قارىن توعايادى. ادام جەگەنىنەن ەمەس, نيەتىنەن قۋات الادى ەمەس پە؟!
انە ءبىر جىلى مارات اعانىڭ بالالارى شارۋاشىلىقپەن اينالىسپاقشى بولىپتى. ەگىن ەكپەك. كوكشەنىڭ دالاسىنان كوكتەمنىڭ ءيىسى شىققاندا, قاجەتتى تۇقىم تابۋ قيىن شارۋاعا اينالعان. سالىپ ۇرىپ بارىپ ستانيسلاۆ يۆانوۆيچكە بۇيىمتايىن ايتپاي ما؟
– وتىز توننا تۇقىم كەرەك, –دەپتى مارات اعا.
– ە, الا عوي, – دەسەدى ەجەلگى دوس.
تۇقىمدى كولىككە ارتىپ جاتىپ قولحات جازىپ بەرەيىن دەسە, ازىرگە ەشقايدا كوشەيىن دەپ جاتقان جوقپىن, سونداي ءسوزدىڭ نە قاجەتى بار دەپ وكپەلەگەن كورىنەدى.
– قازاقتىڭ ءوزى ءبىر-بىرىنە قارىز بولعاندا «ازىرگە ەشقايدا كوشەيىن دەپ جاتقان جوقپىن» دەمەي مە, وزدەرىنەن ەستىگەنىمدى ايتقانىم عوي, – دەيدى اتالارى دوس بولعان سوڭ ىرگەلەرى اجىراماي وتىرعان ەجەلگى تامىر.
وتكەن جىلى ىرگەدەگى قاراوزەك اۋىلى العاشقى قازىعىن قاققانىنا ءجۇز جىل تولۋىن ات شاپتىرىپ, بالۋان كۇرەستىرىپ اتاپ وتكەن. ستانيسلاۆ يۆانوۆيچ تە ەل تويىنا قوسقان ۇلەسىم دەپ ءبىر جىلقى اپارىپتى. ءوز ايتۋىنا قاراعاندا, كورشى وتىرعان سوڭ شوق جۇلدىزداي شاعىن اۋىلدىڭ شاپاعاتتى شارۋاسىنان سىرت قالا الماعان. ىنتىماعى جاراسقان ەجەلگى دوس-جارلاردىڭ اراسىندا دوربا دا, جورعا دا جۇرسە, جاراسىمدى ەمەس پە؟
ءدام قايىرعان سوڭ ستانيسلاۆ ءيۆانوۆيچتىڭ جارى اللا «دۋدار-اي» ءانىن باستاپ كەتكەن. كادىمگى قازاق تىلىندە. قۇتتى ءماريام جاگورقىزىنىڭ ءوزى ءتارىزدى. سارىتاپ ساعىنىش, ءمولدىر ماحابباتقا تۇنىپ تۇرعان ويلى دا نۇرلى ءان ءبىر داستارقاننىڭ باسىندا توعىسقان سان ۇلت وكىلدەرىنىڭ بارشاسىن تەرەڭ ويعا باتىرعان.
«ماريام جاگور دەگەن ورىس قىزى,
ون التى, ون جەتiگە كەلگەن كەزi,
قازاققا دۋدار دەگەن عاشىق بولىپ,
سونداعى ءماريامنىڭ ايتقان ءسوزi!»
سۇلۋ ءان سامالداي جەلپىپ كوكشە تاۋلارىن كوكتەي ءوتىپ, اقشاربى بۇلتتى باۋىرلاي بار قازاق دالاسىنا تاراپ بارا جاتقانداي. بۇل دا تامىرى تەرەڭگە كەتكەن ۇلى دوستىقتىڭ دىڭىنە ءنار بەرەتىن ءسات ەمەس پە؟!
اقمولا وبلىسى,
زەرەندى اۋدانى
