اتالعان عىلىمي جوبالار بايقاۋىندا 12-سىنىپتا وقيتىن جاس بيولوگتەر اسان اسانوۆ پەن ءامىرحان اسىلحان «D دارۋمەنىنىڭ Drosophila melanogaster مۋتاتسياسىنىڭ پايدا بولۋىنا اسەرى» اتتى گەنەتيكالىق زەرتتەۋ جۇمىسى ءۇشىن ءبىرىنشى دارەجەلى ديپلومعا يە بولدى. ال 8-سىنىپ وقۋشىسى باۋىرجان امىرعاليەۆتىڭ عىلىمي جۇمىسى ەكولوگيا باعىتىنداعى وزىق ىزدەنىس رەتىندە تانىلدى.
ءبىرازدان بەرى D دارۋمەنىنىڭ جەمىس شىركەيىنىڭ مۋتاتسياعا ۇشىراۋىنا اسەرىن زەرتتەپ جۇرگەن اسان مەن ءامىرحان ءبىر جارىم جىلدىڭ ىشىندە وسى ماسەلەگە قاتىستى كوپتەگەن عىلىمي تاجىريبە جۇرگىزىپتى.
– عىلىمي جۇمىسىمىزعا ۇستازىمىز, بيولوگيا ءپانىنىڭ مۇعالىمى سەلۆين دجەيكوبس جەتەكشىلىك ەتتى. باستاپقىدا ءبىز دروزوفيلانى بۋدانداستىرۋ ارقىلى گەنەتيكا سالاسىندا كوپتەگەن جاڭالىق اشقان توماس مورگاننىڭ زەرتتەۋلەرىن قايتالاعىمىز كەلگەن. ءبىر جارىم جىل بويى دروزوفيلا ءوسىرىپ, ءتۇرلى تاجىريبە جۇرگىزدىك. وسىلايشا, مۋتاتسيا جيىلىگىنە D دارۋمەنىنىڭ دە اسەر ەتەتىنىن بايقاپ, عىلىمي جۇمىسىمىزدىڭ نەگىزگى باعىتىن ايقىنداپ الدىق. بۇل تاقىرىپ بۇگىندە الەمدىك دەڭگەيدەگى اسا وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. تەحنولوگيا ىلگەرى دامىعان سايىن ادامزاتتىڭ قاتەرلى ىسىك اۋرۋلارىنا شالدىعۋى دا جيىلەپ كەتكەنى بايقالادى. سوندىقتان ونكولوگيالىق اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ, قاتەرلى دەرتكە قارسى قۋاتتى ءدارى تابۋدىڭ جولدارىن ىزدەستىرۋ ۇستىندەمىز. ۇنەمى قولداۋ كورسەتىپ, دۇرىس عىلىمي باعىت نۇسقاپ, وسىنداي جوعارى ناتيجەگە جەتۋىمىزگە كومەكتەسكەن ۇستازدارعا العىس ايتامىز, – دەيدى حالىقارالىق بايقاۋدىڭ جەڭىمپازدارى.
زياتكەرلىك مەكتەپتىڭ 8-سىنىپ وقۋشىسى باۋىرجان امىرعاليەۆ اتالعان بايقاۋعا بيولوگيا عىلىمدارى سەكتسياسىنىڭ «ەكولوگيا» باعىتى بويىنشا قاتىسىپتى. جاس عالىم تەمەكى سۇزگىلەرىن ۋتيليزاتسيالاۋ ارقىلى قايتا وڭدەۋ جولدارىن قاراستىرىپ ءجۇر.
– تەمەكى قالدىعىن كادەگە جاراتۋ ءۇشىن تۇقىلدى سازبەن ارالاستىرىپ, ودان كىرپىش جاساۋعا بولادى. مۇنى مەن مەلبۋرندا تۇراتىن اۋستراليا عالىمى ابباس موحادجەرانيدىڭ تاجىريبەسىنەن ءبىلدىم. وسىلايشا, ءوزىم دە تەمەكى تۇقىلى قوسىلعان سازدان كىرپىش جاساۋعا ۇمتىلىپ كوردىم. زەرتتەۋ ناتيجەسىندە كىرپىش قۇيۋدىڭ وزىندىك تەحنيكاسىن ويلاپ تاپتىم دەسەم بولادى. بۇل ءادىس ارقىلى, بىرىنشىدەن, قورشاعان ورتاعا زيانى زور اسا قاۋىپتى قوقىستان قۇتىلاسىز, ەكىنشىدەن, جىلى ءارى بەرىك قۇرىلىس ماتەريالىن جاساۋعا بولادى. قازىرگى كەزدە قورشاعان ورتانىڭ تەمەكى قالدىعىمەن لاستانۋى – بۇكىل الەم بويىنشا ءبىرىنشى كەزەكتە تۇرعان وزەكتى ەكولوگيالىق ماسەلە. مىسالى, «National Geographics» مالىمەتىنشە, جەر جۇزىندە جىل سايىن 7 ميللياردقا جۋىق تەمەكى تۇقىلى تاستالادى ەكەن. ۇستازىم گالينا ۆارتانياننىڭ عىلىمي جەتەكشىلىگىمەن ەلىمىز بويىنشا العاش رەت وسىنداي ماڭىزدى زەرتتەۋ جۇمىسىن قولعا الىپ, تەمەكى قالدىقتارىن جويۋدىڭ دەربەس ادىستەمەسىن قاساپ شىقتىق. ساز – ەكىنشى قايتارا پايدالانۋعا كەلمەيتىن شيكىزات. ال تەمەكى تۇقىلى قوسىلعان كىرپىش شىعىندى ازايتادى جانە قورشاعان ورتانى جاقسارتۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. سەبەبى تەمەكى قالدىعىندا ساقتالعان اۋىر مەتالدار مەن تسەلليۋلوزا اتسەتاتى ونداعان جىلدار بويى ىدىراۋى مۇمكىن عوي, – دەيدى جاس عالىم.
جەڭىمپازدار بيىل مامىر ايىندا ءبىلىم, عىلىم, مادەنيەت جانە ونەر سالاسىندا جوعارى تابىسقا قول جەتكىزگەن جاستاردىڭ باسىن قوساتىن «Grand gala award Paris 2023» حالىقارالىق ماراپاتتاۋ راسىمىنە شاقىرتۋ الدى.
قوستاناي وبلىسى
