تاعىلىمى مول تاريحىمىزبەن, ۇلى بابالاردىڭ ۇلاعاتتى ومىرىنەن الار تالىمىمىزبەن ءبىز الداعى اسۋلاردان القىنباي اسامىز.
ەل تاريحىنداعى جەڭىستەر مەن جەڭىلىستەر, قاتەلىكتەر مەن جەتىستىكتەر, ەتنوستاردىڭ تۇرمىسى مەن مادەنيەتى, قازاقستاننىڭ ەگەمەندىك الۋى, ءبارى-ءبارىن ايعاقتايتىن دەرەككوزى – مۇراعاتتاردا. بۇل قۇجاتتار ساياسات پەن ەكونوميكانىڭ, يدەولوگيا مەن مادەنيەتتىڭ باستى قۇرالى بولىپ سانالادى. ۇلتتىڭ گەنەتيكالىق كودى – ءداستۇر مەن مادەنيەتتىڭ قاينار كوزى مۇراعاتتاردا ساقتالعاندىقتان, ازاماتتاردىڭ وتكەنى مەن بۇگىنىن بىلۋگە دەگەن قۇشتارلىعى, كۇندەلىكتى تىرشىلىكتە جەكەلەگەن قۇجاتتارعا قول جەتكىزۋگە ۇمتىلىسى قاشاندا ءبىرىنشى ورىندا تۇرعان قاجەتتىلىك بولىپ كەلگەن جانە مۇنان كەيىن دە ءمان-ماڭىزى ارتپاسا ەش كەمىمەيدى. مۇراعاتتىق انىقتاما سۇراعان تولاسسىز سۇرانىستار لەگى, مۇراعاتتاردىڭ وقۋ زالدارىنداعى زەرتتەۋشىلەردىڭ سانى, قۇرامى وسى ويدى راستاي تۇسەدى. بۇگىندە بىزدەگى مۇراعاتتارعا ءتىپتى ءبىرتالاي شەتەلدەردەن, مىسالى ايتاتىن بولساق, اقش, جاپونيا, كانادا, ەۋروپا مەن ازيا ەلدەرىنىڭ زەرتتەۋشىلەرى قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر.
قازاقستان مەملەكەتى مۇراعات ءىسى سالاسىنداعى حالىقارالىق ۇيىم – حالىقارالىق مۇراعاتتار كەڭەسىنىڭ, سونداي-اق, ونىڭ ەۋرازيالىق وڭىرلىك بولىمشەسىنىڭ تولىق مۇشەسى بولىپ ەسەپتەلەدى. ايتا كەتەيىك, حالىقارالىق مۇراعاتتار كەڭەسى ەۋرازيالىق وڭىرلىك بولىمشەسىنىڭ 2014 جىلعى كەزەكتى 15 كونفەرەنتسياسى قازاق ەلىندە وتەدى دەپ جوسپارلانىپ وتىر.
ەلىمىز ءوزىنىڭ عاسىرلار بويعى تاريحىنا قاتىستى قۇندى دەرەكتەردى بەرىسى وزبەكستان مەن رەسەيدىڭ, ءارىسى اقش, ۆەنگريا, پولشا, تۇركيا, ەگيپەت سياقتى ءبىرتالاي ەلدەردىڭ ارحيۆ قويمالارىنان انىقتاپ, قوردى جەكەلەگەن قۇجاتتار كوشىرمەلەرىمەن تولىقتىرۋدا.
بۇگىنگى تاڭدا بىزدەگى مەملەكەتتىك مۇراعاتتار جۇيەسىندە 221 مەملەكەتتىك مۇراعات مەكەمەسى جۇمىس ىستەيدى. بيىلعى 1 قاڭتارداعى جاعداي بويىنشا ۇلتتىق مۇراعات قورىنىڭ جانە جەكە قۇرام بويىنشا قۇجاتتاردىڭ كولەمى 22 605 820 ساقتاۋ بىرلىگىن قۇراپ وتىر. بۇل سوڭعى ءتورت ءجۇز جىلداعى قازاقستان اۋماعىندا جۇمىس ىستەگەن جانە جۇمىس ىستەيتىن 66 مىڭنان استام ۇيىمنىڭ قۇجاتتارىن بىرىكتىرەدى. ال تاۋەلسىزدىك جىلدارى مۇراعاتتىق ساقتاۋداعى قۇجاتتاردىڭ جالپى كولەمى ەكى ەسەگە دەيىن ارتقانى بۇل سالاعا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك ارتىلىپ وتىرعانىن كورسەتەدى.
ۇلتتىق مۇراعات قورىن تولىقتىرۋ كوزدەرى 15 000-نان اسا مەملەكەتتىك جانە مەملەكەتتىك ەمەس ۇيىمداردى قۇرايدى. سونىمەن قاتار, جىل سايىن مەملەكەتتىك مۇراعاتتار 350 مىڭنان استام ىستەر مەن قۇجاتتاردى ساقتاۋدى ءوز جاۋاپكەرشىلىگىنە الادى. مۇراعات قۇجاتتارى نەگىزىندە جىل سايىن 300 مىڭنان استام ازاماتقا, ونىڭ ىشىندە, شەتەلدىك 30 مىڭ ازاماتقا الەۋمەتتىك-قۇقىقتىق سيپاتتاعى مۇراعاتتىق انىقتامالاردى بەرۋ بويىنشا مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتىلەدى. رەسپۋبليكانىڭ جانە ونىڭ وڭىرلەرىنىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق, مادەني دامۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى ۇيىمداردىڭ سۇرانىستارى بويىنشا 30 مىڭنان اسا سۇرانىس ورىندالادى. مەملەكەتتىك مۇراعاتتاردىڭ وقۋ زالدارى ارقىلى پايدالانۋشىلارعا 1 ملن.-نان استام ءىس بەرىلەدى.
قازىرگى تاڭدا ستراتەگيالىق اقپاراتتىق قوردى پايدالانۋداعى قيىندىقتار نەگىزىنەن مۇراعات مەكەمەلەرىنىڭ مەكەنجايىن بىلمەۋدەن, جەر شالعايلىعىنان, جەدەل ىزدەستىرۋ مەن قۇجاتتاردى سايكەستەندىرۋگە قاجەتتى تەلەكوممۋنيكاتسيالىق جۇيەلەردىڭ ءالى تولىق جۇمىس ىستەمەۋىنەن, سونداي-اق, قۇجاتتاردىڭ تولىق ساقتالماۋىنان كەلىپ تۋىندايدى. بۇعان قوسا, مۇراعات قۇجاتتارىن عىلىمي سيپاتتاۋ مەن ولاردى تاقىرىپتىق تۇرعىدان تالداپ-جۇيەلەۋ ءىسى جوعارعى دەڭگەيگە جەتە الماي وتىر.
رەسپۋبليكانىڭ مەملەكەتتىك مۇراعاتتارىنداعى باسقارۋ قۇجاتتاماسىنىڭ 12 654 606 ساقتاۋ بىرلىگىنەن ەلەكتروندىق تۇرپاتقا كوشىرىلگەنى – 45 878 قۇجات (جالپى كولەمىنەن 0,3%), جەكە قۇرام بويىنشا 6 ميلليوننان استام ىستەن 4 440 ءىس (0,07%) ساندىق جۇيەگە اۋىستىرىلدى. 4,5 ميلليوننان استام كارتوچكانىڭ تەك 70 مىڭعا جۋىعى عانا (1,5%) ساندىق نىسانعا كوشىرىلدى.
مۇراعات ءىسىنىڭ ىلگەرىلەۋ دەڭگەيى مەملەكەتتىڭ جالپى دامۋ ىرعاعىنا ىقپال ەتپەي تۇرمايتىنى بەلگىلى, ويتكەنى, نارىقتىق ەكونوميكادا قۇجاتتىق اقپاراتتىڭ, ياعني مۇراعاتتىق قۇجاتتاردىڭ وراسان زور ءرول اتقاراتىنى ءمالىم.
ەلباسىنىڭ وتىزدىققا ەنۋ يدەياسى, ەڭ الدىمەن, مۇراعاتتىق قۇجاتتاردى, ونىڭ ىشىندە جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ زاڭدى قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن قورعاۋعا قاجەتتى مۇراعاتتىق اقپاراتتارمەن قامتاماسىز ەتۋدى كوزدەيدى.
ال جۇرتشىلىق تاراپىنان ەڭبەك ءوتىلى, ەڭبەكاقى كولەمى, وقۋى, اسكەردەگى ءوتىلى, تۇرعان جەرى جانە باسقا دا ءداستۇرلى سۇراۋ سالۋلاردان باسقا, جەر تەلىمدەرىن بەرۋ, كۇردەلى قارجى جۇمسالىمى, ۇيىم اتاۋىنىڭ جانە مەنشىك ءتۇرىنىڭ وزگەرۋى جانە تاعى دا باسقا تاقىرىپتىق سيپاتتاعى سۇراۋ سالۋلاردىڭ جىلدان-جىلعا كوبەيە تۇسۋىنەن مۇراعاتتىڭ حالىققا قىزمەت ەتۋدەگى ءرولى بارىنشا ايقىندالىپ وتىر. الايدا, وكىنىشكە قاراي بۇگىندە مەملەكەتتىك مۇراعاتتار ءاربىر ءتورتىنشى سۇرانىس بويىنشا قاناعاتتانعىسىز جاۋاپ بەرۋگە ءماجبۇر. مۇنداي جاعداي ازاماتتاردىڭ نارازىلىعىن تۋدىرماي قويمايتىنى تۇسىنىكتى جانە ولار مەملەكەت باسشىسىنا دەيىنگى ءتۇرلى دەڭگەيدەگى بيلىك ورىندارىنا شاعىمدانىپ جاتادى.
مۇنداي جاعدايلاردىڭ ورىن الۋىنا نەگىزىنەن قۇجاتتاردى زاڭسىز جويۋ سەبەپ بولىپ تابىلادى, اسىرەسە, ونداي كەلەڭسىزدىك زاڭدى تۇلعالاردى قايتا قۇرۋ نەمەسە جويۋ كەزىندە ۇشىراسىپ قالادى. تاعى ءبىر سەبەبى, قۇجاتتاردى ۆەدومستۆولىق جانە جەكە ساقتاۋ كەزىندە جوعالىپ كەتۋى مۇمكىن. وسىلايشا, جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ زاڭدى قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن قورعاۋعا قاجەتتى قۇجاتتار مەملەكەتتىك ساقتاۋعا تۇسپەي قالىپ جاتادى. ءىس جۇزىندە مۇنداي ورەسكەل جاعدايلاردىڭ ءوسۋ ءۇردىسى بايقالۋدا.
«ۇلتتىق مۇراعات قورى جانە مۇراعاتتار تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ 8-بابىنىڭ 3-4-تارماقتارى بويىنشا زاڭدى تۇلعالار قايتا ۇيىمداستىرىلعان كەزدە ۇلتتىق مۇراعات قورىنىڭ قۇجاتتارى مەن جەكە قۇرام بويىنشا قۇجاتتار وڭدەلگەن كۇيدە قۇقىق مۇراگەرلەرىنە بەرىلەدى, ودان ءارى ساقتالاتىن ورنى تۋرالى شەشىمدى ۋاكىلەتتى ورگانمەن كەلىسە وتىرىپ, تاراتۋ كوميسسياسى جانە كونكۋرستىق باسقارۋشى قابىلدايدى. سونىمەن قاتار, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك تۋرالى» كودەكسىنىڭ 23-بابىندا جۇمىس بەرۋشى زاڭدى تۇلعا قايتا قۇرىلعان كەزدە مەملەكەتتىك مۇراعاتقا قۇجاتتارىن وتكىزۋدى مىندەتتەيتىن نورما بار. بىراق, وكىنىشكە قاراي بۇل نورمالاردى كەيبىر زاڭدى تۇلعالار بارلىق ۋاقىتتا ەسكەرە بەرمەيدى. سونىڭ سالدارىنان مىسال ءۇشىن ايتاتىن بولساق, قازاق اكادەميالىق ۋنيۆەرسيتەتى قايتا قۇرىلعان كەزدە, رەكتوردىڭ وندىرىستىك قىزمەت بويىنشا جانە وقىتۋشىلار مەن ستۋدەنتتەردىڭ جەكە قۇرام بويىنشا بۇيرىقتارى, قىزمەتكەرلەر مەن ستۋدەنتتەردىڭ جەكە ىستەرى, ستۋدەنتتەردىڭ تىزىمدەرى, ۋنيۆەرسيتەت قىزمەتكەرلەرىنە ەڭبەكاقى تولەۋ كىتاپتارى, جىلدىق بۋحگالتەرلىك ەسەپتەر جانە باسقا دا ماڭىزدى قۇجاتتار جويىلىپ كەتكەن. مۇنداي جاعداي سپورت كوميتەتىنىڭ مۇراعات قۇجاتتارىندا دا ورىن العان. عىلىمي-تەحنيكالىق وڭدەۋ بارىسىندا تۇراقتى ساقتاۋداعى جانە 1991-2011 جىلدارداعى جەكە قۇرام بويىنشا 49 ءىستىڭ جوعالعانى انىقتالدى. بۇلار نەگىزىنەن قىزمەتكەرلەردىڭ ەڭبەك اقىلارىن ەسەپتەۋ بويىنشا بۇيرىقتار مەن دەربەس شوتتارى سياقتى ماڭىزدى قۇجاتتاردان تۇرادى.
الماتى قالاسىندا جۇرگىزىلگەن قايتا قۇرۋلار بارىسىندا «الماتىجيلستروي» ترەستىنىڭ سمۋ-9 جانە سمۋ-39 ۇيىمدارىنىڭ قىزمەتىندەگى بارلىق جىلدار بويىنشا قۇجاتتارى تۇگەل دەرلىك جوعالعان جانە بۇل جاعداي تەك ءبىرلى-جارىم فاكتىمەن عانا شەكتەلمەيدى.
وبلىستىق دەڭگەيدە مىسال كەلتىرەتىن بولساق, 2012 جىلى پاۆلودار وبلىستىق مۇراعاتىنا قابىلدانعان 119 مەكەمە, ۇيىمدار مەن كاسىپورىنداردىڭ 67-ءسىنىڭ, ياعني 56,3 پايىزىنىڭ قۇجاتتارى قاناعاتتانارلىقسىز, تولىق ەمەس كۇيدە وتكىزىلگەن. قۇجاتتاردىڭ تولىق بولماۋى جونىندە ادام سەنگىسىز فاكتىلەردى العا تارتادى, مىسالى, «كوشىپ-قونۋ كەزىندە ساقتالماعان», «الدىنداعى باسشى وتكىزبەي كەتكەن», «ورتەنىپ كەتكەن» ت.س.س. جەلەۋلەردى توسادى. قۇجاتتاردىڭ جوعالىپ كەتۋىنە, زاڭ تالاپتارىنىڭ بۇزىلۋىنا ەشكىم ناقتى جاۋاپ بەرمەيدى.
تاعى ءبىر مىسال, استانا قالاسى بويىنشا 2014 جىلدىڭ العاشقى توقسانىندا 1216 جەكە تۇلعا مەملەكەتتىك مۇراعاتقا سۇراۋ سالسا, ونىڭ 253-ءى قۇجاتتار ساقتالماعاندىعى جونىندە جاۋاپ العان. ءىس جۇزىندە جەكە نەمەسە زاڭدى تۇلعالار قىزمەت بارىسىندا مۇراعاتتىق قۇجاتتاردىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتە الماعانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلمايدى, زاڭ تالاپتارىن بۇزعاندىعى ءۇشىن جازالانبايدى. ال «ۇلتتىق مۇراعات قورى جانە مۇراعاتتار تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ 27-بابىنىڭ 1-تارماعىندا «مۇراعات ءىسى جونىندەگى زاڭداردى بۇزۋعا كىنالى بولعان جەكە جانە زاڭدى تۇلعالار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭدارىنا سايكەس جاۋاپتى بولادى» دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي انىق كورسەتىلگەن.
وسى رەتتە جاقىندا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ وتىرىسىندا تالقىلانعان «اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى» كودەكس جوباسىنا د.نازارباەۆا, گ.يحسانوۆا, و.اسانعازى, ن.سابيليانوۆ, ا.سمايىل سياقتى حالىق قالاۋلىلارىنىڭ جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ مۇراعات زاڭناماسىن بۇزعانى ءۇشىن اكىمشىلىك ىقپال ەتۋ مەحانيزمىن بەكىتە وتىرىپ, اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىك نورمالارىن ەنگىزۋ جونىندەگى بەرگەن ۇسىنىستارى كوڭىل قۋانتادى. مۇراعات سالاسىنداعى زاڭنامالىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا بۇل جوباعا ۇلتتىق مۇراعات قورىنىڭ قۇجاتتارى مەن جەكە قۇرام بويىنشا قۇجاتتار ۋاكىلەتتى نەمەسە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاننىڭ (رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالانىڭ, استانانىڭ) كەلىسىمىنسىز جويىلعان جاعدايدا لاۋازىمدى تۇلعالار جيىرما ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش, ال زاڭدى تۇلعالار قىرىق ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش مولشەرىندە ايىپپۇل تولەيتىن تارماق ەنگىزىلىپ وتىر.
مۇراعات سالاسىنىڭ ايتا بەرسە مۇڭى مۇنان دا كوپ. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, مۇراعات ءۇشىن ارنايى سالىنعان عيماراتتاردى وبلىس ورتالىقتارىنان عانا كەزىكتىرەسىز, ونىڭ وزىندە كوپشىلىگى كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدە سالىنعاندىقتان قايتا جاڭعىرتۋدى تالاپ ەتەدى. اۋداندىق دەڭگەيدەگى مۇراعات مەكەمەلەرىندە قۇجاتتاردىڭ ساقتالۋىنا قاجەتتى جاعداي جاساۋ ماسەلەسى ءالى كۇنگە وتكىر كۇيىندە قالىپ وتىر. ويتكەنى, ولار دا تەمپەراتۋرالىق-ىلعالدىلىق رەجىمىن تولىق ساقتاۋعا جاۋاپ بەرمەيتىن عيماراتتاردا ورنالاسقان. مىسال ءۇشىن ايتاتىن بولساق, قاراعاندى, قىزىلوردا, پاۆلودار, شىعىس قازاقستان وبلىستارىنىڭ مەملەكەتتىك مۇراعاتتارىنىڭ مۇراعات قويمالارى 100 پايىزدان اسىپ, تولىپ كەتىپ وتىر. بۇل دا كەلەشەكتە ويلانتپاي قويمايتىن جاعداي.
تاريحىمىزدى زەرتتەپ-زەردەلەيتىن بىلىكتى مامانداردىڭ قاشاندا باس سۇعىپ, تابان تىرەيتىن ورنى ءھام ىزدەيتىن دەرەككوزى قاشاندا مۇراعات بولىپ تابىلادى. سوندىقتان, تاريحي دەرەك پەن كونەدەن قالعان ءاربىر قۇندى مۇرانى تالاپقا ساي ساقتاي الۋدىڭ ءوزى ۇلكەن سىن بولماق. قازىرگى تاڭدا دۇنيەجۇزى بويىنشا اقپاراتتار ۇيىمى ساندىق فورماتتا جاسالىپ, پايدالانىلىپ جاتقاندا, وكىنىشكە قاراي, كەيدە بىزدەگى اقپاراتتار جوعالىپ كەتىپ جاتادى. سەبەبى, مۇراعات سالاسىن جاڭا تەحنولوگيامەن جابدىقتاۋدا, باعدارلامالىق قامتاماسىز ەتۋدە ارتتا قالۋشىلىق ءجيى بايقالادى. 1998 جىلى «ۇلتتىق مۇراعات قورى جانە مۇراعاتتار تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ قابىلدانۋى قازاقستانداعى مۇراعات ءىسىنىڭ دامۋىنا ەداۋىر قوزعاۋ سالدى, نورماتيۆتىك تالاپتاردى بىرىڭعايلاۋعا مۇمكىندىك جاسادى. مۇراعات ءىسىن دامىتۋدىڭ 2004-2006 جىلدارعا, 2007-2009 جىلدارعا ارنالعان باعدارلامالارى قابىلداندى. بۇل ەكى باعدارلامادا دا ۇلكەن قارجىلىق قولداۋ بولماعاندىقتان, مەملەكەتتىك مۇراعاتتاردىڭ جاي-كۇيىنە ىقپال ەتە العان جوق, ەڭ باستىسى, مۇراعات سالاسىن اقپاراتتاندىرۋدى باستاي المادى. ەلەكتروندىق قۇجات اينالىمى جۇيەسى قۇرىلدى, بىراق ونىڭ لوگيكالىق قورىتىندىسى, ياعني, ەلەكتروندىق قۇجاتتاردى مەملەكەتتىك ساقتاۋ جۇيەسى جاسالعان جوق.
مەملەكەتتىك ورگانداردا اقپاراتتىق تەحنولوگيانى ءارى قاراي دامىتۋ رەسپۋبليكا بويىنشا قازىرگى زامانعا ساي اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىم بولماۋى سالدارىنان مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىندەگى قاعازسىز قۇجات اينالىمىنىڭ تولىق تسيكلى قالىپتاسپايدى, ەلەكتروندى قۇجاتتاردى پايدالانۋدى نەعۇرلىم ساپالى جانە قارقىندى جۇرگىزۋ تاعى ءمۇمكىن ەمەس. وسى رەتتە ەلەكتروندىق مۇراعاتتاردىڭ بىرىڭعاي جۇيەسىن قۇرۋدىڭ ءمانى زور.
بۇكىل الەم بۇل ماسەلەگە وراي ءوز تالاپتارىن ۇسىنىپ باعۋدا, ويتكەنى, زامانا اعىمىنا ىلەسۋ ءۇشىن دۇنيەدە بولىپ جاتقان بارلىق وزگەرىستەر مەن جاڭالىقتاردى نازاردا ۇستاپ وتىرۋ كەرەك, ياعني قوعامنىڭ تىنىسى مەن تامىرىن تاپ باسىپ بايقاي ءبىلۋدىڭ ماڭىزى زور. بۇگىنگى تاڭداعى اقپاراتتىق ءنوپىردىڭ ۇستەم بولا ءتۇسۋى ولاردى وتە تالعامپازدىقپەن ىرىكتەپ, ساقتاۋدى تالاپ ەتىپ وتىر. جانە ونىڭ ەداۋىر بولىگىن ساقتاۋ مۇراعاتتارعا جۇكتەلگەن.
جىل سايىن ەلەكتروندىق قۇجاتتاردىڭ ۇلەس سالماعى ارتىپ كەلەدى, كوپتەگەن ۇيىمدار مەن مەكەمەلەردىڭ قىزمەتى ەلەكتروندىق قۇجاتتارمەن راسىمدەلەدى. سونىمەن قاتار, جۇرتشىلىققا «ەلەكتروندى ۇكىمەت» ارقىلى مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ قالىپتى جاعدايعا اينالعان. سول سياقتى «بىرىڭعاي ەلەكتروندىق مۇراعات» جۇيەسىن قۇرۋ دا جۇرتشىلىقتىڭ مۇراعات قۇجاتتارىنا قول جەتكىزۋىن جەڭىلدەتەر ەدى. بۇگىندە بۇل ماسەلەنى شەشۋ ماقساتىندا بايلانىس جانە اقپارات اگەنتتىگى مەملەكەتتىك, ۆەدومستۆولىق, باسقا دا ءتۇرلى دەڭگەيدەگى مۇراعاتتاردى بىرىكتىرەتىن ەلەكتروندىق مۇراعاتتاردىڭ بىرىڭعاي جۇيەسىن قۇرۋ جونىندەگى تۇجىرىمداما ازىرلەۋدە. اتالمىش اقپاراتتىق جۇيەنىڭ تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسى «ۇلتتىق اقپاراتتىق تەحنولوگيالار» اكتسيونەرلىك قوعامى ماماندارىمەن بىرلەسە ازىرلەنىپ, ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگاندارعا قاراۋعا جىبەرىلدى.
قاي ىستە دە جەكە-دارالىق بولماسا جۇيەسىزدىك ەرتەلى-كەش ءوزىنىڭ كەرى اسەرىن تيگىزبەي قويمايدى, مۇنداي جاعدايلار مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ بىرلىگىنە نۇقسان كەلتىرۋگە, بيۋدجەتتىك قاراجاتتىڭ ءتيىمسىز جۇمسالۋىنا, ورتالىق پەن ايماقتار بايلانىسىنىڭ السىرەۋىنە, قۇجاتتاۋ ۇدەرىسىن جاڭعىرتۋ مەن مۇراعات سالاسىن نارىققا بەيىمدەۋدە كۇتپەگەن قيىندىقتاردى تۋعىزۋى ابدەن مۇمكىن.
مۇراعات سالاسى زامانعا ساي تۇبەگەيلى وزگەرىستى قاجەت ەتەدى جانە دە باسقارۋ, نورماتيۆتىك بازانى جەتىلدىرۋ, مۇراعات سالاسىن اۆتوماتتاندىرۋ, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتۋ, كادرلىق الەۋەتتى دامىتۋ سياقتى سالانىڭ بارلىق باعىتى باستى نازاردا ۇستالاتىن بولادى. ويتكەنى, جوعالعان, دۇرىس ساقتالماعان مۇراعات قۇجاتتارىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ استە مۇمكىن ەمەس, وتاندىق تاريح بەتتەرىندەگى «اقتاڭداقتاردىڭ» پايدا بولۋ قاۋپى وسىدان. ءتول تاريحىمىزدى جيناقتاپ, ساقتاپ, وتكەندى بۇگىنمەن, بۇگىندى ەرتەڭمەن ساباقتاستىرىپ وتىرعان التىن ارقاۋدىڭ ۇزىلمەي, جالعاسۋىنا مەملەكەتتىك قولداۋمەن قاتار, ءار ادام ءوزىنىڭ ازاماتتىق ۇلەسىن قوسىپ وتىرسا, قۇبا-قۇپ. مۇراعات ءىسى مۇزدى مۇحيتقا كەمە سالعانمەن بىردەي وتە كۇردەلى, وتە كوپ تەر توگۋدى تالاپ ەتەتىن سالا بولعاندىقتان سولاي ەتكەن ءبارىمىزدىڭ مەرەيىمىزدى وسىرەدى.
عازيزا يساحان,
بايلانىس جانە اقپارات اگەنتتىگى
مۇراعات ءىسى جانە قۇجاتتاما باسقارماسىنىڭ باسشىسى.
ن. نازارباەۆ.
ەل تاريحىنداعى جەڭىستەر مەن جەڭىلىستەر, قاتەلىكتەر مەن جەتىستىكتەر, ەتنوستاردىڭ تۇرمىسى مەن مادەنيەتى, قازاقستاننىڭ ەگەمەندىك الۋى, ءبارى-ءبارىن ايعاقتايتىن دەرەككوزى – مۇراعاتتاردا. بۇل قۇجاتتار ساياسات پەن ەكونوميكانىڭ, يدەولوگيا مەن مادەنيەتتىڭ باستى قۇرالى بولىپ سانالادى. ۇلتتىڭ گەنەتيكالىق كودى – ءداستۇر مەن مادەنيەتتىڭ قاينار كوزى مۇراعاتتاردا ساقتالعاندىقتان, ازاماتتاردىڭ وتكەنى مەن بۇگىنىن بىلۋگە دەگەن قۇشتارلىعى, كۇندەلىكتى تىرشىلىكتە جەكەلەگەن قۇجاتتارعا قول جەتكىزۋگە ۇمتىلىسى قاشاندا ءبىرىنشى ورىندا تۇرعان قاجەتتىلىك بولىپ كەلگەن جانە مۇنان كەيىن دە ءمان-ماڭىزى ارتپاسا ەش كەمىمەيدى. مۇراعاتتىق انىقتاما سۇراعان تولاسسىز سۇرانىستار لەگى, مۇراعاتتاردىڭ وقۋ زالدارىنداعى زەرتتەۋشىلەردىڭ سانى, قۇرامى وسى ويدى راستاي تۇسەدى. بۇگىندە بىزدەگى مۇراعاتتارعا ءتىپتى ءبىرتالاي شەتەلدەردەن, مىسالى ايتاتىن بولساق, اقش, جاپونيا, كانادا, ەۋروپا مەن ازيا ەلدەرىنىڭ زەرتتەۋشىلەرى قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر.
قازاقستان مەملەكەتى مۇراعات ءىسى سالاسىنداعى حالىقارالىق ۇيىم – حالىقارالىق مۇراعاتتار كەڭەسىنىڭ, سونداي-اق, ونىڭ ەۋرازيالىق وڭىرلىك بولىمشەسىنىڭ تولىق مۇشەسى بولىپ ەسەپتەلەدى. ايتا كەتەيىك, حالىقارالىق مۇراعاتتار كەڭەسى ەۋرازيالىق وڭىرلىك بولىمشەسىنىڭ 2014 جىلعى كەزەكتى 15 كونفەرەنتسياسى قازاق ەلىندە وتەدى دەپ جوسپارلانىپ وتىر.
ەلىمىز ءوزىنىڭ عاسىرلار بويعى تاريحىنا قاتىستى قۇندى دەرەكتەردى بەرىسى وزبەكستان مەن رەسەيدىڭ, ءارىسى اقش, ۆەنگريا, پولشا, تۇركيا, ەگيپەت سياقتى ءبىرتالاي ەلدەردىڭ ارحيۆ قويمالارىنان انىقتاپ, قوردى جەكەلەگەن قۇجاتتار كوشىرمەلەرىمەن تولىقتىرۋدا.
بۇگىنگى تاڭدا بىزدەگى مەملەكەتتىك مۇراعاتتار جۇيەسىندە 221 مەملەكەتتىك مۇراعات مەكەمەسى جۇمىس ىستەيدى. بيىلعى 1 قاڭتارداعى جاعداي بويىنشا ۇلتتىق مۇراعات قورىنىڭ جانە جەكە قۇرام بويىنشا قۇجاتتاردىڭ كولەمى 22 605 820 ساقتاۋ بىرلىگىن قۇراپ وتىر. بۇل سوڭعى ءتورت ءجۇز جىلداعى قازاقستان اۋماعىندا جۇمىس ىستەگەن جانە جۇمىس ىستەيتىن 66 مىڭنان استام ۇيىمنىڭ قۇجاتتارىن بىرىكتىرەدى. ال تاۋەلسىزدىك جىلدارى مۇراعاتتىق ساقتاۋداعى قۇجاتتاردىڭ جالپى كولەمى ەكى ەسەگە دەيىن ارتقانى بۇل سالاعا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك ارتىلىپ وتىرعانىن كورسەتەدى.
ۇلتتىق مۇراعات قورىن تولىقتىرۋ كوزدەرى 15 000-نان اسا مەملەكەتتىك جانە مەملەكەتتىك ەمەس ۇيىمداردى قۇرايدى. سونىمەن قاتار, جىل سايىن مەملەكەتتىك مۇراعاتتار 350 مىڭنان استام ىستەر مەن قۇجاتتاردى ساقتاۋدى ءوز جاۋاپكەرشىلىگىنە الادى. مۇراعات قۇجاتتارى نەگىزىندە جىل سايىن 300 مىڭنان استام ازاماتقا, ونىڭ ىشىندە, شەتەلدىك 30 مىڭ ازاماتقا الەۋمەتتىك-قۇقىقتىق سيپاتتاعى مۇراعاتتىق انىقتامالاردى بەرۋ بويىنشا مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتىلەدى. رەسپۋبليكانىڭ جانە ونىڭ وڭىرلەرىنىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق, مادەني دامۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى ۇيىمداردىڭ سۇرانىستارى بويىنشا 30 مىڭنان اسا سۇرانىس ورىندالادى. مەملەكەتتىك مۇراعاتتاردىڭ وقۋ زالدارى ارقىلى پايدالانۋشىلارعا 1 ملن.-نان استام ءىس بەرىلەدى.
قازىرگى تاڭدا ستراتەگيالىق اقپاراتتىق قوردى پايدالانۋداعى قيىندىقتار نەگىزىنەن مۇراعات مەكەمەلەرىنىڭ مەكەنجايىن بىلمەۋدەن, جەر شالعايلىعىنان, جەدەل ىزدەستىرۋ مەن قۇجاتتاردى سايكەستەندىرۋگە قاجەتتى تەلەكوممۋنيكاتسيالىق جۇيەلەردىڭ ءالى تولىق جۇمىس ىستەمەۋىنەن, سونداي-اق, قۇجاتتاردىڭ تولىق ساقتالماۋىنان كەلىپ تۋىندايدى. بۇعان قوسا, مۇراعات قۇجاتتارىن عىلىمي سيپاتتاۋ مەن ولاردى تاقىرىپتىق تۇرعىدان تالداپ-جۇيەلەۋ ءىسى جوعارعى دەڭگەيگە جەتە الماي وتىر.
رەسپۋبليكانىڭ مەملەكەتتىك مۇراعاتتارىنداعى باسقارۋ قۇجاتتاماسىنىڭ 12 654 606 ساقتاۋ بىرلىگىنەن ەلەكتروندىق تۇرپاتقا كوشىرىلگەنى – 45 878 قۇجات (جالپى كولەمىنەن 0,3%), جەكە قۇرام بويىنشا 6 ميلليوننان استام ىستەن 4 440 ءىس (0,07%) ساندىق جۇيەگە اۋىستىرىلدى. 4,5 ميلليوننان استام كارتوچكانىڭ تەك 70 مىڭعا جۋىعى عانا (1,5%) ساندىق نىسانعا كوشىرىلدى.
مۇراعات ءىسىنىڭ ىلگەرىلەۋ دەڭگەيى مەملەكەتتىڭ جالپى دامۋ ىرعاعىنا ىقپال ەتپەي تۇرمايتىنى بەلگىلى, ويتكەنى, نارىقتىق ەكونوميكادا قۇجاتتىق اقپاراتتىڭ, ياعني مۇراعاتتىق قۇجاتتاردىڭ وراسان زور ءرول اتقاراتىنى ءمالىم.
ەلباسىنىڭ وتىزدىققا ەنۋ يدەياسى, ەڭ الدىمەن, مۇراعاتتىق قۇجاتتاردى, ونىڭ ىشىندە جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ زاڭدى قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن قورعاۋعا قاجەتتى مۇراعاتتىق اقپاراتتارمەن قامتاماسىز ەتۋدى كوزدەيدى.
ال جۇرتشىلىق تاراپىنان ەڭبەك ءوتىلى, ەڭبەكاقى كولەمى, وقۋى, اسكەردەگى ءوتىلى, تۇرعان جەرى جانە باسقا دا ءداستۇرلى سۇراۋ سالۋلاردان باسقا, جەر تەلىمدەرىن بەرۋ, كۇردەلى قارجى جۇمسالىمى, ۇيىم اتاۋىنىڭ جانە مەنشىك ءتۇرىنىڭ وزگەرۋى جانە تاعى دا باسقا تاقىرىپتىق سيپاتتاعى سۇراۋ سالۋلاردىڭ جىلدان-جىلعا كوبەيە تۇسۋىنەن مۇراعاتتىڭ حالىققا قىزمەت ەتۋدەگى ءرولى بارىنشا ايقىندالىپ وتىر. الايدا, وكىنىشكە قاراي بۇگىندە مەملەكەتتىك مۇراعاتتار ءاربىر ءتورتىنشى سۇرانىس بويىنشا قاناعاتتانعىسىز جاۋاپ بەرۋگە ءماجبۇر. مۇنداي جاعداي ازاماتتاردىڭ نارازىلىعىن تۋدىرماي قويمايتىنى تۇسىنىكتى جانە ولار مەملەكەت باسشىسىنا دەيىنگى ءتۇرلى دەڭگەيدەگى بيلىك ورىندارىنا شاعىمدانىپ جاتادى.
مۇنداي جاعدايلاردىڭ ورىن الۋىنا نەگىزىنەن قۇجاتتاردى زاڭسىز جويۋ سەبەپ بولىپ تابىلادى, اسىرەسە, ونداي كەلەڭسىزدىك زاڭدى تۇلعالاردى قايتا قۇرۋ نەمەسە جويۋ كەزىندە ۇشىراسىپ قالادى. تاعى ءبىر سەبەبى, قۇجاتتاردى ۆەدومستۆولىق جانە جەكە ساقتاۋ كەزىندە جوعالىپ كەتۋى مۇمكىن. وسىلايشا, جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ زاڭدى قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن قورعاۋعا قاجەتتى قۇجاتتار مەملەكەتتىك ساقتاۋعا تۇسپەي قالىپ جاتادى. ءىس جۇزىندە مۇنداي ورەسكەل جاعدايلاردىڭ ءوسۋ ءۇردىسى بايقالۋدا.
«ۇلتتىق مۇراعات قورى جانە مۇراعاتتار تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ 8-بابىنىڭ 3-4-تارماقتارى بويىنشا زاڭدى تۇلعالار قايتا ۇيىمداستىرىلعان كەزدە ۇلتتىق مۇراعات قورىنىڭ قۇجاتتارى مەن جەكە قۇرام بويىنشا قۇجاتتار وڭدەلگەن كۇيدە قۇقىق مۇراگەرلەرىنە بەرىلەدى, ودان ءارى ساقتالاتىن ورنى تۋرالى شەشىمدى ۋاكىلەتتى ورگانمەن كەلىسە وتىرىپ, تاراتۋ كوميسسياسى جانە كونكۋرستىق باسقارۋشى قابىلدايدى. سونىمەن قاتار, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك تۋرالى» كودەكسىنىڭ 23-بابىندا جۇمىس بەرۋشى زاڭدى تۇلعا قايتا قۇرىلعان كەزدە مەملەكەتتىك مۇراعاتقا قۇجاتتارىن وتكىزۋدى مىندەتتەيتىن نورما بار. بىراق, وكىنىشكە قاراي بۇل نورمالاردى كەيبىر زاڭدى تۇلعالار بارلىق ۋاقىتتا ەسكەرە بەرمەيدى. سونىڭ سالدارىنان مىسال ءۇشىن ايتاتىن بولساق, قازاق اكادەميالىق ۋنيۆەرسيتەتى قايتا قۇرىلعان كەزدە, رەكتوردىڭ وندىرىستىك قىزمەت بويىنشا جانە وقىتۋشىلار مەن ستۋدەنتتەردىڭ جەكە قۇرام بويىنشا بۇيرىقتارى, قىزمەتكەرلەر مەن ستۋدەنتتەردىڭ جەكە ىستەرى, ستۋدەنتتەردىڭ تىزىمدەرى, ۋنيۆەرسيتەت قىزمەتكەرلەرىنە ەڭبەكاقى تولەۋ كىتاپتارى, جىلدىق بۋحگالتەرلىك ەسەپتەر جانە باسقا دا ماڭىزدى قۇجاتتار جويىلىپ كەتكەن. مۇنداي جاعداي سپورت كوميتەتىنىڭ مۇراعات قۇجاتتارىندا دا ورىن العان. عىلىمي-تەحنيكالىق وڭدەۋ بارىسىندا تۇراقتى ساقتاۋداعى جانە 1991-2011 جىلدارداعى جەكە قۇرام بويىنشا 49 ءىستىڭ جوعالعانى انىقتالدى. بۇلار نەگىزىنەن قىزمەتكەرلەردىڭ ەڭبەك اقىلارىن ەسەپتەۋ بويىنشا بۇيرىقتار مەن دەربەس شوتتارى سياقتى ماڭىزدى قۇجاتتاردان تۇرادى.
الماتى قالاسىندا جۇرگىزىلگەن قايتا قۇرۋلار بارىسىندا «الماتىجيلستروي» ترەستىنىڭ سمۋ-9 جانە سمۋ-39 ۇيىمدارىنىڭ قىزمەتىندەگى بارلىق جىلدار بويىنشا قۇجاتتارى تۇگەل دەرلىك جوعالعان جانە بۇل جاعداي تەك ءبىرلى-جارىم فاكتىمەن عانا شەكتەلمەيدى.
وبلىستىق دەڭگەيدە مىسال كەلتىرەتىن بولساق, 2012 جىلى پاۆلودار وبلىستىق مۇراعاتىنا قابىلدانعان 119 مەكەمە, ۇيىمدار مەن كاسىپورىنداردىڭ 67-ءسىنىڭ, ياعني 56,3 پايىزىنىڭ قۇجاتتارى قاناعاتتانارلىقسىز, تولىق ەمەس كۇيدە وتكىزىلگەن. قۇجاتتاردىڭ تولىق بولماۋى جونىندە ادام سەنگىسىز فاكتىلەردى العا تارتادى, مىسالى, «كوشىپ-قونۋ كەزىندە ساقتالماعان», «الدىنداعى باسشى وتكىزبەي كەتكەن», «ورتەنىپ كەتكەن» ت.س.س. جەلەۋلەردى توسادى. قۇجاتتاردىڭ جوعالىپ كەتۋىنە, زاڭ تالاپتارىنىڭ بۇزىلۋىنا ەشكىم ناقتى جاۋاپ بەرمەيدى.
تاعى ءبىر مىسال, استانا قالاسى بويىنشا 2014 جىلدىڭ العاشقى توقسانىندا 1216 جەكە تۇلعا مەملەكەتتىك مۇراعاتقا سۇراۋ سالسا, ونىڭ 253-ءى قۇجاتتار ساقتالماعاندىعى جونىندە جاۋاپ العان. ءىس جۇزىندە جەكە نەمەسە زاڭدى تۇلعالار قىزمەت بارىسىندا مۇراعاتتىق قۇجاتتاردىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتە الماعانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلمايدى, زاڭ تالاپتارىن بۇزعاندىعى ءۇشىن جازالانبايدى. ال «ۇلتتىق مۇراعات قورى جانە مۇراعاتتار تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ 27-بابىنىڭ 1-تارماعىندا «مۇراعات ءىسى جونىندەگى زاڭداردى بۇزۋعا كىنالى بولعان جەكە جانە زاڭدى تۇلعالار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭدارىنا سايكەس جاۋاپتى بولادى» دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي انىق كورسەتىلگەن.
وسى رەتتە جاقىندا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ وتىرىسىندا تالقىلانعان «اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى» كودەكس جوباسىنا د.نازارباەۆا, گ.يحسانوۆا, و.اسانعازى, ن.سابيليانوۆ, ا.سمايىل سياقتى حالىق قالاۋلىلارىنىڭ جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ مۇراعات زاڭناماسىن بۇزعانى ءۇشىن اكىمشىلىك ىقپال ەتۋ مەحانيزمىن بەكىتە وتىرىپ, اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىك نورمالارىن ەنگىزۋ جونىندەگى بەرگەن ۇسىنىستارى كوڭىل قۋانتادى. مۇراعات سالاسىنداعى زاڭنامالىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا بۇل جوباعا ۇلتتىق مۇراعات قورىنىڭ قۇجاتتارى مەن جەكە قۇرام بويىنشا قۇجاتتار ۋاكىلەتتى نەمەسە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاننىڭ (رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالانىڭ, استانانىڭ) كەلىسىمىنسىز جويىلعان جاعدايدا لاۋازىمدى تۇلعالار جيىرما ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش, ال زاڭدى تۇلعالار قىرىق ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش مولشەرىندە ايىپپۇل تولەيتىن تارماق ەنگىزىلىپ وتىر.
مۇراعات سالاسىنىڭ ايتا بەرسە مۇڭى مۇنان دا كوپ. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, مۇراعات ءۇشىن ارنايى سالىنعان عيماراتتاردى وبلىس ورتالىقتارىنان عانا كەزىكتىرەسىز, ونىڭ وزىندە كوپشىلىگى كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدە سالىنعاندىقتان قايتا جاڭعىرتۋدى تالاپ ەتەدى. اۋداندىق دەڭگەيدەگى مۇراعات مەكەمەلەرىندە قۇجاتتاردىڭ ساقتالۋىنا قاجەتتى جاعداي جاساۋ ماسەلەسى ءالى كۇنگە وتكىر كۇيىندە قالىپ وتىر. ويتكەنى, ولار دا تەمپەراتۋرالىق-ىلعالدىلىق رەجىمىن تولىق ساقتاۋعا جاۋاپ بەرمەيتىن عيماراتتاردا ورنالاسقان. مىسال ءۇشىن ايتاتىن بولساق, قاراعاندى, قىزىلوردا, پاۆلودار, شىعىس قازاقستان وبلىستارىنىڭ مەملەكەتتىك مۇراعاتتارىنىڭ مۇراعات قويمالارى 100 پايىزدان اسىپ, تولىپ كەتىپ وتىر. بۇل دا كەلەشەكتە ويلانتپاي قويمايتىن جاعداي.
تاريحىمىزدى زەرتتەپ-زەردەلەيتىن بىلىكتى مامانداردىڭ قاشاندا باس سۇعىپ, تابان تىرەيتىن ورنى ءھام ىزدەيتىن دەرەككوزى قاشاندا مۇراعات بولىپ تابىلادى. سوندىقتان, تاريحي دەرەك پەن كونەدەن قالعان ءاربىر قۇندى مۇرانى تالاپقا ساي ساقتاي الۋدىڭ ءوزى ۇلكەن سىن بولماق. قازىرگى تاڭدا دۇنيەجۇزى بويىنشا اقپاراتتار ۇيىمى ساندىق فورماتتا جاسالىپ, پايدالانىلىپ جاتقاندا, وكىنىشكە قاراي, كەيدە بىزدەگى اقپاراتتار جوعالىپ كەتىپ جاتادى. سەبەبى, مۇراعات سالاسىن جاڭا تەحنولوگيامەن جابدىقتاۋدا, باعدارلامالىق قامتاماسىز ەتۋدە ارتتا قالۋشىلىق ءجيى بايقالادى. 1998 جىلى «ۇلتتىق مۇراعات قورى جانە مۇراعاتتار تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ قابىلدانۋى قازاقستانداعى مۇراعات ءىسىنىڭ دامۋىنا ەداۋىر قوزعاۋ سالدى, نورماتيۆتىك تالاپتاردى بىرىڭعايلاۋعا مۇمكىندىك جاسادى. مۇراعات ءىسىن دامىتۋدىڭ 2004-2006 جىلدارعا, 2007-2009 جىلدارعا ارنالعان باعدارلامالارى قابىلداندى. بۇل ەكى باعدارلامادا دا ۇلكەن قارجىلىق قولداۋ بولماعاندىقتان, مەملەكەتتىك مۇراعاتتاردىڭ جاي-كۇيىنە ىقپال ەتە العان جوق, ەڭ باستىسى, مۇراعات سالاسىن اقپاراتتاندىرۋدى باستاي المادى. ەلەكتروندىق قۇجات اينالىمى جۇيەسى قۇرىلدى, بىراق ونىڭ لوگيكالىق قورىتىندىسى, ياعني, ەلەكتروندىق قۇجاتتاردى مەملەكەتتىك ساقتاۋ جۇيەسى جاسالعان جوق.
مەملەكەتتىك ورگانداردا اقپاراتتىق تەحنولوگيانى ءارى قاراي دامىتۋ رەسپۋبليكا بويىنشا قازىرگى زامانعا ساي اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىم بولماۋى سالدارىنان مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىندەگى قاعازسىز قۇجات اينالىمىنىڭ تولىق تسيكلى قالىپتاسپايدى, ەلەكتروندى قۇجاتتاردى پايدالانۋدى نەعۇرلىم ساپالى جانە قارقىندى جۇرگىزۋ تاعى ءمۇمكىن ەمەس. وسى رەتتە ەلەكتروندىق مۇراعاتتاردىڭ بىرىڭعاي جۇيەسىن قۇرۋدىڭ ءمانى زور.
بۇكىل الەم بۇل ماسەلەگە وراي ءوز تالاپتارىن ۇسىنىپ باعۋدا, ويتكەنى, زامانا اعىمىنا ىلەسۋ ءۇشىن دۇنيەدە بولىپ جاتقان بارلىق وزگەرىستەر مەن جاڭالىقتاردى نازاردا ۇستاپ وتىرۋ كەرەك, ياعني قوعامنىڭ تىنىسى مەن تامىرىن تاپ باسىپ بايقاي ءبىلۋدىڭ ماڭىزى زور. بۇگىنگى تاڭداعى اقپاراتتىق ءنوپىردىڭ ۇستەم بولا ءتۇسۋى ولاردى وتە تالعامپازدىقپەن ىرىكتەپ, ساقتاۋدى تالاپ ەتىپ وتىر. جانە ونىڭ ەداۋىر بولىگىن ساقتاۋ مۇراعاتتارعا جۇكتەلگەن.
جىل سايىن ەلەكتروندىق قۇجاتتاردىڭ ۇلەس سالماعى ارتىپ كەلەدى, كوپتەگەن ۇيىمدار مەن مەكەمەلەردىڭ قىزمەتى ەلەكتروندىق قۇجاتتارمەن راسىمدەلەدى. سونىمەن قاتار, جۇرتشىلىققا «ەلەكتروندى ۇكىمەت» ارقىلى مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ قالىپتى جاعدايعا اينالعان. سول سياقتى «بىرىڭعاي ەلەكتروندىق مۇراعات» جۇيەسىن قۇرۋ دا جۇرتشىلىقتىڭ مۇراعات قۇجاتتارىنا قول جەتكىزۋىن جەڭىلدەتەر ەدى. بۇگىندە بۇل ماسەلەنى شەشۋ ماقساتىندا بايلانىس جانە اقپارات اگەنتتىگى مەملەكەتتىك, ۆەدومستۆولىق, باسقا دا ءتۇرلى دەڭگەيدەگى مۇراعاتتاردى بىرىكتىرەتىن ەلەكتروندىق مۇراعاتتاردىڭ بىرىڭعاي جۇيەسىن قۇرۋ جونىندەگى تۇجىرىمداما ازىرلەۋدە. اتالمىش اقپاراتتىق جۇيەنىڭ تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسى «ۇلتتىق اقپاراتتىق تەحنولوگيالار» اكتسيونەرلىك قوعامى ماماندارىمەن بىرلەسە ازىرلەنىپ, ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگاندارعا قاراۋعا جىبەرىلدى.
قاي ىستە دە جەكە-دارالىق بولماسا جۇيەسىزدىك ەرتەلى-كەش ءوزىنىڭ كەرى اسەرىن تيگىزبەي قويمايدى, مۇنداي جاعدايلار مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ بىرلىگىنە نۇقسان كەلتىرۋگە, بيۋدجەتتىك قاراجاتتىڭ ءتيىمسىز جۇمسالۋىنا, ورتالىق پەن ايماقتار بايلانىسىنىڭ السىرەۋىنە, قۇجاتتاۋ ۇدەرىسىن جاڭعىرتۋ مەن مۇراعات سالاسىن نارىققا بەيىمدەۋدە كۇتپەگەن قيىندىقتاردى تۋعىزۋى ابدەن مۇمكىن.
مۇراعات سالاسى زامانعا ساي تۇبەگەيلى وزگەرىستى قاجەت ەتەدى جانە دە باسقارۋ, نورماتيۆتىك بازانى جەتىلدىرۋ, مۇراعات سالاسىن اۆتوماتتاندىرۋ, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتۋ, كادرلىق الەۋەتتى دامىتۋ سياقتى سالانىڭ بارلىق باعىتى باستى نازاردا ۇستالاتىن بولادى. ويتكەنى, جوعالعان, دۇرىس ساقتالماعان مۇراعات قۇجاتتارىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ استە مۇمكىن ەمەس, وتاندىق تاريح بەتتەرىندەگى «اقتاڭداقتاردىڭ» پايدا بولۋ قاۋپى وسىدان. ءتول تاريحىمىزدى جيناقتاپ, ساقتاپ, وتكەندى بۇگىنمەن, بۇگىندى ەرتەڭمەن ساباقتاستىرىپ وتىرعان التىن ارقاۋدىڭ ۇزىلمەي, جالعاسۋىنا مەملەكەتتىك قولداۋمەن قاتار, ءار ادام ءوزىنىڭ ازاماتتىق ۇلەسىن قوسىپ وتىرسا, قۇبا-قۇپ. مۇراعات ءىسى مۇزدى مۇحيتقا كەمە سالعانمەن بىردەي وتە كۇردەلى, وتە كوپ تەر توگۋدى تالاپ ەتەتىن سالا بولعاندىقتان سولاي ەتكەن ءبارىمىزدىڭ مەرەيىمىزدى وسىرەدى.
عازيزا يساحان,
بايلانىس جانە اقپارات اگەنتتىگى
مۇراعات ءىسى جانە قۇجاتتاما باسقارماسىنىڭ باسشىسى.
