بۇگىنگى اڭگىمەمىزدىڭ ارقاۋى بولىپ وتىرعان ەسەك باتىر ەسەنقۇل ۇلى – تاريحتا بولعان ادام. ارعى اتاسى قوساي تايپاسىنان تارايتىن بابامىزدىڭ ەرلىك ىستەرى تۋرالى تاريحي دەرەكتەر بارشىلىق.
تاريحتا «اقتابان شۇبىرىندى –القاكول سۇلاما» دەگەن (1723-1725 جج.) اتپەن قالعان قاسىرەتتى جىلداردا ەسەك مەرگەن جاۋعا قارسى اسقان ەرلىك كورسەتكەن ەرجۇرەك باتىرلاردىڭ ءبىرى. «ەسەنقۇلدىڭ ۇلى ەسەك باتىر باستاپ, ساۋران اينالدى» دەگەن ءسوز وسى تاريحقا نەگىزدەلگەن.
زەرتتەۋشىلەردىڭ پىكىرىنشە, ءباھادۇر ەسەك مەرگەن تۋرالى العاش رەت ءوز ەڭبەگىندە اڭگىمە قوزعاپ, ماقالا جازعان قازاقتىڭ كورنەكتى جازۋشىسى انەس ساراي. ول ءوزىنىڭ «قۇنانورىس تايپاسى» اتتى ماقالاسىندا «بۇل كەزدە ادايلار قازاق حاندىعىنىڭ قاراماعىنا كىرىپ, تۇركىستان توڭىرەگىندە وتىرعان-دى. 1694 جىلدىڭ شىلدە ايلارىندا تۇركىستانداعى تاۋكە حان ورداسىندا بولىپ, ءوز جازبالارىن قالدىرعان فەدور سكيبين ەسەك مەرگەننىڭ 300 جاساعىمەن تۇركىستان شاھارىنان شىعىپ, ورىس شەكاراسىنا جورىققا اتتانعانىن اتاپ كورسەتكەن». («ماڭعىستاۋ گازەتى», 16.10.2008 جىل). («يستوريا كازاحستانا ۆ رۋسسكيح يستوچنيكاح» 16-17 ۆۆ. الماتى, 1-توم, 418 ستر.). بۇل ماقالادا ونىڭ جول كورسەتۋشىسى توبىل گۋبەرنياسىنىڭ ۆاگاي اۋىلىنىڭ چەكەك دەگەن ادامى ەكەنى ايتىلادى. شاماسى ول ورىس شەكاراسىنا جورىققا اتتانعان. «الگى جوعارىدا اتاعان ەسەك مەرگەن مەن باردا تۇركىستانعا قايتا ورالعان جوق, قايدا كەتكەندەرىن مەن بىلمەيمىن» دەپ جازادى ەلشى سكيبين. وسى مازمۇنداس دەرەكتەردەن زەرتتەۋشىلەر مىناداي تۇجىرىم جاسايدى: «قوساي ۇرپاعى ەسەك مەرگەننىڭ قازاق حاندىعىنا قايتىپ ورالۋى – تاۋكە حاننىڭ استىرتىن تاپسىرمالارىن ورىندايتىن قولباسىلارىنىڭ ءبىرى بولعاندىعى».
الاساپىراندى سول كەزەڭدە تەك اداي تايپاسى ەمەس, بۇكىل كىشى ءجۇز ەلى ساۋران اينالعان. «سوڭعى اينالىم» دەپ اتالىپ جۇرگەن 1750 جىلى ەسەك ەسەنقۇل ۇلى باتىردىڭ اتىنىڭ الىسقا شىرقاپ, ەرلىگى ايتىلا باستاعان ۋاقىت.
تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, 1723 جىلى 12 جەلتوقساندا ايۋكە حان ورداسىنا رەسەي شەكارا وكىمەتى ورىندارى حابار جەتكىزەدى. وندا قازاق, قاراقالپاقتىڭ 40 مىڭ قولى قالماق حاندىعىمەن سوعىسۋعا كەلە جاتقانىن حابارلايدى. (ۆ.ا.مويسەەۆ, «دجۋنگارسكوە حانستۆو ي كازاحي» 17-18 ۆۆ. ا, 1991, 84-85 ستر). «قازاقتار بىرىگىپ, سامەكە, ابىلقايىر, باراق, ەسىم سۇلتان باستاعان 10 مىڭ قازاق جاساعى 1726 جىلى تسەرەن دۋندۋك حان مەن دورجي نازاروۆ يەلىكتەرىنە باسىپ كىردى. ەگەر اڭىزعا سەنسەك, وندا كىشى ءجۇزدىڭ باتىرلارىنىڭ ىشىندە ەسەك, ەسەن, قوزىباق, تابىناي, سابىتاي, اتاقوزى, شوتان بولدى» ء(ىزباسار شىرتان ۇلى, «تەكتى تۇلعانىڭ تۇنباسى», 32-33 بەت).
ءا.حاسەنوۆ ءوزىنىڭ ء«ۇش عاسىر يىنىندە» اتتى ەڭبەگىندە «بىزگە جەتكەندەردىڭ ءاتىجونىن انىقتاپ, وعان قۇرمەت كورسەتىپ, ەستە قالدىرۋ – بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ پارىزى» دەي كەلە, اداي ەلىنەن شوتان, نازار, ەسەنعۇل, ەسەك, سابىتايدىڭ ەسىمىن اتاپ وتەدى. بۇعان ءبىزدىڭ قوسارىمىز اتاعوزى, بەردىبەك, بەگەي, تابىناي, قارمىس, قوناي, شاباي, ءومىر, تەمىر, ت.ب. باتىرلاردىڭ اراسى جاقىن, كوبى ءبىرىن-ءبىرى كورگەن ەرلەر. ولاردىڭ بىرقاتارى ەلى مەن جەرىنىڭ تاعدىرى ءۇشىن بىرگە سوعىسقان بولۋى دا مۇمكىن. بۇل دا زەرتتەي ءتۇسۋدى كەرەك ەتەتىن ماسەلە.
«ماڭعىستاۋ تاريحىندا سول كىسىنىڭ ءداۋىرى ەدى» دەلىنىپ, ەكى كىسىنىڭ ەسىمى اتالادى, ءبىرى – وسى ەسەك مەرگەن. ال ۇسىنىلىپ وتىرعان قۇجاتتا ءبىزدىڭ ەسەك باتىرىمىزدىڭ ۇلتتىق دارەجەدەگى تۇلعا ەكەندىگى جايلى تەڭدەسسىز دەرەك كەلتىرىلگەن». وسىدان كەيىن مۇراعاتتى كيەلى ەمەس دەپ قالاي ايتا الامىز؟». (القاجان ەدىلحان ۇلى, «ماڭعىستاۋ» گازەتى, 16.06.2016 جىل, №103-104).
ەسەك باتىرمەن زامانداس, ءتىپتى جاۋىنگەرلىك جورىقتاردا تىزە قوسىپ, بىرگە جۇرگەن دەپ اتالاتىن اتاعوزى باتىردىڭ ەرلىك ءىسى بۇكىل كىشى جۇزگە, ءتىپتى ءيسى قازاققا بەلگىلى. قازاقتىڭ ايتۋلى اقىنى مۇرات موڭكە ۇلى جىلقىشى اقىنمەن ايتىسىندا:
ء«وتىپتى اتاعوزى, ءومىر, تەمىر,
بىرىنەن ءبىرى وتكەن اقسۇڭقارداي», دەسە, ايگىلى ارالباي اقىن:
«ارتىق كىمدەر بار ەدى,
ەرتەدە وتكەن ەسەكتەن.
قاسيەتىن كورسەتكەن
اتاعوزى مەرگەننەن,
اقسۇڭگىسىن وڭگەرگەن,
الامانعا جەل بەرگەن,
ازىن كوپكە تەڭگەرگەن.
ادىرناسى اقىرعان.
قول وعى نارداي باقىرعان», دەپ جىرلايدى.
«XVII عاسىردىڭ اياعىندا, XVIII عاسىردىڭ باسىندا ادايلاردىڭ بەرى دەگەندە سىرداريا بويىنان, ارال تەڭىزىنىڭ تەرىستىك جاعىنان ءالى اسپاعان شاعىندا ناق وسى ەسەنقۇلدىڭ ەسەگى بارلاۋ جاساپ, بورسىق قۇمدارىن, مانىسساي-شاعىروي, اقتوبە جاقتاعى ايرىق-مۇعالجار, شەرقالا سياقتى جەرلەردى باسىپ ءوتىپ, جەمنىڭ بويىنا دەيىن جەتىپ, ودان ءارى ۇستىرتكە شەيىن بارىپ, ەرنەكتەرىن جاعالاي وتىرىپ, ماڭعىستاۋعا تۇسپەسە دە, كوزىمەن كورىپ قايتقان ادام بولسا كەرەك». (سەرىكبول قوندىباي, «ماڭعىستاۋناما» كىتابى, 222-بەت).
«ەسەنقۇلدىڭ ەسەگى,
ەرلىكتەن بار ما ەدى ەسەبى؟
جەزتىرناق پەن تاۋتايلاق,
ەكەۋىن قوسا ولتىرگەن,
ەر ەسەك ەمەس پە ەدى كەشەگى؟», دەپ جىرشىلارىمىز دارىپتەگەن ەسەنقۇل ۇلى ەسەك باتىر قوساي اتا ۇرپاقتارىنىڭ ىشىندەگى بىرەگەيى, باتىرى, ءباھادۇرى دەسەك, ارتىق ايتپاعانىمىز. قارتتاردان جەتكەن اڭگىمەلەرگە قاراعاندا «ەسەك اكەسى ەسەنقۇلعا, اعاسى زمامبەتقۇلعا تارتقان. جاۋ دەسە, جانىن سالا ۇمتىلعان ناعىز ەردىڭ ءوزى عوي» دەپ باعا بەرگەن. ەسەك باتىر – ءوز زامانىندا قازاق ەلى قالماقتاردان ۇركىپ, سىر بويىنان اۋعاندا ەلىن باستاپ قايتقان ءتورت ارىستىڭ ءبىرى.
«التاي مەن تارباعاتايدى, ەرتىس پەن باياناۋىلدى جاۋدان بوساتىپ الۋعا بوگەنباي مەن قابانباي, ولجاباي مەن جاسىباي نە ىستەسە, جەتىسۋ مەن الاتاۋدى, قايتارىپ الۋدا ناۋرىزباي مەن رايىمبەك, ءبىر جاعى ماڭعىستاۋ, ءبىر جاعى ەدىل مەن توبىل ارالىعىنداعى ۇلان-عايىر ولكەنى قايتا يەلەنۋدە جانىبەك پەن بوكەنباي, ەسەت پەن ارال, ەسەك پەن ءاجىباي سونى ىستەدى. سول جىلدارداعى كۇرەستەردىڭ اراسىندا عانا قازاق ەلى اتىراۋدان التايعا, توبىلدىدان قوردايعا دەيىن سوزىلاتىن قازىرگى مەملەكەتتىك تەرريتورياسىنا يە بولىپ وتىر. ونى ۇمىتۋ – ءبارىن ۇمىتۋ. ونى سىيلاماۋ – ەشتەڭەنى سىيلاماۋ». ء(ابىش كەكىلباەۆ, «ايتەكە بي», «ەگەمەن قازاقستان»).
«...بۇنىڭ قونىس ەتكەن جەر,
اتىراۋدىڭ ساعاسىن,
جانىبەك حان سالعان ەكەن قالاسىن.
كىشى ءجۇزدىڭ بالاسى,
مەكەنسىز بولىپ پىراعى,
سوندا ادايدىڭ بالاسى.
جەتپىس ءۇي ەكەن شاماسى,
قونىسىنا وكپەلەپ,
قىرعا قاراي سالادى.
«ەگىزىم اداي كوشپە», – دەپ
الا ساقال الاشا,
باي ۇلىنىڭ بالاسى,
سوندا ارتىنان قۋىپ بارادى.
تىڭدامادى ايتقاندى,
وق-ءدارىسىن تەكشەلەپ,
ء«بىر شىعارمىن شەتىنەن», – دەپ,
ەسبولاي, شوتان, ەر ەسەك,
قىرعا قاراي سالادى.
ماڭعىستاۋدا ءۇش تۇبەك –
بۇل نوعايلاردىڭ جەرى ەكەن.
قونىپ الىپ ادايلار,
قۇدىقتىڭ كوزىن اشادى.
ماناعى كەلگەن جەتپىس ءۇي,
ءتورت مىڭ ءۇي بولىپ جاسادى.
ءتورت تورتكۇلدىڭ باسىندا,
مەكەن ەتىپ ەل قالادى,
الپىس جىل قادام باسادى.»
قازاقتىڭ ايگىلى جىراۋى سۇگىر بەگەندىك ۇلىنىڭ بۇل شىعارماسىنان بۇگىنگى اڭگىمەمىزدىڭ ارقاۋى ەسەك باتىرعا قاتىستى ءبىر پاراعىن كورگەندەي بولدىق.
«شىعىسقا قاراي جوڭكىلگەن قالماقتار جەم مەن ىلە اراسىنداعى قازاقتاردىڭ شاپقىنشىلىعىنا ۇشىراپ, قاتتى قىرىلدى, كەرى كوشكەن 30909 ءۇيدىڭ جوڭعارياعا امان جەتكەنى شامالى. جوڭعارياعا بوسقان قالماقتار 1771 جىلى 18 قاڭتاردا جايىق وزەنىنەن ءوتىپ, جەم بويىندا كىشى ءجۇز قازاقتارىنىڭ شاپقىنشىلىعىنا ۇشىرايدى. وعان ەدىل, جەم بويى قالماقتارىنىڭ اقسۇيەكتەرىنىڭ اراسىنداعى الاۋىزدىق سەبەپشى بولادى». ء(ابىش كەكىلباەۆ, «ۇيقىداعى ارۋدىڭ ويانۋى», الماتى, 1979 جىل).
قازاق تاريحىن كوز مايىن تاۋىسىپ زەرتتەپ, نەبىر تاماشا شىعارمالاردى جازىپ كەتكەن ءابىش كەكىلباەۆتىڭ بۇل كەلتىرگەن مالىمەتتەرى قۇندى دۇنيە. ولاي بولسا, ەسەك باتىردىڭ تۋعان جەرىن جوڭعارلاردان ازات ەتۋدە تابان تىرەپ شايقاسقانى اقيقات.
«ەسەكجال جەرى ەسەك باتىردىڭ قاراۋىل قاراپ تۇرعان توبە ەكەن» دەسەدى تاريح كوزدەرى. ول قۇلسارى كەنتىنەن شىعىسقا قاراي 40-60 شاقىرىم جەردە. سوعان قاراعاندا ەسەكجال دەگەن شاعىن توبە نە جال سول ماڭايدا بولۋعا ءتيىس. تايلان حان ولگەن جەر. تايلان اتتى مولا اقتوبە وبلىسىنىڭ بايعانين اۋدانىنداعى ديار اۋىلىنان باتىستا 35-40 شاقىرىم, قۇلسارىدان شىعىس-وڭتۇستىك-شىعىستا 125-130 شاقىرىم شاماسىندا. تايلان مەن سارىقاسقانىڭ اراسى شامامەن 40-50 شاقىرىمداي بولسا, ەسەكجال سورى مەن تايلاننىڭ اراسى 60 شاقىرىم جەر. مىنە, وسى ءۇش جەر اتاۋى ورنالاسقان ءوڭىر, ياعني ەسەك باتىردىڭ اڭىزدىق-توپونيميالىق ارەالىنىڭ جالپى اۋماعى 40-60 شاقىرىم كەڭىستىكتى الىپ جاتىر.
ماڭعىستاۋ تاريحى – ءبىر داستان. سونىڭ ءبىرى بۇل قونىسقا جەتى جۇرت كەلىپ, جەتى جۇرت كەتكەن بىزدەن بۇرىن نوعاي دا, ءشۇرشىت تە, قالماق پەن تۇرىكمەن دە جايلاعان دەسەدى. الپىس ءۇي اداي جايلى قونىس, مالىنا شۇيگىن ءورىس ىزدەپ, ارقادان اۋا كوشىپ, جەم وزەنىنە تاقاپ كەلگەن شاقتا وزەننىڭ كۇنباتىس بەتى قاراقۇرىم قالماق ەكەن. ارىپ-اشىپ, شارشاپ-شالدىعىپ, كوپ كوشىپ, كولىك جالداپ كەلگەن ەل بايىرقالاپ, بوي جازىپ دەمالايىق دەپ وزەننىڭ كۇنشىعىس بەتىنە ايالداپتى. «كورشىلەس, قوڭسىلاس بولايىق», دەپ قالماققا حابار سالسا, «امان-ەسەنىڭدە كەلگەن ىزىڭمەن كەرى قايت», دەپ جاۋاپ قاتىپتى قالماق. قالماقتان قاۋىپتەنگەن ەسەنقۇل ۇلى ەسەك باتىر ءبىر بيىككە شىعىپ, قاراۋىل قارايدى ەكەن. ءبىر كۇنى اتىن تۇساپ, ءوزى قيسايا جاتسا, كوزى ءىلىنىپ كەتىپتى. قانشا ۇيىقتاعانىن كىم ءبىلسىن, ويانا كەلسە, اتى جوق. ىزگە ءتۇسىپ كەلە جاتسا, سارقاسقا ايعىر ءبىر بۇلاقتان سۋ ءىشىپ, جۋساپ تۇر ەكەن. سول ساپاردا ەسەك باتىر قالماقتىڭ دومباۋىل دەگەن باتىرىمەن شايقاسىپ, ونى مەرت قىلىپتى.
ادايدىڭ ازۋلى ءبيى ءماتجان بي: «ەلدە ەلەۋسىز وتكەن ەكى ەر بولدى», دەپ ايتىپ كەتىپتى: سول ەكەۋدىڭ بىرەۋى تاۋتايلاقپەن الىسىپ, جەزتىرناقپەن ج ۇلىسىپ, مەيماناسى تاسىپ, اتا قونىسىمىزدا الشاڭداي باسقان قالماقتىڭ حانى تايلان باتىردى جەكپە-جەككە شاقىرىپ, جەلكەسىن قيعان قوساي باتىردىڭ ۇرپاعى – وسى ەسەك مەرگەن. تاعى ءبىر تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, ەسەك باتىردىڭ ءومىر تاريحىندا مىناداي جولدار بار: «قوساي-بايبول-ەسەنقۇل ۇلى ەسەك مەرگەن بي, ءباھادۇر بابامىز 1640-1735 جىلدار اراسىندا ءومىر سۇرگەن».
«1735 جىلى 95 جاسىندا قازاقتىڭ جەرى شۋ مەن تالاس ماڭدارىن جوڭعار باسقىنشىلىعىنان قورعاۋدا اسقان ەرلىك كورسەتكەن ەسەك باتىر اۋىر جارالانىپ, اقىرعى امانات ءسوزىن ءىنىسى قوڭىر بيگە ايتىپتى. باتىردىڭ اماناتىن ورىنداعان ءىنىسى ءباھادۇردىڭ قانى تامعان جەرگە توبىلعى, قامىس, توماردان 9 تۇرپات جاساتىپ, ونى 9 تۇيەگە ارتىپ, 9 جاققا جىبەرگەن. «اعاسىنىڭ سۇيەگىن 16 تاۋلىك ءجۇرىپ, وعىلاندى قورىمىنا تاياۋ جاتقان ءۇش شوڭقال جەرىنە 1735 جىلى جەرلەپتى», دەسەدى كونەدەن جەتكەن اڭگىمەدە.
ء«سۇيىنشى! رۋى قوساي بايبول ۇلى ەسەك اتانىڭ جاتقان جەرى تابىلدى. اتا ۇرپاقتارى ۇزاق جىل بويى ىزدەپ, زەرتتەپ, وسى جىلدىڭ جازىندا وعىلاندىدان 33 شاقىرىم جەردەگى ءۇش شوڭقال دەگەن جەردەن تاۋىپ, باسىنا قۇلپىتاس-بەلگى قويىلدى» دەپ ءدۇيىم جۇرتقا جار سالعان «قازاقستان – ماڭعىستاۋ» تەلەارناسىنان 2022 جىلدىڭ شىلدە ايىندا تاراعان اقپارات كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىن ەلەڭ ەتكىزگەن. تاريحتىڭ تەرەڭىنەن سىر تارتقان باتىر بابامىزدىڭ ءومىر تاريحى سول كۇنگى اقپاراتتا بىلاي ءورىلىپ ەدى: «ەسەك مەرگەن كىشى ءجۇز تايپالارىنىڭ جەتىسۋدان تۇركىستانعا, ساۋران ماڭىنان باتىسقا, ماڭعىستاۋعا كوشىن باستاپ كەلگەن باتىر. ابىلقايىر حاننىڭ كەڭەسشىسى, قولباسشىسى بولعان تۇلعا».
سونداي-اق وسى مازمۇنداس اقپارات ماڭعىستاۋ وبلىستىق «ماڭعىستاۋ» گازەتىندە 2021 جىلعى 29 قاراشا كۇنگى سانىندا جاريالاندى. (ورازباي قوساي, «ەسەك مەرگەننىڭ بەيىتى تابىلدى», «ماڭعىستاۋ» گازەتى, №115. 29.11.2022 جىل).
ەسەك مەرگەننىڭ بەيىتى تابىلعانى تۋرالى «قازاقستان –اقتاۋ» تەلەارناسىنا بەرگەن سۇحباتىندا كەمال مەيىر ۇلى: «اتانىڭ جاتقان جەرىنە بارىپ كورىپ, بەيىتتىڭ الدىن دا, ارتىن دا قارادىق. الدىندا ەكى تاستىڭ استىندا جازعان جازۋ جانە ارتىندا اياق جاعىندا ءبىر تاستىڭ استىندا جازعان جازۋدى تاپتىق. ەكەۋىندە دە اراپ ارپىمەن ەسەك دەپ جازۋ جازىلعان. بۇرىن ەستىگەنىمدە شاعاتاي ارپىمەن جازىلعان دەپ ەستىپ ەدىم, ول بەكەر ءسوز ەكەن. ەشقانداي قاتەلىگى جوق. ونىڭ اتامىز ەكەنى راس», دەيدى.
ال اتاقتى اقىن سۆەتقالي نۇرجان: «حالىق ماڭعىستاۋدا ءۇش شوڭقالدا ەسەك مەرگەن جەرلەنگەن دەپ ايتىپ جاتىر. مەن بۇعان بىردەن سول ەدى دەپ ايتا المايمىن. ەسەك مەرگەننىڭ ماڭعىستاۋدا جاتۋى ابدەن مۇمكىن. ول كىسىنىڭ تۋعان قۇداسى جاڭاي ۇلى قوجانازار, ونىڭ سەرىكتەرى شوتان مەن قوناي دا, سيسەم اتا دا پانتەوندا جاتىر. سول ماڭايدا ەسەك اتانىڭ بەيىتى تابىلىپ جاتىر دەسە, مەن ونى جوققا شىعارا المايمىن. ول كىسىنىڭ ماڭعىستاۋدا جەرلەنۋى زاڭدى جانە ابدەن مۇمكىن», دەپتى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا بەرگەن سۇحباتىندا.
ءوز ءداۋىرىنىڭ ءدۇلدۇل اقىنى, بۇگىنگى ۇرپاققا مول مۇرا قالدىرعان ساتتىعۇل:
«ارىدە ءوتتى ەر ەسەك,
تاۋتايلاقتى مۇنى اتقان.
جەزتىرناقتى قۇلاتقان», دەگەن سوزدەرى حالىقتىڭ جادىنان شىعا قويعان جوق.
ەسەك باتىر ەسەنقۇل ۇلىنىڭ ەسىمى قازاقتار ساۋران اينالعاندا ادايلاردى ماڭعىستاۋعا باستاپ كەلۋشى باتىرلاردىڭ بىرەگەيى رەتىندە اتالادى. 1928 جىلى سانكت-پەتەربۋرگتە اداي ۋەزىنىڭ اۋماعىنداعى وسىمدىك-بوتانيكالىق جۇمىستارى تۋرالى كىتاپ باسىلىپ شىققان. بۇل كىتاپقا ەنگىزىلگەن جۇمىستاردىڭ دەنى كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ 1926 جىلى جۇرگىزگەن زەرتتەۋشى توبىنىڭ ەسەبى. سول ەستەپتەردىڭ بىرىندە ماڭعىستاۋعا قازاقتاردىڭ العاش كەلىپ قونىستانۋى باياندالادى. «بۇدان, ياعني 175 جىل بۇرىن مەرگەن ەسەن ەسەنقۇلوۆ باستاعان باي ۇلى بالالارى باتىس تۇركىستاننىڭ ساۋران دەگەن جەرىنەن شىعىپ, باتىسقا قونىس ىزدەۋگە اتتانعان». (م.يششەنكو, «وسوبەننوستي سەلسكوگو حوزيايستۆا اداەۆسكوگو ۋەزدا» (م.–JL, 1928. 1006), «ماتەريالى ەكسپەديتسي ينستيتۋتا يستوري, ارحەولوگي ي ەتنوگرافي ان كاز سسر ۆ 1957 گ. نا مانگىشلاكە»).
تاعى دا زەرتتەۋشىلەردىڭ سوزىنە جۇگىنسەك, ەسەن دەپ وتىرعانى شىندىعىندا ەسەك مەرگەن ەسەنقۇل ۇلى ەكەنى داۋ تۋعىزبايدى. سەبەبى شەجىرە بىلەتىن قارتتار «ەسەك مەرگەننىڭ ازان شاقىرىپ قويعان اتى ەسەنبەت» ەكەن دەپ تە اڭگىمەلەيتىن.
ورىس ساياحاتشىلارىنىڭ كىتاپتارىنداعى دەرەكتەردە اتاقتى باتىر تاما ەسەت باتىر كوكى ۇلى قازاق حالقىن جوڭعار باسقىنشىلارىنان قورعاعان ادام (1667-1749 جج.). باتىردى ورىستار ەسەت ايراحتينسكي دەپ اتاعانىن ءابىش اعامىز ايتىپ كەتىپتى. سول سياقتى بەينەۋ اۋدانىنىڭ توقسانباي باعىتىنا جۇرگەن جەردىڭ اتاۋى تاما ەسەت باتىردىڭ تۇمسىعى دەپ اتالادى. وسى دەرەكپەن سالىستىرىپ ايتساق, «ەسەكجال دەگەن توبەنىڭ دە ءبىر كەزدەرى ەسەك باتىردىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولدارى» دەگەن ەسكىدەن قالعان اڭگىمەنىڭ ءبىر شەتى تاريحتىڭ شىندىعىمەن ۇشتاسىپ جاتۋى ابدەن مۇمكىن.
«ەل ساۋراننان قوزعالىپ, قونىس ىزدەۋشىلەر ءبىرشاما ۋاقىت ارال تەڭىزىنىڭ شىعىسىندا بولعان. كەيىنىرەك ارالدىڭ تەرىستىك-باتىس جاعالاۋىمەن ىلگەرىلەپ, بارلاۋ جۇرگىزگەن. اداي ەلىندە ايتىلاتىن اڭىزداردا ولار وزدەرىن «زاڭگىنىڭ الاتاۋىنان كەلگەنبىز» دەيدى ەكەن. ءسويتىپ, ماڭعىستاۋ توپىراعىنا اياعىن العاش باسىپ, بارلاۋ جۇرگىزگەن وسى مەرگەن ەسەك ەسەنقۇل ۇلى باستاعان قونىس ىزدەۋشىلەر بولعان». («اداي شەجىرەسىنىڭ» 1-كىتابى).
تاريحي مالىمەتتەردى سويلەتسەك, كىشى ءجۇز قازاقتارى تاۋكە حان تۇسىندا مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى مىندەتتەردى اتقارعان. اسكەري باسشىلىقتىڭ دا تىزگىنىن ۇستاپتى. تاعى ءبىر قۇندى دەرەك – ءبىزدىڭ ەلدىڭ سول تۇستا سارىارقادا ءجۇرۋى. ورىس پاتشاسىنىڭ ەلشىلەرى ف.سكيبين مەن م.تروشين تاۋكە حانعا جەتكەنشە كوپ قورلىق كورىپتى. جەرگىلىكتى قازاقتار بۇلاردى بىرنەشە جەردەن شاۋىپ, قۋىپ, ادامدارىن ولتىرەدى. «سول قازاقتار ءشيتى مىلتىقتارىمىزدى, قىلىشتارىمىزدى دا تۇگەلدەي تارتىپ الدى, اتتارىنا مىنگەستىرىپ, ءوز ۇلىستارى تابىن, الشىنعا الىپ كەلدى» دەيدى.
ەسەك باتىردىڭ عۇمىرى, ءومىر سۇرگەن جىلدارى, ەلى ءۇشىن جانقيارلىق ايقاستاردا كورسەتكەن ەرلىك ىستەرى تۋرالى تاريحي دەرەكتەردىڭ ءالى دە تابىلۋى مۇمكىن. سوندىقتان وسى ءبىر يگىلىكتى مۇراتتى شارۋاعا ارنايى مەملەكەتتىك باعدارلاما جاسالىپ, ءارحيۆتىڭ ءتۇپ-توركىنى جاتقان سانكت-پەتەربۋرگ, ورىنبور, توبىل, ومبى قالالارىنىڭ قورلارىن اقتارعان ءجون. ء«سويتىپ, باتىر اتامىزدىڭ تاريحي تۇلعاسىن سومداپ, ونى تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ مىنبەرىنەن سويلەتۋ بۇگىنگى تاريحشىلاردىڭ ۇلەسىندە.
تاريحي جىرلاردا «تالاۋعا تاعى كونە الماي, مال-جانىن قيىپ, بەرە الماي» دەگەن جىر جولدارى وسى كەزدىڭ ءبىر كورىنىسى بولسا كەرەك. «اتىراۋ جايلاپ, جەم كوشىپ جۇرگەن ادايلارعا جەر جانە سۋ ماسەلەلەرى وتە ماڭىزدى بولدى» دەگەن دەرەك ايتىلادى. اداي تايپاسىنىڭ ءبىر جولعى جەر ءبولىسۋى «ەسەكجال دەگەن جەردە تۇرىكمەن اداي تايپاسىنىڭ بايبول تارماعىنان شىققان بىلىكتى, بەدەلدى ازامات ەسەك ەسەنقۇل ۇلىنىڭ باسشىلىعىمەن جۇزەگە اسقان» دەگەن اڭگىمە دە ەسكى ءداۋىردىڭ ءبىر ەستەلىگى.
ماڭعىستاۋعا ادايدىڭ 60 ءۇيىن باستاپ, قونىس ىزدەپ كەلگەن ەسەك باتىر مالىنا جايلى قونىس, شۇرايلى ءورىس ىزدەيدى. ءۇستىرت ۇستىندەگى ءبىر سۋى مول قۇدىققا كەلىپ قونىستانادى. قونىس جايلى بولعانىمەن, مالعا سۋ تاپشى. دانا باتىر كوپ ويلانباستان سول جەردەن ءتورت قۇدىق قازدىرادى. «سول جەر بەسشىمىراۋ اتالعان ەكەن» دەيدى كونەكوز قاريالار. بۇل قۇتتى قونىس بەينەۋدەن 105 شاقىرىم, اقجىگىت ەلدى مەكەنىنەن 40 شاقىرىم جەر. قۇدىقتار ءالى دە حالىق قىزمەتىنە جاراپ وتىر. وسى ماڭىندا ەسكى بەيىتتەر دە بار.
بۇگىندە ەسەك باتىردىڭ رۋحىنا باعىشتالىپ, جاسالىپ جاتقان يگى شارالاردىڭ سانى كوپتەپ سانالادى. 2007 جىلدىڭ 22-23 شىلدەسىندە اقتوبە وبلىسى, بايعانين اۋدانى, شيبۇلاق ەلدى مەكەنىندە, ياعني ايگىلى كوكمەشىت ورنالاسقان جەردە مەرگەن, باتىر, بي ەسەك باتىرعا اس بەرىلدى. اسقا تۇرىكمەنستاننان, قاراقالپاقستاننان, قازاقستاننىڭ اقتوبە, اتىراۋ, ماڭعىستاۋ, جامبىل, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنان اتا ۇرپاقتارى كەلدى.
ءباھادۇر ەسەك مەرگەن اتامىزدىڭ اتىن دارىپتەپ, ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا سارعا اۋىلىنىڭ ارداگەرلەرىنىڭ ۇسىنىسى نەگىزىندە ءباھادۇردىڭ اتىنا كوشە بەرىلدى. ەلىن سۇيگەن باتىرعا ەلى قۇرمەت كورسەتىپ, كوشەگە ەسكەرتكىش تاقتا ورناتتى. «ەسەك مەرگەن ەسەنقۇل ۇلى قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەس تاريحىندا ايىرىقشا ورنى بار باتىر. ءXVىI عاسىردا وسى ءوڭىردى قالماقتاردان ازات ەتىپ, كىشى ءجۇز قازاقتارىن تۇبەگەيلى ورنىقتىرعان ءىرى تۇلعا, قوساي ەسەنقۇل ۇلى ەسەك مەرگەن باتىر شامامەن 1662-1758 جىلدارى ءومىر سۇرگەن. ەسكەرتكىش تاقتا ورناتقان سالىقباي دۇيسەنوۆتەر اۋلەتى» دەپ جازىلعان جازۋ وتكەن داۋىردەگى ۇلى كوشتى باستاعان باتىردىڭ داڭقىنا كورسەتىلگەن قۇرمەت.
1697 جىلدارى ۇلى, كىشى بەس شىمىراۋ ەسەنقۇلدىڭ بەس ءبورىسى اتالعان ەسەك, ەمىل, ورەزەك, نۇرباي, قوڭىر ۇرپاقتارى قازدىرعان قۇدىقتاردىڭ قىزىعىن حالىق ءالى دە كورىپ وتىر.
ەسەك ءباھادۇر سىندى تۇلعانىڭ ەسىمى تاريح بەتىندە جازىلىپ, قاتتالىپ قالعانى ەلگە, ۇرپاققا قاجەت. تەك وسى يگىلىكتىڭ ءۇمىت-شىراعىن ءوشىرىپ الماي, ۇرپاقتان ۇرپاققا جەتكىزە بىلسەك, ءبىزدىڭ ەڭبەگىمىزدىڭ ەش كەتپەگەنى.
ومىرزاق وزعانباەۆ,
پروفەسسور, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
