ماسەلەن, رۋدنىي قالاسىنىڭ تۇرعىندارى ۇيدەگى شۇمەكتەن اعىپ تۇرعان سۋدىڭ ءدامى بۇزىلىپ توت تاتىپ كەتكەنىن, ءتىپتى اق سەيسەپ ءبىر جۋعاننان-اق سارعايىپ شىعا كەلەتىنىن ايتادى.
– كرانداعى سۋ سارعايىپ كوزگە كورىنىپ تۇرادى. ونى كىر جۋعا پايدالانۋعا بولماسا, ءىشۋ مۇمكىن ەمەس. اۋىز سۋدى كوشەدەگى فيلترلەردەن ساتىپ الامىز, – دەيدى رۋدنىي قالاسىنىڭ تۇرعىنى ابزال مۇرسالوۆ.
بۇل ماسەلە وبلىس باسشىلىعىن دا الاڭداتىپ وتىر. تاياۋدا وتكەن جيىنداردىڭ بىرىندە وبلىس اكىمى قۇمار اقساقالوۆ ءتيىستى سالالاردىڭ باسشىلارىنا شاعىن قالاداعى اۋىز سۋ ماسەلەسىن قالاي شەشۋگە بولادى دەگەن ساۋال تاستاعان. اكىمنىڭ ايتۋىنشا, رۋدنىي مەن قاشارعا ءنار بەرىپ وتىرعان قاراتومار سۋ قويماسىنىڭ دەڭگەيى سوڭعى ءۇش جىل ىشىندەگى اپتاپ قۇرعاقشىلىقتىڭ سالدارىنان تومەندەپ كەتكەن. قىستىڭ جۇقا قارى كوكتەمدە جىلعاعا اينالعانىمەن, سۋدىڭ كوبى قويماعا جەتپەي كەبەرسىگەن جەرگە ءسىڭىپ كەتىپ جاتىر.
بۇگىندە قاراتومار سۋىنىڭ 42-اق پايىزى قالعان. ال جوعارعى توبىل سۋ قويماسىنا بىلتىر بار-جوعى 1 ملن تەكشە مەتر سۋ قۇيىلىپتى. سويتە تۇرا, وتكەن جىلى بۇل سۋ قويماسىنان قاراتومارعا 117 ملن تەكشە مەتر سۋ جىبەرۋگە تۋرا كەلگەن.
رۋدنىي اكىمىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ۆيكتور يونەنكو تۇرعىندار تاراپىنان اۋىز سۋدىڭ ساپاسىنا قاتىستى شاعىمدار كوپ ءتۇسىپ جاتقانىن تىلگە تيەك ەتە كەلىپ, بۇل تىعىرىقتان جەراستى سۋلارىن كادەگە اسىرۋ ارقىلى شىعۋعا بولاتىنىن ايتادى.
– قور جەتپەي جاتقاندىقتان, سۋدىڭ ساپاسى دا بۇزىلىپ جاتىر. امالسىزدان رەاگەنت قوسپالاردى كوبەيتۋگە ءماجبۇر بولىپ وتىرمىز. بىراق ماسەلەنى تەحنيكالىق جولمەن شەشۋگە بولادى. بارلاۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە قاراتوماردىڭ جاعاسىنان جەراستى سۋىنىڭ مول قورى تابىلدى. بۇل رۋدنىيعا قاجەت جالپى سۋ مولشەرىنىڭ 30-40 پايىزىمەن قامتاماسىز ەتە الادى. سوندىقتان تەرەڭ ۇڭعىما قۇدىقتار قازۋ كەرەك. بۇل ورايدا, قاشار كەنتىن دە ۇمىتپاعانىمىز دۇرىس. ەگەر كوكتەمدە ەرىگەن قار سۋى ازدىق ەتىپ جاتسا, قاشارعا جاقىن جەرلەردە دە جەراستى سۋلارى بار, دەدى ۆيكتور يونەنكو.
1965 جىلى توبىل مەن ايەت وزەندەرىنىڭ تۇيىسكەن تۇسىنان سالىنعان قاراتومار سۋ قويماسىنا 586 ملن تەكشە مەتر سۋ سيادى. بىراق قازىر مۇنداعى سۋ مولشەرى 249 ملن تەكشە مەترگە جەتپەيدى. ياعني بۇل قويمانىڭ تەڭ جارتىسىنان استامى بوس تۇر دەگەن ءسوز.
قاراتومارعا بارىپ, مۇنداعى الىپ تەمىر بوگەتتىڭ باسىندا جۇمىس ىستەيتىن ينجەنەر-گيدروتەحنيك گۇلميرا سماعۇلوۆامەن جولىقتىق. مامان باقىلايتىن مۇنداعى گيدروتەحنيكالىق قۇرىلعىنىڭ كوتەرىپ اشىپ, ءتۇسىرىپ جاباتىن جەتى قاقپاسى بار ەكەن. پويىز ءوتىپ كەتەتىندەي ۇلكەن قاقپالار. ونىڭ التاۋى جابىق تۇر. ورتاڭعى بىرەۋى عانا جارتىلاي اشىق. ودان سەكۋند سايىن 3 تەكشە مەتر سۋ اعىپ جاتىر.
– جازدا تۇرعىندار باۋ-باقشاسىن سۋارۋ ءۇشىن سۋدىڭ ەكپىنى 6-8 تەكشە مەترگە دەيىن ەسەلەنەدى. قاراتوماردىڭ سۋى شامامەن ەكى مەترگە دەيىن تومەندەپ كەتتى. مىسالى, 2017 جىلى ءدال وسى ۋاقىتتا قويماداعى سۋ دەڭگەيى 157,7 مەتر, كولەمى 392,85 ملن تەكشە مەتر بولسا, قازىر سۋ دەڭگەيى 155,51 مەترگە دەيىن ءتۇسىپ, سۋ قورى 248,8 تەكشە مەترگە دەيىن ازايدى. قاراتومار سارقىلىپ قالماۋ ءۇشىن بىلتىر بىزگە جوعارعى توبىل سۋ قويماسى ءبىراز سۋ جىبەردى, ودان باسقا مۇلدە سۋ كەلگەن جوق. ونىڭ ۇستىنە, وتكەن جاز ىستىق بولىپ, سۋدىڭ ءبىرازى بۋلانىپ كەتتى. قويماداعى سۋدىڭ از-كوپتىگى بىزگە ەمەس, تابيعات قۇبىلىسىنا بايلانىستى بولادى, – دەيدى مامان.
وڭىردە توبىلدىڭ بويىنا ورنالاسقان ۇلكەندى-كىشىلى 6 سۋ قويماسى بار. سونىڭ ەكەۋى – قاراتومار مەن جوعارعى توبىل – كوپجىلدىق, ەڭ ءىرى سۋ قويماسى بولىپ سانالادى. قالعان جەلقۋار, قىزىلجار, سەرگەەۆ, امانگەلدى سياقتى شاعىن سۋ قويمالارى ترانزيت بويىنشا جۇمىس ىستەيدى. «قازسۋشار» رمك وبلىستىق فيليالىنىڭ ديرەكتورى داۋرەن ءابدىحاميتوۆتىڭ ايتۋىنشا, قاراتومارعا سوڭعى رەت 2005 جىلى عانا سۋ مول جينالعان. سۋ قويماسى سودان بەرگى 18 جىل بويى كەمەرىنە كوتەرىلىپ كورمەپتى.
ماسەلەن, 2006 جىل مەن 2009 جىلى كوكتەمدە قاراتومارعا 4-4,9 ملن تەكشە مەتر سۋ كەلسە, 2019 جىلى جانە 2021 جىلى مۇلدە سۋ تۇسپەگەن.
– قازىر قاراتومار مەن جوعارعى توبىلداعى سۋ قورىنىڭ 45-اق پايىزى قالدى. ويتكەنى بىرنەشە جىلدان بەرى رەسەي جاقتان دا, وزىمىزدەن دە ماردىمدى سۋ كەلمەدى. سۋ تاسقىنى بولعان جوق. بيىل قاراتومارعا ورتاشا ەسەپپەن 176 ملن تەكشە مەتر سۋ جينالۋ كەرەك دەپ كۇتىپ ەدىك. وكىنىشكە قاراي, «قازگيدرومەت» ءارى كەتسە 90-100 ملن تەكشە مەتر عانا سۋ كەلەدى دەپ وتىر, – دەدى مەكەمە باسشىسى.
وڭىردەگى ەڭ ءىرى سۋ قويماسى سانالاتىن جوعارعى توبىلعا 816 ملن تەكشە مەتر سۋ سيادى. قازىر قاراتومار وسى سۋ قويماسىنىڭ ارقاسىندا كەۋىپ قالماي تۇرعان سىڭايلى. ويتكەنى جوعارعى توبىلدان قاراتومارعا جىلىنا 60-70 ملن, كەيدە 100 ملن تەكشە مەترگە دەيىن سۋ جىبەرىلەدى.
قوستاناي وبلىسىنا كىرەتىن وزەندەردىڭ دەنى باستاۋىن رەسەيدەن الادى. وسىعان قاراپ, سۋ قويمالارىنىڭ تارتىلىپ بارا جاتقانىنا كورشى ەل كىنالى دەۋشىلەر دە تابىلىپ قالادى. ال سۋ ماماندارى مۇنداي قاۋەسەتتىڭ مۇلدە قيسىنعا كەلمەيتىنىن ايتادى.
– بۇل تابيعي جاعداي. رەسەي بۇرىپ الىپ وتىرعان جوق. ولارمەن دە تىعىز بايلانىستامىز. ول جاقتىڭ ماماندارى بيىل دا بىزدەن سۋ كۇتپەڭدەر, سۋ ازداۋ بولادى دەيدى. ناۋرىزدىڭ 15-ىندە ەكى تاراپ كەزدەسىپ, وسى ماسەلەنى تالقىلايتىن بولامىز. ول جاقتىڭ سۋ قويمالارىن بىزدىكىمەن سالىستىرۋعا كەلمەيدى, وتە شاعىن. ماسەلەن, جىتىقارانىڭ ار شەتىندەگى برەدەن سۋ قويماسىنىڭ سىيىمدىلىعى 40-اق ملن تەكشە مەتر. ال ءبىزدىڭ جوعارعى توبىلعا 816 ملن تەكشە مەتر سۋ سيادى. ايەتتەن كەلەتىن كاتەرين دەگەن سۋ قويماسى بار, وعان 7-اق ملن سۋ سيادى, دەيدى «قازسۋشار» رمك وبلىستىق فيليالىنىڭ ديرەكتورى داۋرەن ءابدىحاميتوۆ.
مامانداردىڭ ايتۋىنشا, سۋ قويمالارىنا قاتىستى ء«ولى كولەم» دەگەن ۇعىم بار ەكەن. ءاربىر سۋ قويماسىنىڭ وسىنداي ءولى كولەمى بولادى. ماسەلەن, قاراتوماردىڭ ءولى كولەمى سۋ مولشەرى 32 ملن تەكشە مەترگە دەيىن تۇسكەندە باستالادى. جوعارعى توبىلدىكى – 28 ملن تەكشە مەتر. بۇل كولەمگە جەتكەندە, مۇلدە سۋ الىنباي قالادى. قازىرشە مۇنداي قاۋىپ جوق. الايدا قويماداعى سۋ قورى جاڭارماعان سوڭ, اۋىز سۋدىڭ ساپاسى جوعالىپ, ءدامى بۇزىلىپ جاتىر. ويتكەنى قالانى سۋمەن قامتاماسىز ەتەتىن مەكەمە حلور ءتارىزدى سۋ تازالايتىن ينديگريدەنتتەرىن كوبىرەك قوسادى.
وبلىستاعى ەلدى مەكەندەردى تۇگەلدەي سۋمەن قامتاماسىز ەتەتىن توبىل وزەنىنىڭ بويىنداعى سۋ قويمالارىنىڭ كاسكادى 1959-1971 جىلدار ارالىعىندا سالىنعان. بۇل قويمالارعا سۋدىڭ از نەمەسە مول جينالۋى جاۋىن-شاشىنعا, كوكتەمدە ەرىگەن قار سۋى مەن كۇزگى توپىراق قۇرامىنداعى ىلعال مولشەرىنە تاۋەلدى.
قوستاناي وبلىسى
