كورمەگە وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى مەن زەرگەردىڭ ۇل-قىزىنىڭ قولىندا ساقتالعان قازاقتىڭ ۇلتتىق قولونەر تۋىندىلارى قويىلعان. ماسەلەن, شەبەردىڭ قولىمەن مىس قاڭىلتىرعا شەكىلگەن «شايقاس», «شابۋىل», «قوبىز زارى» سەكىلدى دۇنيەلەر باتىرلىق پەن قايعى-قاسىرەت قاتار ورىلگەن جاۋگەرشىلىك زاماننىڭ جانتالاسىن سۋرەتتەيدى.
ءبۇر جارعان گۇل كەيپىندەگى «قىزعالداق» قۇمىراسى دا ەرەكشە كوز تارتادى. تابانى اۋىر نەفريتتەن جاسالعان قۇمىرانىڭ ونە بويى مەلحيوردان قازاقتىڭ قوشقار ءمۇيىز ورنەگىمەن ورىلگەن. ال قوشقار ءمۇيىزدىڭ ءيىرىلىپ كەلىپ بىتەتىن ۇشىنا اق مونشاق قوندىرىلعان.
شەبەردىڭ قولىنان شىققان تاعى ءبىر قۇندى دۇنيە – «جايلاۋ تاڭى» دەپ اتالاتىن شاعىن قوبديشا. ايەل زاتىنىڭ اينا الدىنداعى تىرلىگىنە كەرەك ۇساق-تۇيەك زاتتارىن نەمەسە ساقينا, سىرعا سەكىلدى جەكە دۇنيەلەرىن ساقتاۋعا قولايلى تۇتاستاي كۇمىسپەن كۇپتەلگەن بۇل قوبديشا دا مەلحيوردان ءورىلىپ, قاقپاعىن اشاتىن تۇتقاسىنا كوگىلدىر اقىق بەكىتىلگەن. زەرگەر مۇندا دا قازاقى ورنەك پايدالانعان. قوبديشانىڭ قابىرعاسى مەن اياعى قوشقار مۇيىزبەن كومكەرىلگەن.
بۇل قوبديشا كەزىندە الەمنىڭ ءبىراز جەرىن ارالاپ, اقش-قا دەيىن بارىپ كەلگەن. مۇنى گالەرەيا زالىندا تۇرعان قولحات تا ايعاقتايدى. ابدەن سارعايىپ كەتكەنىمەن, جاقسى ساقتالعان ءبىر جاپىراق قاعازدا ورىس تىلىندە جازىلعان «مەن, بەينەلەۋ ونەرى جانە ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ ءبولىمىنىڭ باستىعى ت.د. جانىسبەكوۆ, «جايلاۋ تاڭى» قوبديشاسى مەن القانى اقش-تا وتەتىن كورمەگە ۋاقىتشا پايدالانۋ ءۇشىن الدىم. جانىسبەكوۆ. 4.08.71» دەگەن انىق جازۋ بار.
لەونيد يگوشين رەسەيدىڭ كوستروما وبلىسىنداعى كراسنوسەلسك كوركەم وڭدەۋ ۋچيليششەسىنىڭ تۇلەگى. وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى سايا قالەنوۆانىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدەگى كاسىبي زەرگەرلەرىنىڭ كوبى سول وقۋ ورنىندا وقىعان. كەيىن زەرگەرلىك ونەردە ءوز ءستيلىن قالىپتاستىرعان شەبەر. بۇگىندە يگوشيننىڭ ءستيلىن كاسىبي زەرگەرلەر بىردەن تانيدى. 1968 جىلى الماتىداعى «سۋۆەنير» زەرگەرلىك فابريكاسىنا كوركەمدىك جەتەكشى بولىپ كەلگەن شەبەر قازاقستاننىڭ حالىق سۋرەتشىسى, كەسكىندەمەشى, كينو جانە تەاتر سۋرەتشىسى گۇلفايرۋس ىسمايىلوۆانىڭ شاقىرۋىمەن «قىز جىبەك» ءفيلمى مەن «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» سپەكتاكلىنىڭ شىعارماشىلىق كوركەمسۋرەت توبىندا جۇمىس ىستەيدى.
– الماتىعا كەلگەن سوڭ, لەونيد الەكساندروۆيچ قازاق مادەنيەتىنە ءتانتى بولادى. قازىرگى ءابىلحان قاستەەۆ اتىنداعى ونەر مۋزەيى ماماندارىنىڭ كومەگىمەن قازاقتىڭ ۇلتتىق ونەرىن زەردەلەيدى. بۇل ونىڭ شىعارماشىلىق قىزمەتىنە اسەر ەتپەي قويعان جوق. ونىڭ زەرگەرلىك بۇيىمدارىنان قازاق قولونەرىنىڭ ءيسى اڭقىپ تۇرادى. شەبەر قازاق زەرگەرلەرىنىڭ ۇلگىسىنە سۇيەنە وتىرىپ كوپتەگەن القا, بىلەزىك, جۇزىك, سىرعا سياقتى ۇلتتىق اشەكەي بۇيىمدارىن سوققان. كوپ دۇنيەلەرى بۇگىندە ەلدىڭ قولىندا. بىزدە ساقتالىپ قالعانى از. ماسەلەن, مىناۋ القاعا شەبەر تۇمار مەن اقىق تاس پايدالانعان. حالىق ۇعىمىندا اقىق تا كوزمونشاق سياقتى ءتىل-كوزدەن قورعاپ جۇرەتىن كيەلى تاس. شەبەردىڭ قولىنان شىققان كۇمىستەلگەن تور بىلەزىكتە دە اقىق بار. جالپى, ول وڭدەگەننەن كەيىن جىلتىراپ مىڭ قۇبىلىپ شىعا كەلەتىن اگات, لاعىل, زۇمىرەت, جاقۇت, الەكساندريت, امەتيست, نەفريت ءتارىزدى اسىل تاستارمەن جۇمىس ىستەگەندى ۇناتقان. ويتكەنى مۇنداي تاستاردىڭ ىشىندە توسىن ءبىر تابيعي بەينەلەر جاسىرىنىپ جاتادى. ونى كەسىپ, وڭدەگەن سوڭ, مىسالى, مىنا اقىق تاستىڭ بەتىندەگىدەي تابيعاتتىڭ اسەم ءبىر كورىنىسىن بەرەتىن عاجايىپ سۋرەت پايدا بولادى. مىنا القاداعى تاستىڭ بەتىنەن تەڭىز كوراللىن كورۋگە بولادى. اسىل تاستىڭ ىشىنەن مۇنداي سۋرەت تابىلسا, لەونيد اتاي جولىم بولدى دەپ ەسى كەتە قۋانادى ەكەن. شەبەر ءتول شىعارماشىلىعىن دامىتۋعا دا ۋاقىت تابا بىلگەن. ماسەلەن, كۇمىستەلگەن مىستان ورىلگەن مىناۋ «ەڭلىكگۇل» ساندىك پاننوسىن قالالىق مۋزەيگە 1970 جىلى تارتۋ ەتكەن, – دەيدى وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى بەينەلەۋ ونەرى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى سايا قالەنوۆا.
كەيىن بىرنەشە جىل كوركەمدىك-وندىرىستىك شەبەرحانالاردا ەڭبەك ەتكەن شەبەر 1974 جىلى قوستانايعا قونىس اۋدارادى. شەبەر ءتول تۋىندىلارىنىڭ دەنىن نەگىزىنەن وسى قوستانايدا جاساعان. شەبەردىڭ قىزى ولگا يگوشينانىڭ ايتۋىنشا, لەونيد الەكساندروۆيچ كوز مايى تاۋسىلا باستاعان 82 جاسقا كەلگەن سوڭ عانا جۇمىسىنان ءبىرجولا قول ءۇزىپتى.
– كۇن سايىن, ەشبىر دەمالىسسىز تاڭنان كەشكە دەيىن جۇمىس ىستەدى. ءبىر كۇن بوس وتىرعان ەمەس. اكەم بىزگە كارىلىگىن كورسەتپەي كەتتى. ءاردايىم ءوزىن قۋاتى تولىسقان ەر ازاماتشا ۇستايتىن. جاقسى اكە بولا ءبىلدى. مۇنى, اسىرەسە ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزىنە قاراي قاتتى سەزىندىك. ول ومىردەن باقىتتى ادام بولىپ ءوتتى. مەن جاقسى ءومىر ءسۇردىم دەيتىن. الماتىنى ءۇي-ىشىمىزبەن جاقسى كوردىك. بىراق انامنىڭ ەنتىكپەسى بار ەدى, اۋاسى اۋىر بولعاندىقتان الماتىدا ءجيى اۋىرىپ قالا بەردى. كەيىن قوستانايعا كوشىپ كەلگەن سوڭ, اكەم بالالار كىتاپحاناسى, «سوسنوۆىي بور» شيپاجايى, تەمىر جول ۆوكزالى, «بالالار الەمى» دۇكەنى سياقتى كوپتەگەن عيماراتتى بەزەندىردى. ول كىسى جاس كەزىندە مىس, كۇمىس, مەلحيور پايدالانىلاتىن فينيفت ستيلىندەگى اشەكەي بۇيىمدار جاسايتىن. قوستانايعا ورنىققان سوڭ, وسى ءداستۇردى قايتا جاڭعىرتىپ, نەشە ءتۇرلى بۇيىمدارىن جاسادى. التىنعا قىزىعا قويعان جوق. مەلحيورمەن جۇمىس ىستەۋدى وتە جاقسى كورەتىن. مەلحيور مەن كۇمىستىڭ تەحنولوگياسىن جەتىك ءبىلدى. كۇمىستەن سىم سوزىپ وتىراتىن. وعان انام كوپ كومەكتەستى. اكەم سۋرەتشى-زەرگەر بولسا, انام ورىنداۋشى-زەرگەر ەدى. اكەم قۇمىرا, تاباق ءتارىزدى ۇلكەن بۇيىمدار جاساعاندا, ورىمىنە انام كومەكتەسەتىن, – دەيدى زەرگەردىڭ قىزى.
1995 جىلى استانادا قازاقستان حالىق اسسامبلەياسى اشىلعاندا, لەونيد يگوشين مەلحيوردان ورىلگەن كيىز ءۇيدىڭ ماكەتىن تارتۋ ەتەدى. اشىلىپ-جابىلاتىن, ديامەترى شامامەن 30 سانتيمەتردەي بولاتىن بيىك ءۇي مەرەكە سالتاناتىنا جينالعان جۇرتتىڭ ءبارىن ءتانتى قىلادى. كەزىندە كەڭەستەر وداعىنا ساپارلاپ كەلگەن شەت ەل پرەزيدەنتتەرىنە دە سول كەزدەگى بيلىك لەونيد الەكساندروۆيچكە ارنايى تاپسىرىس بەرىپ, ۇلكەن كادەسىيلار تارتۋ ەتىپ وتىرعان. زەرگەردىڭ قولىنان شىققان بىرەگەي تۋىندىلار قازاقستاننىڭ مادەني ورتالىقتارىن ايتپاعاندا, اقش, گەرمانيا, بەلگيا, فرانتسيا, كانادا سىندى ەلدەردە وتكەن حالىقارالىق كورمەلەرگە قويىلعان.
لەونيد يگوشين – ءوز قولتاڭباسى بار زەرگەر. ول جاساعان ونەر تۋىندىلارىنىڭ وزگە زەرگەرلىك بۇيىمداردان ەرەكشەلەنىپ تۇراتىنى دا سودان بولۋ كەرەك.
– ول قازاقستاندى جان-تانىمەن جاقسى كوردى. قازاقتىڭ ويۋ-ورنەكتەرىنە قۇلاي قىزىقتى. اكەمنىڭ كوركەم ارلەۋشى بولىپ جۇرگەندە جاساعان جۇمىستارىنىڭ بارىندە قازاقتىڭ ۇلتتىق ورنەگى بار. كەيىن ايەلدەرگە ارنالعان زەرگەرلىك بۇيىمدار جاساي باستادى. اكەم جاساعان القا, بىلەزىكتەرگە ءوزىم دە قايران قالام. اق جاۋلىقتى اجەيلەردىڭ العىس-باتاسىن الدى. قازاق اجەلەر: «جارايسىڭ, بالام! ءوزىڭ ورىس بولا تۇرا, وسىنىڭ ءبارى قولىڭنان كەلەدى», دەپ شىن پەيىلىمەن ريزاشىلىق ءبىلدىرىپ جاتقانىن تالاي كوردىم. ەگەر ول قازاقتىڭ ۇلتتىق ونەرىنە عاشىق بولماسا, مۇنداي عاجايىپ دۇنيەلەردى جاساي الماس ەدى. اتاقتى «قىز جىبەك» ءفيلمى تۇسىرىلەتىن كەزدە اكەمە اكتەرلەردىڭ كيىمدەرىنە ءسان-سالتانات بەرىپ تۇراتىن ويۋى كەلىسكەن دەكوراتيۆتى بۇيىمدار جاساۋ تاپسىرىلدى. «قىز جىبەك» ءفيلمىن كورگەن شىعارسىز, قازاق تۇرمىسىنىڭ ءسان-سالتاناتىن, اسا باي مادەني مۇراسىن بارىنشا قانىق بوياۋمەن اشىپ كورسەتكەن ولمەس تۋىندى. فيلمدە 3 سۋرەتشى جۇمىس ىستەگەن. اكەم سۋرەتشى, جانىنداعى ەكەۋى الماتىداعى «سۋۆەنير» فابريكاسىنىڭ سۋرەتشى-ورىنداۋشىلارى. اكەمنىڭ بۇل ەڭبەگى, ءتىپتى ۇمىتىلىپ بارا جاتقان ەدى. بىردە قوستانايعا «قىز جىبەك» ءفيلمىنىڭ جاڭارتىلعان نۇسقاسى كەلدى. ول كەزدە مەن وبلىستىق ءماسليحاتتا جۇمىس ىستەيمىن. مادەنيەت باسقارماسىنا كىرىپ, اكەمنىڭ ءومىر تاريحىن اڭگىمەلەپ بەردىم. وسىدان كەيىن كوپشىلىك ول كىسىنى قازاقتىڭ اڭىزعا اينالعان ءفيلمنىڭ تۇسىرىلىمىنە قاتىسقان ادام رەتىندە كەزدەسۋلەرگە شاقىرا باستادى. اكەم عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» سپەكتاكلىنە ارنالعان ساحنانى دا بەزەندىردى. ول كىسى وسى اڭىزبەن اۋىردى دەسەم بولادى. ءبىزدىڭ اۋلەتتە بۇل جىردى وقىماعان ادام جوق. بارىمىزگە دە قاتتى اسەر ەتتى. كىتابى ءالى كۇنگە دەيىن ءۇيىمىزدىڭ تورىندە ساقتاۋلى تۇر, – دەيدى ولگا يگوشينا.
شەبەر ەڭ العاش ءوزى جاساعان القا, سىرعا جانە جۇزىكتەن تۇراتىن زەرگەرلىك بۇيىمدار توپتاماسىن اياۋلى قىزى ولگاعا ارناعان. قىزىعى سول, زەرگەر ەڭ سوڭعى تۋىندىسىن دا ءوزىنىڭ قىزىنا سىيلاپ كەتكەن.
– انام زەرگەرلىكپەن كىشكەنتاي كەزىنەن باستاپ اينالىسقان. ويتكەنى ول كىسىنىڭ تۋعان سەلوسىندا استىق وسە بەرمەيتىن. سوندىقتان جۇرتتىڭ ءبارى زەرگەرلىكتى كاسىپ ەتكەن. قىستاي ءۇي-ىشىمىزبەن زەرگەرلىكپەن اينالىساتىنبىز دەپ ەسكە الىپ وتىراتىن. نەگىزىنەن تاپسىرىس بويىنشا القا ورۋگە كاسىپتەنگەن. ودان كەيىن سول سەلوداعى زەرگەرلىك زاۋىتقا جۇمىسقا تۇردى. الماتىعا كوشىپ كەلگەن سوڭ, انام «سۋۆەنير» فابريكاسىندا تسەح باستىعى بولىپ جۇمىس ىستەدى. الماتىداعى ءومىرىمىز كۇنى كەشە عانا وتكەندەي كوز الدىمدا. بىردە اكەم ماڭىزدى ءبىر تاپسىرىس الىپ, ءبىراز ۋاقىت ۇيدە جۇمىس ىستەيتىن بولدى. سول كەزدە ومىرىمدە ءبىرىنشى رەت قاتتى قۋاندىم. ويتكەنى اكە-شەشەم ۇنەمى جۇمىستا بولدى, مەن ۇيدە جالعىز قالاتىنمىن. اكەممەن بىرگە تۇستەنۋ دەگەننىڭ ۇلكەن باقىت ەكەنىن العاش رەت سول كەزدە ءتۇسىندىم. ول كىسىنىڭ كومەگىمەن كوبەيتۋ كەستەسىن جاتتادىم. ەڭ باقىتتى ساتتەرىم ەدى سول شاقتار. اكەم ءوزى جاساعان ەڭ العاشقى زەرگەرلىك بۇيىمدى ماعان سىيلادى. ءالى كۇنگە دەيىن بار. تاۋ امەتيستىنەن جاسالعان عاجاپ كوزى بار. اكەم ەڭ سوڭعى زەرگەرلىك بۇيىمىن يانتاردان جاسادى. ونى دا ماعان تارتۋ ەتتى. مەنىڭ ەڭ قىمبات دۇنيەلەرىم – وسى ەكى سىيلىق. اكەم جاساعان دۇنيەلەردى قوستاناي وڭىرىندەگى قازاق وتباسىلارى كوپ الاتىن, – دەيدى ولگا لەونيدوۆنا.
بۇگىندە شەبەر جاساعان اسىل بۇيىمدار قوستانايدا عانا ەمەس, ءا.قاستەەۆ اتىنداعى بەينەلەۋ ونەرى مۋزەيىندە, قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك تاريحي مۇراجايىندا, سونداي-اق ماسكەۋدەگى حالىق شىعارماشىلىعى مۋزەيىندە دە ساقتاۋلى تۇر.
لەونيد يگوشين الماتىداعى نەكە سارايىن دا كوركەمدەپ, ارلەگەن. شەبەردىڭ بۇل عيماراتتاعى جۇمىسى ءالى كۇنگە دەيىن ساقتاۋلى تۇرعان كورىنەدى. ال قوستانايدا ءوتىپ جاتقان كورمە ناۋرىز ايىنىڭ سوڭىنا دەيىن جالعاسادى.
قوستاناي وبلىسى
