نە ەكسەڭ, سونى وراسىڭ

بىلتىر ءدان تامىرلانا باس­تاعان كەزدە مول ىلعال ءتۇ­سىپ, ءۇمىت وتىن لاۋلاتقان. ءبىر وكى­نىش­­تىسى, بارلىق اۋداندا بىر­دەي ەمەس. ىلعالعا بايلانىستى ەگىن دە الا-قۇلا شىقتى. ءدال وسى ۋا­قىتتا ىلعالدىڭ دا پايداسىنان زيانى كوپ بولۋى ىقتيمال. تات اۋرۋى باس كوتەرەدى. وتكەن جىلى وڭىردە 11,6 ميلليمەتر­دەن 68,2 ميلليمەترگە دەيىن جاڭبىر جاۋدى. مامانداردىڭ ەسەپ­تەۋىنە قاراعاندا, بۇرناعى جىلداعىدان 57,4 ميلليمەتر كوپ. گەكتار بەرەكەسى ورتاشا ەسەپ­پەن 11,7 تسەنتنەردەن اينالدى. قارا توپىراقتى, ورماندى القاپ­تارداعى ەگىن ءتۇسىمى جاقسى بول­عا­نى­مەن, دالالىق اۋدانداردا ءسال كەمشىن.

كوكتەمگى ەگىس جاقىنداعان سايىن ديقان قاۋىمنىڭ كوڭىلى كۇپ­تى. قاي تۇقىمدى ەككەن دۇ­رىس؟ وسىنداي قىسىلتاياڭ كەزدە ا.باراەۆ اتىنداعى استىق شار­ۋا­شىلىعى عىلىمي-وندىرىستىك ورتا­لىعىندا جازدىق جۇمساق بي­دايدىڭ «تايماس» اتتى جاڭا سور­تى شىعارىلعاندىعىن الاقايلاي ايتىپ, جاھانعا جار سالساق, ار­تىق­تىعى بولماس-اۋ. بۇل – ەڭ ال­دىمەن وتاندىق عىلىمنىڭ جە­تىس­تىگى.

«جاڭا سۇرىپتىڭ «تايماس» اتالۋىنىڭ وزىندىك ءمانى بار, – دەيدى ورتالىقتاعى زەرتحانا مەڭگەرۋشىسى ەلجاس قايىرجانوۆ, – ۇجىم بولىپ اقىلداسا كەلە, قۋاڭشىلىققا ءتوزىمدى, ساباعى قۇلامايتىن مىقتى, قوڭىر تات اۋرۋىنا بوي بەرە قويمايتىن قۋاتتى تۇقىمدى وسىلاي اتا­عاندى ءجون كوردىك. ءبىزدىڭ ۇجىم­نىڭ ۇزاق جىلعى ەڭبەگىنىڭ جە­مىسى».

ورتالىق عالىمدارىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ءاربىر سۇرىپتىڭ ءومىرى انالىق جانە اتالىقتى بۋدانداستىرۋ ناتيجەسىندە دۇ­نيە­گە كەلگەن نەبارى بىرنەشە داننەن باس­تالادى ەكەن. ءارى قاراي تيىمدىلىگى دالەلدەنسە, اي­رىقشا مىقتىلىعى كوزگە ۇرىپ تۇرسا, سايىن دالانىڭ كور­كىن كەلتىرەتىن سالتاناتتى عۇ­مى­رى, يگىلىكتى, ىرىستى جولى باستالماق. گيبريدتەۋ ارقىلى الىنعان ءداندى الدىمەن سەلەكتسيا تالىمباقتارىندا كوبەيتەدى. ۇلان-عايىر ءىستىڭ العاشقى اۋ­قىم­دى كەزەڭى مۇنىمەن دە بىت­پەيدى. ونىمدىلىگى جوعارى, مەي­لىنشە ساپالى, استىقتى القاپ­تار­دا سوڭعى ۋاقىتتاردا ءجيى كەز­دە­سەتىن, ءارتۇرلى اۋرۋعا تو­زىمدىلەرىن ەلەۋىشتەن وتكىزىپ, با­رىنشا مۇقيات تاڭداپ الادى. مىنە, وسىلايشا ءبىر-بىرىنە ساباقتاسىپ جاتاتىن, جوپشەڭدى ادامنىڭ ءتوزىمىن تاۋىساتىن ءۇردىس ون جىلعا دەيىن ۇلاسادى. ابدەن كوز جەتىپ, عىلىمي ساراپ­تامادان وتكەننەن كەيىن كەڭ اۋماق­قا ەگىلىپ, ستاندارتتاۋ جۇر­گى­زىلەدى. بۇل جۇمىستى ورتا­لىق عالىمدارى اۋدانداستىرۋ دەپ اتايدى ەكەن. جاڭا تۇقىم ءتۇسىمىنىڭ مەيلىنشە كوبەيگەنى بالتالاسا بۇزىلمايتىن دالەلمەن بەكىتىلگەن جاعدايدا جاڭا بيداي ءتۇرى سۇرىپتىق سىناقتان وتكى­زىلۋگ­ە ۇسىنىلماق.

ەڭ باستىسى, جاڭا سۇرىپ قوڭىر تات اۋرۋىنا ءتوزىمدى ەكەن. سوڭعى جىلدارى وڭىردەگى دي­قان­­داردىڭ العا باسقان قادا­مىن كەرى كەتىرىپ تۇرعان دا وسى قوڭىر تات. تات اۋرۋلارى, اسى­رە­سە, بيداي ونىمدىلىگىن تە­جەي­تىن بيولوگيالىق فاكتور سا­­نا­­تىندا. عالىم شەرماحان شا­­پالوۆتىڭ وسى باعىتتاعى تابان­دى زەرتتەۋلەرىن وي ەلەگىنەن وتكىز­سەڭىز, كوپتەگەن جايعا قانىق بولار ەدىڭىز. ەلىمىزدەگى ەگىستىك ال­قاپ­تارىنىڭ تۇگەلگە جۋىعىندا بي­دايدىڭ تات اۋرۋىنىڭ بەلگىسى بار. اسىرەسە كوكشەتاۋ مەن قور­عالجىننىڭ كەڭ كوسىلگەن سايىن دالاسىنداعى استىقتى القاپ­تار­دا ءجيى كەزدەسەدى. سەبەپ, كەي جىلدارى ىلعال شامادان كوپ تۇسەدى. وسى اۋرۋدىڭ سالدارىنان وسىمدىك بويى, ساباعىنىڭ جۋاندىعى ءارى ماساعى قىسقارادى. ماساقتاعى ءداننىڭ سانى مەن سال­ماعى بۇرىسە جەڭىلدەپ, كىشى­رەيە بەرەدى. عالىمداردىڭ زەرت­تەۋ­لەرىنە قاراعاندا, تات اۋرۋى باس كوتەرگەن جىلدارى جازدىق بيدايدىڭ ءونىمى 80 پايىزعا دەيىن كەميدى ەكەن. ماساقتانۋ كەزىندە 30 پايىزعا دەيىن ازايادى. بىزدەگى ەگىن­شىلىكتىڭ ەڭسە كوتەرتپەي تۇر­عان تۇسى دا وسى تات اۋرۋىنا باي­لانىستى بولۋى عاجاپ ەمەس. 80 پا­يىزعا دەيىن كەمىگەن كەزدە سا­پا­لى استىقتىڭ ۇلەسى دە تىم-تىم ازايىپ كەتپەيدى ەمەس پە؟!

بۇل ماسەلە جالعىز ءبىزدىڭ ەلگە قا­تىستى ەمەس. بۇل تاراپتاعى بار كەمشىلىكتى تارازى باسىنا تارتار بولساڭىز, بيدايعا دەگەن قاۋىپ-قاتەردىڭ جالپاق الەمدە قاۋلاپ تۇرعاندىعىن بايقار ەدىڭىز. تۇقىم ماسەلەسى تورتكۇل دۇنيەنى تولعاندىرىپ وتىر دەسەك تە ارتىقتىعى جوق. ءار جىل سايىن الەمدە تات اۋرۋى سالدارىنان بيدايدىڭ ءونىم ساپاسى 10 پايىزدان 20 پايىزعا دەيىن كەميدى ەكەن. ال ءبىزدىڭ ەلدە اۋرۋ ەتەك جايعان القاپتارداعى ءونىم كولەمى 50 پايىزعا دەيىن قىسقارادى. مىنە, سوندىقتان تات اۋرۋىنا توتەپ بەرەتىن تۇقىم كەرەك-اق. بۇل ورايدا ءىرى اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارى بولماسا, قولى قىسقا شاعىن شارۋاشىلىقتارداعى جاعداي تىپتەن مۇشكىل. اينالىپ كەلگەندە اۋرۋعا ءتوزىمدى سۇرىپتاردى شى­عارۋ جانە ونى ەگىسكە ەنگىزۋ باستى پروبلەمالاردىڭ بىرىنە اينالعالى قاشان. ورتالىق عا­­­لىم­دارىنىڭ تۇجىرىم­دا­ۋىن­شا, فيتوسانيتارلىق جاع­داي­­دىڭ ناشارلاۋى, اۋرۋدىڭ دامۋىنا كليماتتىڭ قولايلى بولۋى ءارى ءتوزىمسىز سۇرىپتاردى مولشەرسىز كوپ ەگۋ تات اۋرۋى­نىڭ جايى­لىپ كەتۋىنە سەبەپشى بولىپ وتىر. 2021 جىلى سولتۇستىكتە ەگىلگەن پاتەنتى بار استىق سۇ­رىپ­تارىن تارازىعا تارتىپ, ەكشەپ قاراساق, وتاندىق سۇرىپتار كوبى­رەك كادەگە اسىپ جاتقاندىعىن كورەمىز. ونىڭ ىشىندە ا.باراەۆ اتىنداعى اس­تىق شارۋاشىلىعى عىلىمي-ون­دى­رىستىك ورتالىعىنىڭ 6 سۇرپى بار. ال جاڭادان شىعارىلعان «تايماس» سۇرپى ءىرى ءداندى, شيكى جەلىمتەگى – 32,3-34,5 پا­يىز, اققۋىزى 15 پايىزدان استام. تاجىريبەدەن وتكىزىلگەن كەز­دە سۇرىپتىڭ ءتۇسىمى وتە جوعا­رى بول­عان. ايتالىق, گەكتار بە­رە­كەسى 38,5 تسەنتنەردەن اينال­عان. ان­شەيىندە 8-10 تسەنتنەردەن ءونىم السا, بوركىن اسپانعا اتىپ قۋا­ناتىن ءبىزدىڭ ءوڭىر ءۇشىن تاپتىرماس تاماشا تۇقىم ەمەس پە؟

اتالعان سۇرىپتى عالىمدار مەن مەكەمە قىزمەتكەرلەرى ءبىر جەڭ­نەن قول, ءبىر جاعادان باس شى­عارىپ, ازىرلەپ شىققان. اۆ­تور­لار قاتارىندا بيداي سەلەكتسياسى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ءادىلحان بابكەنوۆ, اعا عىلىمي قىزمەتكەر تاتيانا شەلاەۆا, جۇمساق بيداي سەلەكتسياسى زەرت­حاناسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ەلجاس قايىرجانوۆ, استىق ساپاسىن انىقتاۋ زەرتحاناسىنىڭ عى­لى­مي قىزمەتكەرلەرى سۆەتلانا داشكەۆيچ, مارال وتەباەۆ, وسىم­دىك­تەر يممۋنيتەتى زەرتحا­نا­سىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ساندۋعاش بابكەنوۆالار بار.

اۋىل شارۋاشىلىعى داقىل­دارىن سۇرىپتىق سىناۋ جونىن­دەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا سى­نا­عىنىڭ ناتيجەلەرى تولىمدى. جاڭا سۇرىپ قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسى سەلەكتسيالىق جەتىس­تىك­تە­رىنىڭ مەملەكەتتىك تىزى­­لىمىنە ەنگىزىلگەن. ەندىگىسى ناق­تى تو­پى­راقتى, كليماتتى اي­ماق­تارعا ەگۋ.

تاعى ءبىر تاراتىپ ايتا كەتەتىن دۇنيە, «تايماس» تۇقىمى ورتاشا ءپىسىپ جەتىلەتىن سۇرىپتىڭ ساناتىندا. ساباعى قىسقا. ورتاشا ۇزىندىعى 60-70 سانتيمەتر تو­ڭىرەگىندە. عالىمداردىڭ تۇ­سىندىرۋىنە قاراعاندا, بيداي سا­باعى قىسقا بولعاندىقتان, بوي سالىپ ءوسۋ فۋنكتسياسى وزگە­رىپ, ساباقتىڭ بويىنداعى بيو­لوگيالىق ماتەريال استىق تۇسىم­دى­لىگىنە جۇمسالادى ەكەن.

اتالعان ورتالىقتا مەملە­كەت­تىك سۇرىپتى سىناۋعا جىل سايىن ۇمتىلىس جاسالادى. قازىر «تاتيانا», ء«ال-فارابي», «قاس­قار­باەۆ قۇرمە­تى­نە» دەپ اتا­لاتىن سۇرىپتار سىناقتان وتكىزىلىپ جاتىر. تۇقىم اتاۋ­لارى تۋرالى ءبىر اۋىز ءسوز ايتا كەتسەك, ارتىقتىعى بولماس. ماسەلەن, «قاسقارباەۆ قۇر­مە­تى­نە» دەپ اتالاتىن سۇرىپ وسى مەكەمەدە ۇزاق جىل بويى تا­بان اۋدارماي ەڭبەك ەتكەن جەكسەنباي قاسقارباەۆتىڭ قۇر­مە­تىنە اتالعان. عالىم­نىڭ باس­شى­لىعىمەن اۋىل شارۋا­شى­لىعى ءداندى داقىلدا­رى­نىڭ 49 سۇرپى دايىندالىپتى. ونىڭ ىشىندە 13 ءتۇرلى جازدىق جۇمساق بيداي سۇرپى بار.

جوعارىدا ءبىز جان-جاقتى قا­سيە­تىن تاراتىپ ايتۋعا تىرىس­قان «تايماس» جاڭا جازدىق بيداي سۇرپى ەگىننەن يگىلىگىنىڭ ەنشىسىن الىپ وتىرعان ديقان قاۋىم ءۇشىن تاماشا ولجا بولعالى تۇر. ەڭ باستىسى, بەرەكەنى كەتىرىپ تۇرعان تات اۋرۋىنا توتەپ بەرەدى ەكەن, قۋاڭشىلىققا قىڭبايدى, كۇزگى جەلدەن قيسايا قۇلاپ, جەر باۋىرلاپ جاتىپ المايدى. جەر ەمشەگىن ەمگەن ەڭبەكشىلەردىڭ دە تىلەگەنى وسى ەمەس پە؟!

اقمولا وبلىسى,

شورتاندى اۋدانى