مەكتەپ بالانىڭ عانا تاربيەسىمەن شەكتەلمەي, قاجەت بولعان جاعدايدا اتا-انالاردى دا باعىتتاي وتىرىپ, تاربيەلەۋ ىسىنە ەتەنە ارالاسۋعا ءتيىس. ناتيجەلى جۇمىس ءۇشىن 50 وقۋشىعا 1 پسيحولوگ بەكىتكەن ءجون. ماماندى وسى تاسىلمەن بولگەن جاعدايدا ول وقۋشىمەن دە, ونىڭ اتا-اناسىمەن دە جان-جاقتى جۇمىس ىستەي الادى. وسىلايشا, ءبىر مەكتەپكە 10-12 پسيحولوگ شتات بويىنشا جۇمىس ىستەيدى.
قازىرگى تاڭدا يۋۆەنالدى سوت ينستيتۋتى 60-تان استام ەلدە جۇمىس ىستەيدى. ءتىزىمنىڭ ىشىندە جاپونيا, ۇلىبريتانيا, گەرمانيا سەكىلدى الەمنىڭ ءىرى دەرجاۆالارى دا بار. بۇل مەملەكەتتەردە وتباسىلىق سوتتىڭ جەكە دارا قىزمەتتەرىنىڭ وڭ تاجىريبەسى قالىپتاسقان. ماسەلەن, ۇلتتىق مادەنيەتى مەن سالتىنا وتە سەرگەك قارايتىن جاپونيادا وتباسى داۋلارى مەن كامەلەت جاسىنا تولماعانداردىڭ قۇقىق بۇزۋشىلىقتارى تەك وتباسىلىق سوتتاردا قارالىپ, شەشىلەدى. ال ۇلىبريتانيانىڭ وتباسىلىق سوتتارىندا نەكە, وتباسى, انا مەن بالاعا قاتىستى زاڭنامالىق اكتىلەر ساراپقا سالىنادى.
ال ەلىمىزدە وتباسىلىق سوت قاناتقاقتى جوباسى 2018 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىنان باستاپ ەنگىزىلدى. سينگاپۋر ەلىنىڭ ۇلگىسىنە ارقا سۇيەگەن تىڭ جوبانى جوعارعى سوت جۇرگىزىپ, وعان جەرگىلىكتى سوتتار, مەملەكەتتىك ورگاندار, اكىمشىلىكتەر جانە قوعامدىق ينستيتۋتتار جۇمىلدىرىلدى. يۋۆەنالدى سوتتار ءار سالانىڭ ماماندارىمەن تىعىز جۇمىس ىستەيدى. اتاپ ايتقاندا, پسيحولوگ, ناركولوگ, مەدياتور, ادۆوكاتتارمەن بىرىگىپ, داۋدى سوتتان تىس شەشۋ, وتباسى قۇندىلىقتارىن ارتتىرۋ, وتباسىلىق زورلىق-زومبىلىققا توزبەۋشىلىك جانە بالاعا قولايلى ادىلەتتىلىكتى قالىپتاستىرۋ, پسيحولوگيالىق, ناركولوگيالىق كومەك كورسەتۋدىڭ الگوريتمىن انىقتاۋ بويىنشا كۇردەلى ىستەردى ورتاق قارايدى.
يۋۆەنالدى ادىلەتتى وتاندىق سوت جۇيەسىنە ەنگىزۋدىڭ باستى سەبەبى نەدە؟ العىشارتتارى قانداي؟ بۇل سۇراقتاردى ءبىز اقمولا وبلىسىنىڭ كامەلەتكە تولماعاندار ىستەرى جونىندەگى مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق سوتىنىڭ توراعاسى داريعا وسپانوۆاعا قويعان ەدىك. سوت توراعاسىنىڭ ايتۋىنشا, يۋۆەنالدى ادىلەت – بۇل تەك كامەلەتكە تولماعانداردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋعا ارنالعان مەملەكەتتىك جانە وزگە دە ورگاندار مەن ۇيىمداردىڭ كەشەنى ەمەس. ول سونداي-اق جەتكىنشەكتەرگە قاتىستى سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىراتىن ءارى ءتيىستى زاڭنامانى قامتيتىن جۇيە.
«بالا قۇقىقتارىن ساقتاۋدى قامتاماسىز ەتۋ – مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك ساياساتىنىڭ باستى باعىتتارىنىڭ نەگىزگىسى. بۇل ءوز كەزەگىندە ەل كونستيتۋتسياسى كەپىلدىك بەرگەن, قولدانىستاعى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر مەن حالىقارالىق شارتتاردا بەكىتىلىپ, بالانىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, ساياسي جانە جەكە قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ مىزعىماستىعىن كوزدەيدى», دەيدى ول.
راس, كامەلەتكە تولماعانداردىڭ قۇقىقتارىن ساقتاۋدى قامتاماسىز ەتۋ ولاردى قۇقىقتىق قورعاۋمەن تىكەلەي بايلانىستى. ال قۇقىقتىق قورعاۋ دەگەنىمىز كامەلەتكە تولماعان جەتكىنشەكتىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنىڭ بارلىق سالاسىن قامتيدى. «ياعني بالانىڭ تاربيەسى, ءبىلىمى, ونىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋ, ەڭبەككە ارالاستىرۋ, دەمالىسى, الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ – وسىنىڭ بارلىعى نازاردان تىس قالمايدى. الەمدىك تاجىريبەدە كامەلەتكە تولماعانداردىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن قورعاي وتىرىپ, ولاردىڭ قوعامعا ەتەنە ارالاسۋى كامەلەتكە تولماعاندارعا ارنالعان سوت تورەلىگىنىڭ مامانداندىرىلعان جۇيەسى, باسقاشا ايتقاندا, يۋۆەنالدى ادىلەت ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى», دەپ ءتۇسىندىرىپ ءوتتى داريعا وسپانوۆا.
سوت توراعاسىنىڭ ايتۋىنشا, كامەلەتكە تولماعانداردىڭ ىستەرى جونىندەگى سوتتار قۇرۋ كەزىندە اعىلشىن-ساكسوندىق جانە كونتينەنتالدىق مودەلدەرگە باسىمدىق بەرىلەدى. الايدا زاڭ قۇزىرەتى تۇرعىسىنان ءار ەلدە ءتۇرلى كوزقاراس قالىپتاسىپ, كەيىننەن وسى قوس مودەل شەڭبەرىندە وزىندىك نەگىز ايقىندالعان. «بىراق قالاي قاراساق تا, حالىقارالىق تاجىريبە يۋۆەنالدى ادىلەت الەۋمەتتىك وڭالتۋ جانە سوت تورەلىگىن قالپىنا كەلتىرۋ قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن كامەلەتكە تولماعاندارعا ارنالعان سوت تورەلىگىنىڭ مامانداندىرىلعان جۇيەسىن بىلدىرەتىنىن كورسەتەدى. ماسەلەن, كەيىنگى جىلدارى ەلىمىزدە دە بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر قۇقىق بۇزۋشىلىقتارىنىڭ الدىن الۋ قىزمەتىنە كوزقاراس تۇبەگەيلى وزگەردى. وسكەلەڭ ۇرپاقتى دامىتۋ, قولداۋ ماقساتىندا بارلىق جاعداي جاسالعان, بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ, ولاردىڭ قاراۋسىز قالۋى جانە قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋ جۇيەسى جۇمىس ىستەيدى», دەپ اتاپ ءوتتى سپيكەر.
دەسەك تە, سپيكەر بارعا توقمەيىلسۋدىڭ قاجەتى جوق ەكەنىن ەسكەرتىپ ءوتتى. «ويتكەنى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ قىلمىستىلىق احۋالىن تالداۋ جۇمىستارى بۇل باعىتتاعى الدىن الۋ سالاسىندا دا, سونداي-اق ولاردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋ جونىندە دە قوسىمشا شارالار قولدانۋ قاجەتتىگىن كورسەتىپ وتىر. سوندىقتان دا ەلىمىزدە يۋۆەنالدى ادىلەت جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ جانە دامىتۋ – الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ كوكەيكەستى جانە قاجەت باعىتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرمەك», دەدى ماسەلەنىڭ تەرەڭىنە ۇڭىلگەن داريعا وسپانوۆا.
ەلىمىزدە يۋۆەنالدى سوت قۇرىلعانعا دەيىن, مىسالى 2010 جىلى رەسپۋبليكا بويىنشا كامەلەتكە تولماعاندار جاساعان قىلمىس سانى 4 مىڭنان اسقان. ونىڭ ىشىندە 105 اسا اۋىر, 1 093 اۋىر ءىس بار. ءدال وسى دەرەكتەردى 2021 جىلعا قاتىستى قاراستىرساق, ەل كولەمىندە 1 529 قىلمىس تىركەلگەن, ال 2020 جىلى بۇل سان 1 873-كە جەتكەن.
بۇگىنگى كۇنى مەملەكەتتىڭ كامەلەت جاسىنا تولماعاندارعا قاتىستى ۇستانعان ساياساتى وڭ ناتيجە كورسەتىپ وتىر. وسىلايشا جاسوسپىرىمدەر جاساعان قىلمىس ازايىپ, سايكەسىنشە قوعامنان وقشاۋلاۋ مەكەمەلەرىنە جىبەرىلگەن جەتكىنشەكتەردىڭ سانى دا بىرنەشە ەسە كەمىگەن.
ەل كولەمىندە كامەلەت جاسىنا تولماعاندارعا قاتىستى جازالاردى اتقارۋ ءىسىن 213 قىلمىستىق-اتقارۋ ينسپەكتسياسى, 4 تاربيە كولونياسى, سونداي-اق لا-155/4 جالپى رەجىمدەگى تۇزەۋ مەكەمەسىنىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان كامەلەت جاسىنا تولماعان قىزداردى ۇستاۋعا ارنالعان وقشاۋلاۋ ۋچاسكەسى ورىندايدى. الايدا داريعا وسپانوۆا «پەنيتەنتسيارلىق مەكەمەلەردە بولۋ بالانى تۇزەمەگەنى بىلاي تۇرسىن, ءتىپتى ءومىر, وتباسىلىق تاربيە كەزىندە قالىپتاسقان تەرىس مىنەز-ق ۇلىقتى ودان ءارى ۋشىقتىرىپ جىبەرەدى» دەيدى. «پسيحولوگيالىق زەرتتەۋلەر, رەجىمدىك مەكەمە جاعدايىندا ءبىر جارىم جىل بولعاننان كەيىن جەكە ادامنىڭ قۇرىلىمىندا, ەرەسەك ادامنىڭ پسيحيكاسىندا تۇزەۋگە كەلمەيتىن وزگەرىستەر جۇرەتىنىن كورسەتىپ وتىر. بۇل بالانى كەيىننەن وڭالتۋ مەن قوعامدا قايتا الەۋمەتتەندىرۋدى قيىنداتادى. ءجاسوسپىرىمنىڭ قالىپتاسپاعان پسيحيكاسىنىڭ تەز «شىتىنايتىنىن», ال قالپىنا كەلتىرۋ ۇدەرىسىن نەعۇرلىم قيىن دا كوپ ەڭبەكتەنۋدى قاجەت ەتەتىنىن ەسكەرۋ قاجەت», دەيدى سپيكەر.
قىلمىسقا قانداي بالالار بارادى؟ وسى سۇراق توڭىرەگىندە جۇرگىزىلگەن الەۋمەتتىك جانە پسيحولوگيالىق زەرتتەۋلەردىڭ قورىتىندىسى كوڭىل كونشىتپەيدى. سەبەبى وندا قىلمىسقا باراتىن جەتكىنشەكتەردىڭ دەنى تولىق ەمەس, تابىسى از, الەۋمەتتىك جاعدايى ناشار, كوپبالالى وتباسىدان شىعاتىنى ايتىلادى. وسىعان وراي سوت توراعاسى داريعا قازبەكقىزى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر قىلمىسىنىڭ الدىن الۋدا وتباسى مەن مەكتەپتىڭ ءرولى وتە ماڭىزدى ەكەنىن العا تارتتى.
«مەكتەپ بالانىڭ عانا تاربيەسىمەن شەكتەلمەي, قاجەت بولعان جاعدايدا اتا-انالاردى دا باعىتتاي وتىرىپ, تاربيەلەۋ ىسىنە ەتەنە ارالاسۋعا ءتيىس. ناتيجەلى جۇمىس ءۇشىن 50 وقۋشىعا 1 پسيحولوگ بەكىتكەن ءجون. ماماندى وسى تاسىلمەن بولگەن جاعدايدا ول وقۋشىمەن دە, ونىڭ اتا-اناسىمەن دە جان-جاقتى جۇمىس ىستەي الادى. وسىلايشا, ءبىر مەكتەپكە 10-12 پسيحولوگ شتات بويىنشا جۇمىس ىستەيدى», دەگەن سپيكەر «رۋحى مىقتى جانە دەنى ساۋ ۇرپاق تاربيەلەۋ – قوعام مەن مەملەكەتتىڭ باستى جەتىستىگى» ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «ال بۇل ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن وسكەلەڭ ۇرپاقپەن جۇمىس ىستەيتىن ءاربىر ادام بارىنشا ءوز ۇلەسىن قوسىپ, بۇل جۇمىستى ەڭ بيىك مىندەت دەپ قابىلداعان جاعدايدا عانا ناتيجە بولادى. مەكتەپكە بالانى قابىلداعان ساتتەن باستاپ ونىڭ پسيحولوگيالىق بەينەسىن اتا-انا, پسيحولوگ جانە مەكتەپتىڭ قاتىسۋىمەن قالىپتاستىرۋ كەرەك. وقۋشى وسكەن سايىن ونىڭ «پسيحولوگيالىق كارتاسى» تولىقتىرىلىپ وتىرۋعا ءتيىس. جۇمىستى وسىلاي ۇيىمداستىرا وتىرىپ, دەۆيانتتىق مىنەز-ق ۇلىققا, قيالعا بەيىم, ەگويست, تاكاپپار, جاسىرىن اگرەسسياعا جاقىن بالالاردى انىقتاپ, ۋاقتىلى پسيحولوگيالىق دياگنوستيكا جانە پروفيلاكتيكالىق جۇمىستار جۇرگىزۋگە بولادى. ياعني تاربيەلەۋ جوسپار بويىنشا ءار بالاعا جەكە جۇرگىزىلۋى كەرەك. سوندا عانا بالانىڭ مىنەز-ق ۇلىقتارىنداعى تەرىس كورىنىستەردىڭ الدىن الۋعا بولادى», دەيدى داريعا وسپانوۆا.
سونىمەن قاتار سوت توراعاسى سىنىپ ساعاتتارى ساباقتارىنىڭ سانىن ارتتىرۋ قاجەت دەپ سانايدى. «ساباققا قاتىسقان اتا-انا بالاسىنىڭ سىنىپتاعى مىنەز-قۇلقىن باقىلاپ, ونىڭ قوعامدا ءوز ورنىن تابۋىنا تۇرتكى بولا الادى, بالانىڭ ءتارتىبىن تۇزەپ, مىنەزىن دۇرىستاۋعا ىشتەن ارالاسادى. وسىلايشا, ءاربىر اتا-انا بالاسىنىڭ مىنەز-قۇلقىنداعى, مۇمكىن وتباسىنداعى اعات قىلىقتارى تۋرالى اقپاراتقا كوزىن جەتكىزىپ, پسيحوكوررەكتسياعا اتسالىسادى. نەگىزى ءبىزدىڭ الدىمىزدا تۇرعان ماسەلە – بالا تاربيەسى عانا ەمەس, ەڭ ماڭىزدىسى – بالانى تاربيەلەۋگە ءوزىمىز دايىنبىز با, جوق پا دەگەن سۇراق», دەدى سپيكەر.
سوت توراعاسى مەملەكەت باسشىسىنىڭ سوت جۇيەسىنە قاتىستى بەلگىلەگەن رەفورمالارعا ساي يۋۆەنالدى سوتتاردا, ونىڭ ىشىندە وسى ماسەلەنى رەتتەيتىن زاڭناماعا بىرقاتار تولىقتىرۋ ەنگىزۋ قاجەت دەپ سانايدى. ونىڭ ەڭ العاشقىسى – اتا-انا قامقورلىعىنسىز قالعان كامەلەت جاسىنا تولماعان بالالارعا تالىمگەر تاعايىنداۋ ماسەلەسى. «بۇل ماسەلە قوعام ءۇشىن وتە ماڭىزدى. تالىمگەرلىك ينستيتۋتى اتا-انا قامقورلىعىنسىز قالعان, جەتىم بالالارعا ينديۆيدۋالدى قولداۋ كورسەتۋ ارقىلى ولاردىڭ ءوز بەتىنشە ءومىر سۇرۋىنە يكەمدەپ, ۇلكەن ءومىر جولىنا دايىنداۋدى ماقسات ەتەدى. سونداي-اق وتباسىنىڭ قوعام مەن مەملەكەت الدىنداعى دارەجەسىن ارتتىرۋ ماقساتىندا وتباسىلىق زورلىق-زومبىلىققا توزىمسىزدىكتى قابىلداپ, وتباسىلىق قارىم-قاتىناستاردى رەتتەۋدى زاڭدا نەگىزگى قاعيدا ەتىپ قالىپتاستىرۋ قاجەت», دەدى ول.
«يۋۆەنالدى سوتتا كامەلەت جاسىنا تولماعاندارعا قاتىستى عانا ەمەس, وتباسىنا قاتىستى داۋلار قارالعانى ءجون. ال مامانداندىرىلعان سوتتىڭ قۇزىرىنا ءتيىستى داۋلارمەن قاتار, كامەلەت جاسىنا تولماعان ورتاق بالالارى بار ەرلى-زايىپتىلاردىڭ اراسىنداعى نەكەنى بۇزۋ; كامەلەت جاسىنا تولماعان بالالارى بار ەرلى-زايىپتىلاردىڭ اراسىندا ورتاق م ۇلىكتى ءبولۋ; كامەلەت جاسىنا تولماعان بالامەن تۇرمايتىن اتا-اناسى مەن ونىڭ جاقىن تۋىستارىنىڭ كامەلەت جاسىنا تولماعان بالامەن ارالاسۋ ءتارتىبىن انىقتاۋ; زاڭ نەگىزىندە ەمەس, باسقا ادامداردان بالانى الۋ; اليمەنت مولشەرىن وزگەرتۋ; اليمەنت تولەۋدەن بوساتۋ; اليمەنت بويىنشا بەرەشەكتى تولەۋدەن بوساتۋ; كامەلەت جاسىنا تولماعان بالانىڭ مۇراگەرلىك قۇقىقتارىن قورعاۋ بويىنشا داۋلار قارالۋى قاجەت», دەپ سانايدى سوت توراعاسى. سەبەبى ونىڭ ايتۋىنشا, وتباسىلىق سوتتاردى قۇرۋداعى باستى ماقسات – انا مەن بالانى قورعاۋ تەتىكتەرىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرىپ, وتباسى ينستيتۋتىن نىعايتۋ بولىپ سانالادى.
