– باتىس تيان-شان تاۋلارىنىڭ باۋرايىندا وسەتىن بۇل وسىمدىك, وكىنىشكە قاراي, بۇگىندە جويىلىپ بارادى. سوندىقتان ءبىزدىڭ الدىمىزدا تۇرعان باستى ماقسات – گۇلدىڭ تۇقىمىن ساقتاپ قالۋ, ميكروكلونالدىق ادىسپەن تۇقىمىن كوبەيتۋ. باستاماعا قورىقتىڭ عىلىمي قىزمەتكەرلەرى دە بەلسەنە اتسالىسىپ جاتىر. باتىس تيان-شان تاۋى قىتاي ەلىمەن دە شەكتەسىپ جاتقاندىقتان, شىعىستاعى كورشىمىز بۇل وسىمدىكتى باستان-اياق زەرتتەپ, وندا ىسىكتى قايتاراتىن قاسيەتى بار ەكەنىن انىقتاپتى. ەندىگى مىندەتىمىز – بىزدەگى كوكتەم گ ۇلىنىڭ ىسىكتى قايتاراتىن قابىلەتىن جانە باسقا دا قاسيەتتەرىن انىقتاۋ. ويتكەنى وسىمدىك تاۋ باۋرايىندا وسكەنىمەن ءارتۇرلى جاعرافيالىق بەلدەۋدە, بولەك كليمات پەن تەمپەراتۋرادا جەتىلەتىندىكتەن بويىنداعى ەمدىك كومپونەنتتەرى دە ەرەكشە ءارى سان الۋان بولىپ كەلەدى, – دەيدى م.اۋەزوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنە قاراستى فيتوحيميا عىلىمي-زەرتتەۋ زەرتحاناسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى.
بيوتەحنولوگ ماماننىڭ ايتۋىنشا, كوكتەم گ ۇلى ەندەميكالىق وسىمدىككە جاتادى. ياعني بەلگىلى ءبىر ايماقتان باسقا ەش جەردە وسپەيدى. سوندىقتان دا ونى باتىس تيان-شان تاۋلارىنىڭ بوكتەرىنەن باسقا جەردەن تابۋ قيىن. سيرەك گۇلدىڭ قاسيەتىن اتا-بابالارىمىز دا بىلگەن. كەزىندە تاۋ باۋرايىن جايلاعان بابالارىمىز كوكتەم گ ۇلىن تابيعي انتيبيوتيك رەتىندە پايدالانىپتى. تۇماۋ كەزىندە ونى قايناتىپ ىشكەن ادام سىرقاتىنان قۇلان-تازا ايىعىپ, از ۋاقىتتىڭ ىشىندە اياققا تۇرىپ كەتەدى. اتالارىمىز ەمگە داۋا رەتىندە قولدانسا, بۇگىن قازاقتىڭ جاس عالىمى بابالار ءىزىن جالعاپ وسىمدىكتى عىلىمي تۇرعىدا زەرتتەۋگە كىرىسكەن. زەرتتەۋشى ەكسپەديتسيامەن اقسۋ-جاباعىلى قورىعىنا بارعاندا قورىقشىلار قازاقتىڭ ءناپ-نازىك قىزىن كورىپ قاتتى قۋانىپتى. سەبەبى بۇعان دەيىن اقش, ەۋروپا ەلدەرىنىڭ عالىمدارى عانا تاۋدىڭ ساي-سالاسىن كەزىپ, شىڭىنا دەيىن جەتىپ وسىمدىكتەر الەمىن قۇلشىنا زەرتتەگەن ەكەن. قازاقتىڭ جاس عالىمىنا ەكسپەديتسيا بارىسىندا قورىقشىلاردىڭ كومەك كورسەتۋگە ءازىر تۇراتىنى دا سوندىقتان.
– شەتەلدىك عالىمدار ءۇشىن قازاقستان ەركىن, وتە اشىق ەل. ولارعا ەشقانداي شەكتەۋسىز عىلىمي جۇمىستارمەن اينالىسۋعا مۇرسات بەرىلگەن. ال وزبەكستاندا جاعداي كەرىسىنشە. ەشبىر ادام شەكارادان بىردە-ءبىر وسىمدىكتى الىپ وتە المايدى. قازىرگى ۋاقىتتا وزبەكستان عىلىم اكادەمياسىنا قاراستى بيورگانيكالىق حيميا ينستيتۋتىندا جوباعا بايلانىستى قوسىمشا زەرتتەۋ ىسىمەن اينالىسىپ ءجۇرمىن. اتالعان ينستيتۋتتا جانۋارلارمەن زەرتتەۋ جاسايتىن ۆيۆاري بار. بۇل ماعان عىلىمي جوبامنىڭ ناتيجەلەرىن سىناما-تالداۋلار ارقىلى ناقتى كورۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. قولعا العان عىلىمي جۇمىستى ءساتتى اياقتاعان سوڭ بيولوگيالىق بەلسەندى قوسپا دايىنداۋعا تاعى دا كونكۋرسقا قاتىسۋعا ءوتىنىش بەرمەكپىن. ەگەر جوبا بايقاۋدان جەڭىپ جاتسا, عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى تاراپىنان تاعى دا قوسىمشا قارجى قارالماق. بۇل قوماقتى قاراجات عىلىمي جوبانى كوممەرتسيالاندىرۋعا, ياعني ودان دايىن ءونىم شىعارىپ بيزنەس كوزىنە اينالدىرۋعا باعىتتالادى, – دەدى جانار ايمەنوۆا.
بۇل رەتتە جاس زەرتتەۋشى بۇكىل دۇنيە ءجۇزىنىڭ عالىمدارى باس قاتىرعان قاتەرلى ىسىكتى ەمدەۋدىڭ كەرەمەت ءادىسىن ويلاپ تابۋ ىسىندە ءبىرىنشى بولىپ جاڭالىق اشسام دەگەن ارمان-نيەتىنە اسىعىپ وتىر.
– كوكتەم گ ۇلىنىڭ لاتىن تىلىندەگى عىلىمي اتاۋى – Granthis Longistipitata. رەسپۋبليكا بويىنشا بىلتىر باستالعان «جاس عالىم» كونكۋرسىنا قاتىسۋ ءۇشىن وسى گۇلدى زەرتتەپ, ودان ىسىكتى ەمدەيتىن بيولوگيالىق بەلسەندى قوسپا الۋ ماقساتىندا جوبامدى تانىستىردىم. ۇلتتىق كەڭەس جوبامدى ماقۇلداپ, سونىڭ ناتيجەسىندە ءتيىستى قاراجات ءبولىندى. ەكى جىل ۋاقىتقا ەسەپتەلگەن جوبامدى جۇزەگە اسىرۋعا 18 ملن تەڭگە قاراستىرىلدى. وسى مەرزىم ارالىعىندا كوكتەم گ ۇلىنىڭ تاۋداعى ءوسۋ كەزەڭدەرىن باقىلايمىن. سوسىن قازىرگى ەكولوگيانىڭ وسىمدىككە قانشالىقتى اسەرى بارىن انىقتايمىن. ءارى قاراي تۇقىمىن كوبەيتىپ, جويىلىپ كەتۋ قاۋىپىنىڭ الدىن الۋ باعىتىندا جۇمىس جۇرگىزەمىن. بۇدان بولەك, وسىمدىكتەن تۇنبا ازىرلەپ, ودان ىسىكتى ەمدەيتىن ەرەكشە كومپونەنتى حروموندى ءبولىپ الىپ, كەيىن ونى تەرەڭ تالداپ, زەرتتەيتىن بولامىن. جوبامنىڭ تۇپكى ناتيجەسى – كوكتەم گۇلىنەن ءارتۇرلى ىسىكتەردى, ونىڭ ىشىندە قاتەرلى ءتۇرىن ەمدەيتىن بيولوگيالىق بەلسەندى قوسپا دايىنداۋ. ەگەر زەرتتەۋىم كۇتكەن ناتيجەدەن اسىپ-ءتۇسىپ جاتسا, وندا بيولوگيالىق قوسپادان كلينيكالىق زەرتتەۋلەر ادىسىمەن دارىلىك پرەپاراتتار ازىرلەۋگە دە جول اشىلادى. الايدا بۇل وتە كۇردەلى ءارى ۇزاق ۋاقىتتى الاتىن اۋقىمى كەڭ ۇدەرىس جانە بۇل ىسپەن اينالىساتىن عىلىمي سالا ماماندارى دا بولەك بولادى. دەگەنمەن قاتەرلى ىسىكپەن كۇرەسەتىن شيپالى شوپتەن بيولوگيالىق قوسپا ويلاپ تابۋدىڭ ءوزى وتاندىق عىلىم ءۇشىن ۇلكەن جاڭالىق بولار ەدى, – دەيدى جاس عالىم.
ج.ايمەنوۆا ماگيستراتۋرا مەن دوكتورانتۋرانىڭ عىلىمي-پراكتيكالىق ءىس-تاجىريبەسىن ماسكەۋدە جانە گەرمانيادا وتكىزىپ قايتقان. وسى رەتتە ول باتىستاعى زەرتتەۋ جۇمىستارىنا ارنالعان ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازانىڭ الەۋەتى وتە جوعارى ەكەنىن ايتتى. دەگەنمەن شەتەلدىكتەر ءبىزدىڭ تۇمسا تابيعاتقا قاتتى قىزىعاتىنىن جاسىرمادى. ويتكەنى قازاقستاندا تابيعاتى ب ۇلىنبەگەن, توپىراعى بۇزىلماعان جەرلەر كوپ. ونداي ايماقتا وسكەن گۇلدەر مەن شوپتەردىڭ دە قاسيەتى ەرەكشە, ەكولوگيالىق تازا بولىپ كەلەدى. سول ءۇشىن بيولوگيالىق مەديتسينالىق زەرتتەۋ سالاسىندا ءالى تالاي جۇمىستار جۇرگىزۋگە, قانشاما جاڭالىقتار اشۋعا مۇمكىندىك كوپ, دەپتى شەتەلدىك عالىمدار.
كەيىپكەرىمىز ەلىمىزدە كەيىنگى ۋاقىتتا عىلىم سالاسىنا كوڭىل بولىنە باستاعانىن جەتكىزدى. ارنايى مينيسترلىكتىڭ قۇرىلۋى, زەرتتەۋمەن اينالىسا باستاعان ماماندارعا قارجىلاي قولداۋ كورسەتۋ ماقساتىندا رەسپۋبليكا كولەمىندە «جاس عالىم» كونكۋرسىنىڭ قولعا الىنۋى, سونداي-اق قولدانبالى عىلىمي جوبالاردى جانە ولاردى كوممەرتسيالاندىرۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلا باستاۋى سونىڭ دالەلى. جاس عالىم الداعى ۋاقىتتا كوكتەم گ ۇلىن تەرەڭىرەك زەرتتەۋ بارىسىندا قىتايلىق تاجىريبەگە سۇيەنىپ, اسپاناستى ەلىمەن دە عىلىمي بايلانىس ورناتۋعا بەيىلدى.
شىمكەنت
