ارادا جىلجىپ جىلدار وتكەندە ءتاڭىردىڭ قالاۋىمەن جەڭگەمىزدىڭ ءجۇزىن كوردىك. «قۇرالاي كوز, قولاڭ شاش, الما مويىن قيعاش قاس» دەپ حالىق ءانى «قارلىعاشتا» ايتىلاتىنداي-اق ادام ەكەن. جۇزىنەن مەيىرىم نۇرى ەسىپ تۇر. بار بولمىسىنان تۋا بىتكەن بەكزاتتىق مەنمۇندالايدى. مىنەزى – جىبەك, ءسوزى – سامال. ءتىپتى بايىپتى ءجۇرىس – تۇرىسى حالىق ءانى «گاۋھار تاستا» ايتىلاتىن:
«باساسىڭ اياعىڭدى ىرعاڭ-ىرعاڭ,
سىلدىراپ شاشباۋىڭ مەن
التىن سىرعاڭ.
جاي ءجۇرىپ شاتتاناسىڭ اسەرلەنىپ,
اسەمسىڭ جۇيرىك اتتاي
موينىن بۇرعان»,
دەپ كەلەتىن سۇلۋ شۋماقتى ەسكە تۇسىرەردەي...
حوش سونىمەن... بەرتىندە بىلدىك. بۇل كىسىنىڭ مۇنشالىق مادەنيەتتى بولۋى ەركىنەن ءتيىس دۇنيە ەكەن. ويتكەنى, قازاقستان دەگەن ەلدى بۇل دۇنيەنىڭ «جۇماعى» سانايتىن, ادامدارىن قازاقى مادەنيەتتىڭ ەرەن ۇلگىسى دەپ ءپىر تۇتاتىن قوبدا بەتىندەگى قوڭىر حالىق روزا امانقىزى وسى تۇسىنىكتىڭ جاندى دالەلى, ءتىرى كۋاسى, رۋحاني شامشىراعى دەپ ءبىلدى. ال ەندى مادەنيەتتى بولماي كورىڭىز.
وسىنى تۇسىنگەن سۇڭعىلا سۇلۋ – سول توپىراقتا 30 جىل ءومىرىن وتكىزگەندە جوعارىدا ايتقان بەكزاتتىعىنان ءبىر ءسات جاڭىلمادى. سەبەبى كۇللى جۇرت وزىنە قاراپ قازاقستاندى ەلەستەتەتىنىن, مۇنداعى از حالىققا اتاجۇرتتىڭ التىن سىنىعى رەتىندە تانىلارىن, سول سەبەپتى دە جاقسى بولماسقا ەش حاقىسى جوق ەكەنىن اپامىز تەرەڭ ءتۇسىندى. قازىر ويلاپ وتىرسام, شيرەك عاسىردان استام كەلىن دەگەن اتقا ساي, وزىق مادەنيەتتىڭ ۇلگى-ونەگەسىن كورسەتە ءبىلۋ, وسى باعىتتان جاڭىلماي ءومىر ءسۇرۋ تۇسىنگەن جانعا زور سىناق. ول وسىنىڭ ءبارىن ابىرويمەن اتقاردى.
روزا امانقىزى بۇرىنعى تالدىقورعان وبلىسى سارقانت اۋدانىنىڭ امانبوكتەر اۋىلىندا تۋىپتى. ءتۇپ-تۇقيانى: اباي ەلىنەن, رۋى – توبىقتى ىشىندە جۋانتاياق. اكەسى امان بەكبوسىنوۆ (1916-1997) كەڭەس-فين سوعىسىن باستان كەشىرىپ, ارادا ەكى جىل وتكەن سوڭ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ الدىڭعى شەبىنەن تابىلعان مايدانگەر. قاندى قىرعىننان امان-ەسەن ورالعان ارداگەر توقىراۋ جىلدارى كەڭشار-ۇجىمشاردى باسقارعان بىلىكتى دە, ءبىلىمدى تۇلعا ەكەن. روزا بەكبوسىنوۆا ءبىر اكەدەن سەگىز اعايىندى. ءۇيدىڭ ۇلكەنى ءوزى. ارتىنان ەرگەن بەس ءسىڭلىسى, ەكى ءىنىسى بار.
كەيىپكەرىمىز تۋرالى 2010 جىلى جۋرناليست دانا جۇكەلقىزى رەسپۋبليكالىق پەداگوگيكالىق «بiلiم شاپاعاتى» جۋرنالىندا جاريالاعان ماقالاسىندا: «1958 جىلى ورتا مەكتەپتى ۇزدىك بىتىرگەن روزا بەكبوسىنوۆا اباي اتىنداعى قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنا قازاق ءتىلى جانە ادەبيەت ءپانىنىڭ مۇعالىمى ماماندىعى بويىنشا وقۋعا قابىلدانادى. تۋادان سەرگەك, ەلگەزەك قىز جوعارى وقۋ ورنىندا دا, ساباقتى جاقسى ۇلگەرىپ, قۇربىلارىنىڭ اراسىنان سۋىرىلىپ كوزگە تۇسە باستايدى. جاننىڭ ءبارى جاقسىنى قالاماي ما, روزا قىز دا وسىنداي جاقسىلىعىمەن وزگەنىڭ كوڭىلىن باۋرايدى. وزىنە دەگەن قۇشتارلىعىن وياتادى. بۇل قۇشتارلىق سەزىم – ونىڭ ءومىرىن مۇلدە توسىن ولكەدەن باستارىن جاس قىز باستاپقىدا سەزدى مە ەكەن؟» دەپ جازىپتى.
راسىندا سولاي. روزا امانقىزى ينستيتۋتتا وقىپ ءجۇرىپ موڭعوليالىق ستۋدەنت, ءوزىنىڭ كۋرستاسى قابيداش قالياسقار ۇلىمەن تانىسادى. وسى تانىستىقتان سوڭ ەكەۋى وتاۋ كوتەرەدى. الاتاۋدىڭ بوكتەرىندە تۋعان ارۋ بۇرىن كورمەگەن, ەستىپ-بىلمەگەن جات ولكە – التايعا اسىپ بارادى.
بەرتىندە اۋىلداس اعام قابيداش قالياسقار ۇلىنان «كوكە روزا اپايمەن قالاي تانىستىڭ؟» دەپ سۇرامايمىن با, مارقۇم قالجىڭباس ادام ەدى. – 1958 جىلى الماتىعا وقۋعا كەلدىم, – دەيدى اعامىز. – روزانى كوردىم دە «زدراستي» دەپ قالدىم, جاپ-جاس قىز مەنى ورىس ءتىلىن بىلەدى ەكەن دەپ ويلاپ ۇناتىپ قالدى ەمەس پە, – دەپ كەڭك-كەڭك كۇلەتىن. بۇل ارينە قالجىڭ.
روزا اپاي مەن قاباڭ اعامىز ەكەۋى ءبىر توپتا وقىپتى. اۋەلگى تانىستىق سىيلاستىققا, ۋاقىت وتە كەلە سۇيىسپەنشىلىككە الماسقان. ءسويتىپ, ەكى جاس ينستيتۋت بىتىرمەي تۇرىپ شاڭىراق كوتەرگەن. قاباڭ ايتادى: «1962 جىلى الماتىدا ۇيلەندىك. نەكە كۋالىك الايىق دەپ زاگس-كە بارساق سونداعى ورىس قىزدار ايتادى: «ايەلىڭىز ءسىزدىڭ فاميليانى الۋ كەرەك» دەپ. سودان جامان تىلىممەن ويباي سالدىم: «بۇل نە سۇمدىق ءبىزدىڭ اۋىلدا كەلىن اتاسىنىڭ اتىن اتاۋ دەگەن اسا اۋىر قىلمىس سانالادى. ءبۇيتىپ قور قىلماڭدار, ۇيرەنگەن وزدەرىڭ اتالارىڭنىڭ اتىن اتاي بەرىڭدەر!» دەپ, جاتىپ كەپ تۋلادىم. ءسويتىپ, اپامىز ءوز فاميلياسىندا قالىپتى.
اقىرى, اسەم الماتىدا شاڭىراق كوتەرگەن ەكى جاس قولتىقتاسىپ قوبدا بەتىندەگى قوڭىر ەلگە اتتانباققا قام جاسايدى. ول ءۇشىن روزا امانقىزى شەتەلگە شىعاتىن كسرو تولقۇجاتىن الۋى كەرەك ەكەن. وسى قۇجاتتى تابانى كۇرەكتەي التى اي كۇتكەن. بىراق تۇڭعىش قىزى جانناعا رۇقسات بەرىلمەي نارەستە ناعاشى اتاسى امان مەن ناعاشى اجەسى ءاسيا شىعانبايقىزىنىڭ قولىندا باسى ءبۇتىن قالىپ قويعان, ءسويتىپ بۇل بالا توركىن جۇرتىندا ەرجەتىپتى.
قانشا دەگەنمەن ىرگەلى ەل ەمەس پە, قاباڭ قازاقستاندىق ارۋدى اكەلە جاتقانى تۋرالى حابار تيگەن كۇللى ايماق قوس عاشىقتى اياعىنان تىك تۇرىپ قارسى الىپتى. بۇل وقيعا جايىندا روزا اپامىز: «ەل-جۇرت ۇلان-اسىر توي جاسادى. تويدان كەيىن ايماقتىڭ حالقى كۇن قۇرعاتپاي اعاڭ ەكەۋمىزدى قوناققا شاقىرادى. تانىمايتىن, كورمەگەن ادامدار كۇندە تاڭەرتەڭ كەلىپ: ء«اي, قاراعىم, كەلىنجان الىس جەردەن جالعىز باسىڭ قارايىپ ءبىزدى ەل دەپ كەلدىڭ عوي, توركىنىڭدى ساعىنىپ جۇرگەن شىعارساڭ, ۇيدەن ءدام تات!» دەپ, قيىلىپ تۇرادى. راسىن ايتسام, قاباڭ ەكەۋمىز ءوز ۇيىمىزدەن ەكى جىل تاماق ىشپەدىك. ولگەي قالاسىن اينالا قىدىرىپ قوناق بولدىق» دەيدى.
بىردە رەتى كەلگەندە كەيىپكەرىمىزدەن «قانشا دەگەنمەن جات ەل, جاتىرقاۋ ولكە ارەدىكتە «بەكەر كەلدىم-اۋ» دەگەن وي بولدى ما؟» دەپ سۇرادىم. كۇلدى. «العاش اعاڭنان باي-ولكە قانداي جەر دەپ سۇرامايمىن با؟ ول كىسى: «الماتى سياقتى الماسى توگىلىپ جاتادى, جاسىل-جەلەك ورمان», دەدى. سەندىم. كەلگەن سوڭ «قابا الگى جاسىل-جەلەك ورمانىڭ, توگىلىپ جاتقان الماڭ قايدا؟» دەسەم, اعاڭ شىمىرىكپەي: «ە, قازىر قىس ەمەس پە, ءبىزدىڭ جاقتىڭ اعاشى جەرگە ءسىڭىپ كەتەدى, كوكتەمدە قۇلپىرىپ شىعا كەلەدى», دەيدى. اعالارىڭ ايتقان الماسىن كۇتىپ ول جاقتا 30 جىل عۇمىرىم ءوتتى. قوس جانارى مولدىرەپ, اتاجۇرتتىڭ سىنىق ايناسىن كورگەندەي ەلجىرەپ تۇرعان ەلگە باۋىر باسپاۋ مۇمكىن بە...», دەدى. راس-اۋ. وسى كىسىگە قوبدا بەتىنىڭ قازاقتارى قارىزدار ەكەنىن ءتۇسىندىم. مىنە, بۇل ماقالا سول قارىزدىڭ كىشكەنتاي وتەۋى. ويتكەنى ول 1963 جىلى باي-ولكەگە تابانى ءتيىپ, وتىز جىلدان سوڭ اتاجۇرتقا قونىس اۋدارعانعا دەيىن ونداعى قازاقتىڭ العاشقى رۋحاني ورداسى 10 جىلدىق قازاق ورتا مەكتەبىندە 30 جىل ۇستازدىق ەتتى.
وسى ارالىقتا, اپايدىڭ الدىنان ءتالىم الىپ, تۇلەپ ۇشقان شاكىرتتەرى قانشاما. مىسالى, 1966 جىلى روزا امانقىزىنىڭ جەتەكشىلىگىمەن مەكتەپ بىتىرگەن ءبىر سىنىپتان ءۇش عىلىم دوكتورى شىعىپتى. اتاپ ايتقاندا, ولار – بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورلىعىن گەرمانيانىڭ گۋمبولد اتىنداعى بەرلين ۋنيۆەرسيتەتىندە قورعاعان, موڭعوليا عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى ماعاش اياتحان ۇلى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورلىعىن ماسكەۋدە قورعاعان دوربەتحان توتيلا ۇلى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورلىق دارەجەسىن چەحيا ەلىندە قورعاعان كاني كابدي ۇلى.
سونىمەن بىرگە اسىل ۇستازدىڭ كەيىنگى ءتول شاكىرتتەرىنىڭ قاتارىندا فيزيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورلىعىن ماجارستاندا قورعاعان وقاس قۇرمان ۇلى, اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىنىڭ بىلگىر عالىمى سايت زاحان ۇلى, تانىمال تۇركولوگ قارجاۋباي سارتقوجا ۇلى, ولكەگە تانىمال قالامگەرلەر: پروفەسسور-جۋرناليست زۇلكاپىل ءماۋلىت ۇلى ءھام ءدال قازىر قازاق ەلىنە تانىلىپ جۇرگەن جۋرنالشى ءھام عالىم ازاماتتار: اباي ماۋقارا, اقەدىل تويشان, باقىتبەك ءبامىش, باباقۇمار قيانات ۇلى, دوسىمبەك قاتىران جانە وسى جولداردىڭ اۆتورى.
* * *
ايتا بەرسەك, اڭگىمە كوپ. اعارتۋشى – ۇستاز, تالىمگەر-تاربيەشى, مەيىرىمدى انا, قايىرىمدى كەلىن روزا امانقىزى جايىندا قىسقا قايىرىپ ايتقاندا وسى. قاباڭ ەكەۋى ەكى قىز, ەكى ۇل ءوسىردى. ۇلكەن قىزى جاننا ءال-فارابي اتىنداعى قازمۇۋ-دىڭ بيولوگيا فاكۋلتەتىن, ءى.جانسۇگىروۆ اتىنداعى جمۋ-ءدىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىن بىتىرسە, ەكىنشى قىزى يرا يركۋتسك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىن, ۇلكەن ۇلى نۇرلان تيۋمەن يندۋستريالىق ينستيتۋتىن ينجەنەر ماماندىعىن, كەنجەسى نۇرسەرىك ءال-فارابي اتىنداعى قازمۇۋ-دىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىن ءتامامداپتى. قازىر بارلىعى دا جەمىستى ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. اپامىز وسىلاردان تاراعان 7 نەمەرە مەن 9 شوبەرەنىڭ تىلەۋىن تىلەپ, قازىر استانا قالاسىندا تۇرىپ جاتىر.
شاڭىراق يەسى قابيداش قالياسقار ۇلى 2020 جىلى قاڭتار ايىندا دۇنيەدەن ءوتتى. اتام قازاق «جاقسى ايەل جارىنىڭ باسىن ورگە سۇيرەيدى» دەگەندەي جارىنىڭ القاۋىمەن قاباڭ الماتىداعى م.اۋەزوۆ اتىنداعى ونەر جانە ادەبيەت ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي كەڭەسىندە فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, 1992 جىلى دوكتورلىق اتاعىن قورعاپ, ەڭ باستىسى موڭعوليا قازاقتارىنىڭ فولكلورىن عىلىمي اينالىمعا ەنگىزدى. مۇنداي ۇلكەن ىسكە كىرىسۋ ءۇشىن سول سالانى جاقسى بىلەتىن مامان ءارى جان-جارى روزا امانقىزىنىڭ رۋحاني قولداۋى بولعانى انىق.
