ءى. سىبىزعىشى
زادى, جاراتىلىستىڭ مىرزالىعى – ەل اراسىندا ەڭبەگىمەن, تابيعات تارتقان تالانتىمەن, ەرەك مىنەزىمەن ەستە قالار ادامدار بارشىلىق. ماسەلەنكي, مۇزتاۋدىڭ ەتەگىندە عۇمىر كەشكەن شاناق اۋعانباەۆ. باس باسىلىم بەتىندە التاي-تارباعاتاي سىبىزعى مەكتەبىنىڭ وكىلدەرى تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا («سىبىزعىشىلار», «ەگەمەن قازاقستان» 1 ناۋرىز, 2014 جىل) شاكەڭنىڭ تۇلعاسىن تەرەڭ تاني تۇسكەن ەدىك. سىبىزعىشىلاردىڭ ۇرپاقتارىن ىزدەستىرۋ بارىسىندا, بالاسى سايىن اۋعانباەۆتى جولىقتىرعانبىز. وسكەمەن مەن كاتونقاراعاي اۋدانىنىڭ ورتالىعى ۇلكەن نارىن اراسىندا تاكسي جۇرگىزەدى ەكەن. «جاقسى اكەنىڭ اتى – بالاعا قىرىق جىل ازىق». الپىستاعى ۇلى مەيىرلەنە اڭگىمە شەرتتى.
– اكەم, ءوزىنىڭ ايتۋىندا 1910 جىلى (قۇجاتى بويىنشا 1912 جىلى) كاتونقاراعاي اۋدانىنىڭ ەڭبەك اۋىلى ماڭىنداعى توتەي تۇماسى دەگەن جەردە دۇنيەگە كەلىپتى. اكەسى اۋعانباي ارتىق بايلىعى جوق, ورتا شارۋا بولعان. ءۇش بالاسىنىڭ ءبىرى – شاناق. ول ونعا تولعاندا شەشەسى قايتىس بولادى. اۋعانباي ودان كەيىن تاعى ەكى ايەل الىپتى. بالالار تەز ەسەيەتىن زامان عوي. ول دا اۋىل اراسى, شارقى جيىننان قالماي, قۇرالپىلاستارىمەن الىسىپ-ج ۇلىسىپ, ويناپ جۇرەدى. بىراق سىبىزعىشىلىق قاپەرىنە كىرمەگەن, – دەپ باستادى اڭگىمەسىن سايىن اعا.
1926 جىلى شىڭعىستايدا ءدۇبىرلى توي بولادى. كۇرەس, بايگە وتكىزىپ, اۋىل جۇرتشىلىعى وزىنشە مەيرامداپ جاتادى. وسى ساتتە ويناپ جۇرگەن بالالار شەتتە وشارىلعان قالىڭ ادامدى كورەدى. توپ ورتاسىنان قۇلاققا جاعىمدى قۋرايدىڭ ءۇنى ەستىلىپ تۇر. ەسىل-دەرتى قاۋمالاعان جۇرتقا اۋعان بالالار جۇگىرىپ جەتكەندە, ورتادا ءبىر اقساقال سىبىزعى تارتىپ وتىر ەكەن. ەستيار بولىپ قالعان شاناقتىڭ ەرەكشە قۇمارى اۋىپ تۇرعانىن بايقاسا كەرەك, الگى قاريا:
– ءاي, سەن ءبىر كورشى, – دەپ قولىنداعى قۋرايدى ۇسىنادى. ۇرلەپ قالعاندا سىبىزعىدان ەرەكشە ءۇن توگىلەتىنىن بايقاعان بالا جىمىڭ ەتە تۇسەدى.
– بۇل بالادان بىردەڭە شىعادى ەكەن, – دەيدى قاريا.
اتاقتى سىبىزعىشى شەرۋباي مەن شاناق وسىلاي كەزدەسكەن ەكەن. شەرۋبايدى كارىلىك جەڭىپ, شاۋ تارتا باستاعان كەزى. بالاسىنىڭ اقساقالدىڭ سوڭىنان قالماي جۇرگەنىن بايقاعان اۋعانباي سىبىزعىشىنى ۇيىنە شاقىرىپ, قوناق قىلادى. داستارقاندا قاريا تاۋ قۋرايىن شاناققا ۇستاتىپ, ءۇن سالعانىن تىڭداپ كورەدى. وسى كادەدەن كەيىن شاناق الا تايىنا ءمىنىپ, اۋىل ارالاپ جۇرگەن شەرۋبايعا ىلەسىپ كەتىپتى. وتىزىنشى جىلداردىڭ دۇربەلەڭى. قيىن ۋاقىت. ەل اش-جالاڭاش. شاناقتىڭ ءبىر ەسەپتەن بالا قۋلىعى بار. قادىرلى اقساقالدان جۇرت ەشتەڭەسىن اياماي, بارىن الدىنا توسادى. تاماعىن تاۋىپ, اتقوسشى بولعان بالا ات تۇياعى جەتكەن ورەل, بەرەل, ارشاتى, بەرەزوۆكا اۋىلدارىن تۇگەل ارالاپ شىعادى. وسى ساپارىندا قارتتان بىرنەشە كۇي ۇيرەنەدى. كوپ ۇزاماي شەرۋباي اقساقال قايتىس بولادى. از ۋاقىتتا قارتتىڭ ءتالىمىن العان شاناق ودان بارلىعى جيىرما ءتورت كۇي ۇيرەنىپتى. بۇل كۇيلەر 1973 جىلى گرامپلاستينكا بولىپ جارىق كوردى. الماتىدان كەلگەن ەتنوگراف-عالىم تاليعا بەكحوجينا قونا جاتىپ, ءار كۇيدىڭ قانداي ماعىنا بەرەتىنىنە دەيىن جازىپ الادى. سونىمەن بىرگە شاناقتى جامبىل جاباەۆتىڭ 125 جىلدىق مەرەيتويىنا ەرتىپ بارادى.
سايىن اعا كوپ سۋرەتتەردىڭ ىشىنەن اكەسىنىڭ سول مەرەيتويدا الماتىداعى شوقان ءۋاليحانوۆ ءمۇسىنىنىڭ الدىندا كىل ونەر, مادەنيەت قايراتكەرلەرىمەن تۇسكەن سۋرەتىن كورسەتتى.
ءىى. باسقارما
شاناق ات ۇستىندە كوپ جۇرگەن ادام. 1936 جىلى اۋدان باسشىلارى ەڭبەكتەگى مال شارۋاشىلىعى مەڭگەرۋشىسى بولىپ جۇرگەن جەرىنەن چاپاەۆ كولحوزىنا توراعا ەتىپ جىبەرەدى. شاناقتىڭ تاباندىلىعىمەن اقسۋداعى تۇرالاپ قالعان كولحوز العا شىعادى. چاپاەۆپەن ىرگەلەس ورنالاسقان اۆانگارد كولحوزىنىڭ ادامدارى جاز بويى ساموگون قايناتىپ, سىرا ءىشىپ جاتادى ەكەن. كولحوز مالى قىستا ازىقسىز قالادى. ال شاناق ءوز كولحوزشىلارىنا قوردى ارتىعىمەن دايىنداتىپ العان. ءشوپسىز قالعان اۋىلدىڭ مالى قىرىلا باستاعان سوڭ, رايكوم اۆانگاردتى شاناق باسقاراتىن كولحوزعا قوسىپ بەرەدى. وسىلايشا, شاناقتىڭ كولحوزىنا كولحوز قوسىلىپ, ءىرى سوۆحوزعا اينالادى. بۇل – قازىرگى اقسۋ, چالوۆكا, جازابا, مويىلدى اۋىلدارى.
1949 جىلى 37 جاسىندا ونى ورنەك كولحوزىنا اۋىستىرادى. بۇل دا تۇرالاپ قالعان كولحوز ەدى. الايدا, كولحوزدى كوتەرۋگە كىرىسكەن باسشىنى 1951 جىلى قۋدالاي باستايدى. ورنەكتەن بوساعان سوڭ شاناقتىڭ ۇستىنەن سوت بولىپتى. تەكسەرگەندە ەكى توننا تازا استىق ارتىلىپ قالادى. ول قانداي قۇجاتقا قول قويسا دا, ءبىر داناسىن وزىنە جيناپ جۇرەدى ەكەن. وسىلاي ايداۋدان امان قالعان ول ءوزىنىڭ ەڭبەك اۋىلىندا قايتادان مال شارۋاشىلىعى مەڭگەرۋشىسى بولىپ جۇمىس ىستەيدى.
1957 جىلى شاناق توپقايىڭ كولحوزىن باسقارۋعا جىبەرىلەدى. سوعىستان كەيىنگى جىلدارى توپقايىڭدا قالي قاڭتارباەۆ كولحوز باستىعى بولاتىن. ول – بەلگىلى جازۋشى-پۋبليتسيست الىبەك قاڭتارباەۆتىڭ اكەسى. شاناق اۋىرىڭقىراپ جۇرگەن وسى كىسىنىڭ ورنىنا بارادى. بايقاسا, توپقايىڭدا جۇمىسقا جارامدى اۋىل ازاماتتارىنىڭ ءبارى كپز-دا جاتادى ەكەن. اششى سۋدان ۇرتتاپ السا, ميليتسيا الىپ كەتەدى. ءتارتىپ جوق. جۇمىس جۇرمەيدى. بالۋان ءبىتىمدى شاناق كونگىسى كەلمەي قيپاقتاعان جىگىتتەردى تاۋبەسىنە ءتۇسىرىپ, بارىنە جۇمىس ىستەتكىزەدى. بۇگىندە كوزى ءتىرى جانعازى ەسىمدى توپقايىڭدىق اقساقالدىڭ ايتۋىنشا, توپقايىڭ مۇلدە باسقا اۋىلعا اينالادى. كپز كامەرالارى بوس قالادى. سول جىلدارى اۋىلدا «دار ءۇي» اتالعان ءبىر بولمەلى ۇيلەر كوپ ەدى. ورمان شارۋاشىلىعى باستىعىمەن تامىر بولىپ, لەسحوزدىڭ رۇقساتىمەن التايدىڭ قاراعايلارىن جىققىزادى. ءبىر بولمەلى ۇيلەردەن ەكى-ءۇش بولمەلى ءۇي سالدىرادى. ايەلدەرگە دەيىن بىلەك سىبانىپ, تاۋعا اعاش جىعۋعا بارادى. ەشكىمدى قۋالاماي, ساناسىنا جەتەتىن اڭگىمەسىمەن-اق اۋىل تۇرمىسىن تۇزەتەدى. كولحوز كورسەتكىشتەرى العا شىعادى. توپقايىڭنىڭ ماڭايىنداعى جايلاۋلار يگەرىلىپ, وتىزدان استام ورىنعا قورا-قوپسى تۇرعىزىلادى.
– كولحوز جۇمىسىنا ءوزىنىڭ بالالارىن دا سالاتىن. ەشكىمدى ەرەكشەلەمەيتىن. سوڭعى قوڭىراۋ سوعىلعان كۇننىڭ ەرتەڭىندە جۇمىس تا دايار تۇرۋشى ەدى, – دەپ ەسكە الادى سايىن شاناق ۇلى.
ەرمەك سەركەباەۆ, بيبىگۇل تولەگەنوۆا باستاعان ونەر يەلەرى التايعا گاسترولگە كەلگەنىندە اۋدان ورتالىعىنان بۇرىن شاناق اقساقال قايدا دەپ الدىمەن توپقايىڭعا بۇرىلادى ەكەن. اۋىلدىڭ قۋىقتاي كلۋبى بار. وعان ەل سىيمايدى. «ەرمەك پەن بيبىگۇل كەلە جاتىر» دەگەندى ەستىگەن شاناق سوۆحوز قويماسىن تازالاتىپ, دايىنداتادى. مال سويىپ, قىمىزىن قۇيىپ وتىرىپ, ويداعىداي كۇتىپ الادى. قوناقتاردىڭ ونەرىن تاماشالاپ, ءوزى سىبىزعىسىن ويناپ بەرەدى.
زەينەتكە شىققان سوڭ ورنىنا لايىق باسقارۋشى تابىلماي, كوپ ۋاقىتقا دەيىن سوۆحوز باستىقتارى ءجيى اۋىسىپ تۇرىپتى.
ءىىى. بالۋان
تورتباقا, بويى الاسا ادام بولعانىمەن, سالماعى 129 كەلى بولعان شاناقتى ءوز ۋاقىتىندا كۇرەستەن ەشكىم جىعا الماعان ەكەن.
– مادەنيەتسىزدىگى دەۋگە كەلىڭكىرەمەيدى, كىمنىڭ ۇيىنە بارسا دا ەتىگىن شەشپەۋشى ەدى. ءبىر تاڭعالاتىنىم, قانداي لايساڭ بولسا دا, ەتىگىنە شاڭ جۇقپايتىن تازا ادام بولاتىن. كەي اۋىلداردا «اكەڭ وسى ۇيدەن ءدام تاتقان» دەسە, ءبىرىنشى ەدەنگە قارايمىن. اۋىل ۇيلەرىندە تاقتاي ەدەن سالىنادى. ەدەندە شانشىلعان شەگە ىزدەرى بولسا, اكەمنىڭ سول ۇيدە بولعانىنا كۇمان كەلتىرمەيمىن. سەبەبى, ول اياعى تايماس ءۇشىن تاعالانعان ساپتاما ەتىك كيەتىن. ونىڭ ۇستىنە 129 كەلى سالماعى بار. تاعادان شىعىپ تۇرعان شەگە الگى سالماقپەن باسقاندا قاراعاي تاقتايعا دا كىرىپ كەتەتىن, – دەيدى سايىن اعا.
1966 جىلى كوكتەمگە سالىم كاتونقاراعايدا ءۇش مەترگە جۋىق قار جاۋادى. قالي اقساقالمەن بىرگە چەرەمۋشكا اۋىلىندا تاي باعىپ جۇرگەن ۋاقىتى ەكەن. تراكتوردىڭ قات كەزى. ەكەۋى مىقتى ايعىرعا ءمىنىپ, قاردى كەشىپ, وتاۋلاردى بۇزىپ ءشوپ تاسيدى. سول جىلى كوشكىن كوپ بولادى. كيىم اۋىستىرىپ, مونشاعا ءتۇسۋ ءۇشىن كەزەكپەن اۋىلعا بارىپ تۇرادى. قۇدايدىڭ بەرىپ تۇرعان اجالى. شاناق توپقايىڭعا كەتكەندە قالي اقساقال كوشكىنگە ءتۇسىپ قايتىس بولادى. جالعىز قالعان شاكەڭ قالىڭ مالعا ءبىر ءوزى قاراپ ءجۇرىپتى. قىستىگۇنى التايدا بۇلاق سۋى قاتپايدى. بىردە بۇلاقتان وتە بەرگەنىندە, شانا اۋدارىلىپ سۋعا قۇلايدى. ۇستىندە وتىرعاندىقتان قوسا قۇلاپ, ءشوپ تيەلگەن شانانىڭ استىندا قالادى. بىراق قارۋلى كىسى شانانى شوبىمەن قوسا كوتەرىپ, سۋدان الىپ شىعىپتى. دالا اياز. سۇيرەتىلىپ, قوسقا جەتكەن سوڭ قوزعالا الماي قالعان ەكەن. سۋىق ءتيىپ, اۋىرىپ جاتقانىنا ءۇش كۇن بولعاندا عانا چەرەمۋشكادان جازاباعا كەتىپ بارا جاتقان اتتى ادامدار اۋىلداستىڭ سىبىزعىسىن تىڭداماق بولىپ, قوسقا بۇرىلادى. قاتتى سىرقاتتانىپ جاتقان شاناقتى كورگەن ولار جانۇشىرا راتسيامەن سوۆحوز ورتالىعىنا حابار بەرەدى. تىكۇشاق الىپ كەتكەن شاناق ومىرىندە العاش رەت كاتونقاراعاي اۋىلىنداعى اۋرۋحاناعا جاتىپ شىعىپتى.
كاتونقاراعاي وڭىرىندە جاقسى كۇرەسەتىن تاپالداۋ تولىق بالالارعا «شاناق» دەپ ات قوياتىن ءداستۇر ءالى كۇنگە دەيىن بار. شاناقتىڭ بالۋاندىعى ەكىنشى ۇلى الىبەككە قونعان ەكەن. بىراق الىبەك سپورتقا دەنەسى قاتايىپ كەتكەن 22 جاسىندا كەلەدى. ونىڭ وزىندە اۋىلدا تراكتورشى بولىپ جۇرگەن كەزىندە كەيىن سۇيگەن جارى بولعان, سول كەزدە قالادان وقۋ ءبىتىرىپ كەلگەن قىزعا جاقىنداعىسى كەلىپ, قازىرگى ساراتوۆ اۋىلىنداعى, سول كەزدە ابلاكەتكاداعى اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكۋمىنا وقۋعا تۇسەدى. ەركىن كۇرەستەن جاتتىقتىرۋشى يۋري كۋراپاتكيننىڭ شاكىرتى بولعان الىبەك ءۇش دۇركىن وليمپيادا چەمپيونى الەكساندر مەدۆەدەۆتىڭ بىردەن-ءبىر دۋبلەرى ابىلسەيىت ايحانوۆپەن بەلدەسىپ, ۇپاي سانىمەن جەڭىپ كەتەدى ەكەن. توپقايىڭنان زارلىحان قۋانباەۆ, ۇلىقبەك جانعازين, تەمىربەك مۇساباەۆ, الىبەك يساباەۆ ەسىمدى مىقتى بالۋاندار شىقتى. كىل سپورت شەبەرلەر. ولار – شاناق اۋعانباەۆ نەگىزىن قالاعان كاتونقاراعايداعى كۇرەس مەكتەبىنىڭ وكىلدەرى.
IV. اتبەگى
شاناق سوعىستىڭ الدىندا, ەل-جۇرتتىڭ ەندى ەڭسە كوتەرىپ كەلە جاتقان كەزىندە ۇكىرتاي اتتى اقساقالعا ەكى جيرەن قاسقانى جاراتتىرادى. ەسىك پەن توردەي ءۇشىنشى جيرەنقاسقا اتىن سولداتوۆ اۋىلىنان ساتىپ الادى. شاناقتىڭ ءۇش بىردەي جيرەن قاسقاسى بۇكىل التاي وڭىرىنە, كاتونقاراعاي, كۇرشىم, سامار اۋداندارىنا ايگىلى بولادى. العاشقى ەكى جيرەنى ۇنەمى ءبىرىنشى جانە ەكىنشى ورىندى السا, ءۇشىنشىسى, ءۇشىنشى ورىنعا بىردە ءىلىنىپ, بىردە ىلىنبەي قالىپ جۇرەدى ەكەن.
– ءۇش بايگە اتىنا ءۇش بالا مىنەدى. قازىرگىلەر بايگە اتتارىنا ءبىرىنشى ءوز بالاسىن مىنگىزەر ەدى. سول كەزدە ون جاسار ۇلكەن ۇلى سايپوللانى بايگىدەن ءۇشىنشى كەلىپ جۇرگەن اتىنا, سايلاۋ مىلجاباەۆ ەسىمدى بالانى ەكىنشى ورىن الاتىن اتىنا مىنگىزىپ, ۇنەمى ءبىرىنشى كەلەتىن بايگەسىنە ءالتاي دەگەن جەتىم بالانى وتىرعىزاتىن. باقسام, جەتىمنىڭ كوڭىلىن دەمەۋگە دەن قويادى ەكەن. ءالتاي كەيىن بالالى-شاعالى ادام بولدى. قۇدايدىڭ قولداعانى دەپ ەسەپتەيمىن. ايتپەسە, ءبىر ادامعا وسىنشا باق بەرۋى مۇمكىن ەمەس. ءوزى سىبىزعىشى, جاۋىرىنى جەر يىسكەمەگەن بالۋان, باسقارعان كولحوزى العا شىققان, بايگەسى بايگەنىڭ الدىن بەرمەيتىن مۇنداي باق ادامعا سيرەك قونادى, – دەيدى سايىن اعا.
V. مىنەز ءھام ادامگەرشىلىك
بىردە كامەنكا اتتى كولحوزدىڭ توقسان وگىزى قىرىلعالى جاتىر دەگەن سوڭ ءشوپ بەرۋ قاجەت بولادى. ءشوپتى قىستىگۇنى بۇقتىرما ارقىلى شانامەن تاسۋ كەرەك. رايكوم باسشىلارى بۇيرىق بەرەدى. شاناق ءشوپتى بەرۋگە كەلىسكەنىمەن, تالاپ قويادى. ەل جالاڭاش, كيەر كيىمى جوق. رايكوم: «اۋعانباەۆ, ساعان نە كەرەك؟» دەگەندە: «ماعان ەشتەڭە قاجەت ەمەس, تەك ءجۇز قۇلاش ءبوز بەرسەڭىزدەر بولدى» دەيدى. ءبوز – برەزەنت سياقتى قالىڭ ماتا. اۋدانداعى تۇتىنۋشىلار قوعامى قويماسىنان ءبوزدى ولشەپ الىپ شىعىپ, اۋىل ادامدارىنا كيىم تىكتىرىپ بەرەدى. بۇكىل اۋىل ادامدارى ءبىراز جىل ينكۋباتور بالاپاندارىنداي شالبارى دا, كويلەگى دە اپپاق بولىپ جۇرگەن ەكەن.
* * *
اقسۋدا كولحوز باستىعى بولىپ جۇرگەن كەزىندە اشارشىلىق ءجۇرىپ جاتقان ەدى. كاتونقاراعايدا, ودان جوعارى اۋىلداردا شاناقتى بىلەتىندەر اسىراي الماعان, قولىنان كۇرەك ۇستاۋ كەلەتىن بالالارىن اقسۋعا جىبەرەدى. ولار:
– شاناققا بارشى, شاناق اش قالدىرمايدى, – دەپ وتىرادى ەكەن.
شاناق قيىن كۇندەردە پانا ىزدەپ كەلگەن بالالاردىڭ بارىنە جۇمىس تاۋىپ بەرىپ, ءوزىنىڭ كىندىگىنەن تاراعان جەتى ۇلى مەن ءتورت قىزىن ءوسىرىپ, بارلىعىن ادام قاتارىنا قوستى. تۇڭعىشى – سايپوللا, ودان كەيىن الىبەك, جانىبەك, قانىبەك, قادىلبەك اتتى ۇلدارى اقسۋدا دۇنيەگە كەلدى. ال بىزگە وسى اڭگىمەلەردى جەتكىزگەن سايىن 1952 جىلى تۋعان ەكەن.
– ۇيدە ءبارىمىز وتىرعاندا ۇستەل باسىنا سىيمايتىنبىز. سوندا توردەگى اكەمىز بالالار تويىپ تاماقتانباي, تاماققا قول سالمايتىن, – دەيدى ساكەڭ.
* * *
1949 جىل. ول كەزدە دايىن فوتولار جوق. رايكوم كولحوز كەڭسەسىندە ساياسي بيۋرو مۇشەلەرىنىڭ سۋرەتى تۇرۋى ءتيىس دەگەن تاپسىرما جۇكتەيدى. ءار كولحوز ءبىر سۋرەتشىنى جالداپ, ساياسي بيۋرو مۇشەلەرىنىڭ سۋرەتىن سالعىزادى. شاناق سونىڭ ىشىنە ءوزىنىڭ دە سۋرەتىن سالعىزىپ, ساياسي بيۋرو مۇشەلەرىنىڭ قاتارىنا ءىلىپ قويادى.
بىردە اۋداننان ۋاكىل كەلەدى. قابىرعاداعى سۋرەتتەرگە تەسىلىپ, ۇزاق قارايدى. بارلىعى وزىنە تانىس بەينە بولسا دا, ءبىر سۋرەتكە كوزى توقتاپ, تانىماي وتىرادى.
– مەن ساياسي بيۋرو مۇشەلەرىنىڭ بارلىعىن تانىپ وتىرمىن. ال مىنا كىسى كىم؟ – دەيدى ءدۇدامال بولىپ وتىرعان ۋاكىل. «ءداۋ دە بولسا سەنسىڭ عوي» دەگەندى تۋرا ايتا المايدى. نەمەسە تانىماۋى دا كادىك.
سوندا شاناق:
– ول – مەنمىن. ولار بۇل جەردە تۇرعاندا وسى كولحوزدى باسقارىپ وتىرعان مەن نەگە وندا تۇرماۋىم كەرەك, دەپتى.
* * *
اپەندىلىگى دە جوق ەمەس. الايدا, مۇنى ءتاڭىرى تارتۋ ەتكەن ەرەكشەلىگى دەۋ كەرەك شىعار. بىردە كولحوزدىڭ مۇشەلىگىندە جوق قۇداسى ايدارحاندى ەرتىپ الىپ, اقسۋ وزەنىنىڭ جاعاسىندا اششى سۋدان الىپ, وزىنشە ءبىر دەمالىپ جاتادى. تورتپاق كەلگەن, سالماعى 129 كەلى بالۋان دەنەلى شاكەڭ اششى سۋعا دا بوي الدىرمايتىن, سۇيەگى مىقتى ادام بولعان. ءسويتىپ, ءوزى كولحوز توراعاسى, ءوزى سىبىزعىشى, ءوزى بالۋان, ءوزى شەشەن شاناق جۇمىستى كولحوزشىلارعا تاپسىرىپ تاستاپ, ەركىن كوسىلەدى.
كۇن ىستىق. جانىنداعى قۇداسى ايدەكەڭ اپتاپتىڭ شىجعىرعانىنا شىداماي:
– قۇدا, مەن وزەنگە بارىپ بالىق اۋلاپ قايتايىن, – دەيدى.
وتىرىستى جالعاي تۇسكىسى كەلگەن شاكەڭ بولسا:
– وي, قۇدا, اقسۋدىڭ بالىعى قاي زاماندا ۇستاتۋشى ەدى, اۋرە بولماڭىز, دەپتى.
وعان كونەتىن ايدارحان با؟ شاناق تا بوي بەرمەپتى. ەكى قۇدا ءبىر-ءبىرىن ابدەن قاجاعان سوڭ, شارتتاسىپتى.
– وسىدان بالىق ۇستاسام نە ىستەيسىڭ؟ – دەيدى ايدارحان قۇدا.
– ايتقانىڭدى ورىندايمىن, دەيدى شاناق قۇدا.
وزەنگە جونەلگەن قۇداسى ءبىر كەزدە سالماعى ەكى ەلىدەي, ۇزىندىعى شامامەن 20 سانتيمەتر بولاتىن حايرۋز ۇستاپ اكەلگەن ەكەن. التايدىڭ وزەندەرىندە عانا كەزدەسەتىن سيرەك بالىق.
– ال, قۇدا, مىقتى بولساڭ, وسى بالىقتى تىرىدەي جۇتىپ قوي, – دەپتى اراققا دا, باسكە دە قىزىپ العان ايدارحان.
سوندا شاناق تۋلاپ تۇرعان بالىقتى قۇيرىعىنان ۇستاپ ارانداي اشىلعان اۋزىنا تاستاپ جىبەرگەن ەكەن.
كەيىن وسى وقيعا تۋرالى بالالارى اكەلەرىنەن سۇراعاندا ەش ساسپاستان:
– اتاسىنىڭ اۋىزى, الگى حايرۋزدىڭ ءبىراز ۋاقىت اسقازانىمدا تۋلاپ, ولمەي قويعانى بولماسا, – دەپتى ك ۇلىپ.
ءVى. ءتۇيىن
1970 جىلدارى شاناقتى الماتىداعى جايساڭدار كونسەرۆاتورياسىنا سىبىزعىدان ساباق بەرۋگە شاقىرادى.
– اكە, الماتىعا بارساڭشى, – دەيدى ۇلكەن قالانى تۇسىندە كورەتىن بالالارى.
– نەگە؟ – دەيدى شاناق.
– ساعان پاتەر بەرەدى عوي, ول بىزگە قالادى, دەيدى بالالارى شۋىلداپ.
– ءپالى, سەندەرگە پاتەر اپەرەمىن دەپ الماتىنىڭ ىستىعىنا كۇيىپ ولەتىن جايىم جوق, – دەيدى كەڭكىلدەپ كۇلگەن شاكەڭ.
راسىندا, ول التايدىڭ ءوز بۇلانى, ءوز ۇلانى ەدى. سىبىزعىشىلىقتان باسقا دا قاسيەتتەرى كوپ, ءوزىن-ءوزى ابدەن شىڭداعان, ەلى توبەسىنە كوتەرگەن ادام ەدى. مولدادان وقىعان ءتورت سىنىپتىق ءبىلىمى عانا بار. ارابشا جازادى. جازۋدى بەرتىن كەلە ۇيرەنىپتى. ايقىش-ۇيقىش بولاتىندىقتان ونى قايتا كوشىرۋ مۇمكىن ەمەس. جانى جومارت جان جازۋشىلارمەن جاقسى ارالاسىپتى. ورالحان بوكەي شىڭعىستايعا بارسا شارۋاسىن جيناپ قويىپ, الدىمەن شاناق قارتتى ىزدەيدى ەكەن. شاكەڭ ورالحانمەن بىرگە قاليحان ىسقاقتى ەرەكشە باۋىر تۇتىپ, قادىرلەپ ءوتىپتى. سونىسىنا قاراي سوزگە دە شالىمدى بولعان. ءبارىنىڭ قۇيىرشىعىن بۇرايتىن رايكوم. وسىعان وراي, بىرەۋلەر: «شاكە, ءسىز نەنى بۇرايسىز؟» دەسە كەرەك. سوندا: «رايكوم مەنى بۇرايدى, مەن كوك وگىزدى بۇرايمىن» دەپ جاۋاپ قاتىپتى. ولەڭ دە جازىپتى. كوبىنەسە ءۇش اۋىز ولەڭ شىعارادى ەكەن. جەڭىل-جەلپى ۇيقاس بولسا دا, جاعدايعا بايلانىستى تاباندا سۋىرىپ سالاتىن ناقىل سوزدەر سىندى دەسە-ءدى كوزكورگەندەر.
– زەينەتكە شىققان سوڭ 1957 جىلدان 1989 جىلعا دەيىن توپقايىڭدا قۇرجىرا دەگەن جەردە ەڭبەك ەتىپ ءجۇردى. ونى كۇشتەۋ مۇمكىن ەمەس. ءوز ەركىمەن, ەڭبەكقورلىعىمەن عانا ىستەيتىن. مەنەن كەيىنگى كەنجەبەك دەگەن بالاسى 1955 جىلى تۋعان. 1987 جىلى قايتىس بولدى. مەن 1989 جىلى كاتونقاراعاي اۋىلىنا كوشتىم. وسى جىلدان باستاپ مەنىڭ قولىمدا تۇردى. قازىر دىنگە جول اشىق قوي. ول كەزدە ءدىندى شالمالاپ جىبەرمەيتىن. اكەمنىڭ مولدالىعى بار ەدى. جانە دۇعا-تىلەگىن رياسىز وقيتىن. بىرەۋ دۇنيەدەن وتسە شاناقتى شاقىرادى ەكەن. كەيدە وعان تالاس تا تۋىپ قالاتىن. دۇنيەدەن وتەتىن جىلى 83 جاستا ەدى. سونىڭ وزىندە 62 جاستاعى مەنەن قارۋلى بولاتىن. سول جىلى جازدا ءبىر جاس ايەل قايتىس بولادى. ءوزى تولىق ادام ەكەن. ءمايىتتى ۇيدە ءۇش كۇن ۇستايدى. اكەم مۇرنىن ءشۇيىرىپ قويىپ, قاسىندا دۇعاسىن وقىپ وتىرا بەرگەن. تازا اۋاعا شىعىپ سەيىلدەۋدى بىلمەگەن. وسىلايشا, جانازاعا جىگىتتەي بولىپ كەتكەن اكەم, الگى ايەلدىڭ جەرلەۋىنەن سوڭ مۇلدە باسقا حالدە كەلدى. ۇشىنىپ قالىپتى. ءتۇرلى ەم-دوم جاسادى. ءبىر جارىم ايدان كەيىن, قىركۇيەك تۇسە قايتىس بولدى. جارىقتىق «قۇداي الام دەگەن جەرىنە ءوزى ايداپ الىپ بارادى» دەپ وتىراتىن, – دەپ اياقتادى اڭگىمەسىن سايىن شاناق ۇلى.
بۇگىندە شاناقتان تاراعان 45 نەمەرە بار. ەڭ كىشى نەمەرەسى سۇحباتتاسىمىز سايىننىڭ شاڭىراعىندا دۇنيەگە كەلىپتى. 55 جاسىندا كورگەن قۋانىشىنا ساكەڭ قۋات شاناق دەپ ەسىم بەرگەن ەكەن. سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى تۇلعانىڭ ەسىمىن ەنشىلەگەن قۋات قازىر ۇلكەن نارىن اۋىلىنداعى مەكتەپتە 1 سىنىپتا وقيدى.
P.S: كەزدەيسوق ىزدەگەنىمىزدىڭ وزىنە قۋاناتىن جانداردىڭ بارلىعىنا ءبىز دە بەيىلمىز. سايىن شاناق ۇلى سۇحبات سوڭىندا تولقىپ كەتتى:
– اكەم ءتىرى, ىزدەپ جاتىر «ەگەمەن»!
بۇل ومىردە مۇڭايامىن نەگە مەن؟!, – دەدى جانارى جارقىلداپ...
دۋمان اناش
«ەگەمەن قازاقستان».
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
كاتونقاراعاي اۋدانى.
سۋرەتتە: شاناق اۋعانباەۆ. 1973 جىل. توپقايىڭ اۋىلى. قىزى ءساندى, ايەلى نۇرعىزايىن ساعىناەۆا, ۇلكەن كەلىنى كۇلساعىش, كەلىنى جاڭىل, نەمەرەسى ەردوسپەن بىرگە.
