«ادام بوپ قالۋ كوپ قيىن»

ەلى ءۇشىن ەلەۋلى ەڭبەك سىڭىرگەن قۇقىق قورعاۋ ورگانىنىڭ ارداگەرى, پولكوۆنيك ءىلياس داركەنباي ۇلى قىندىبايدى كوپشىلىك رۋحى بيىك نامىسشىل, قاشاندا ادىلەتتى ىسكە اراشا تۇسۋگە جاقىن تۇراتىن تۋراشىل ازامات دەپ بىلەدى. ولاي دەيتىنىمىز, ىلەكەڭ كوپ جىلدار حالىق بايلىعى مەن مەنشىگىنەن قارپىپ قالۋدى ادەتكە اينالدىرعان جەمقور, الاياق, الىپساتار سياقتى زاڭسىز جولمەن پايدا تابۋعا قۇنىققاندارمەن كۇرەسۋگە عۇمىرىنىڭ كوبىن سارپ ەتكەن كىسى. ناقتىسىن ايتقاندا, كەڭەستىك كەزەڭدە وبحسس سالاسىنا ۇزاق جىلدار ءمىنسىز قىزمەت كورسەتكەن قۇقىق قورعاۋشى. بۇل قىزمەت قانجاردىڭ ەكى جۇزىندەي وتكىر, اسا بايىپپەن, ون ويلانىپ, ءجۇز تولعانىپ بارىپ, مۇقيات شەشىم قابىلداماساڭ, ونىڭ ەكىنشى ءجۇزى ءوزىڭدى وسىپ تۇسەتىن جۇمىس ەدى. ول ءۇشىن قاي جاعىنان دا ساۋاتتى, وي-ءورىسىڭ كەڭ, اقىل-ايلاڭ مىعىم, سەنىمىڭ مىقتى بولۋى كەرەك-ءتىن. ءىلياس داركەنباي ۇلىنىڭ كوپ جىل ەڭبەگى سىڭگەن بۇل قىزمەت ورنى ول كەزدە سوتسياليستىك ەكونوميكالىق مەنشىككە قول سۇعۋشىلارمەن كۇرەس دەپ اتالاتىن. بۇگىنگى ەكونوميكالىق قىلمىس جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس اگەنتتىگى وسى ورگاننىڭ مۇراگەرى دەسەك تە بولادى. ءىلياس داركەنباي ۇلى وتكەن عا­سىر­­داعى 70-جىلداردىڭ باسىندا الماتىداعى حالىق شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىن ءبىتىردى. الدىمەن مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ كوميتەتى, ودان سوڭ ادىلەت مينيسترلىگىندە بەس جىلداي قىزمەت اتقاردى. تۋراشىل, شىن سويلەپ, اق ءجۇرۋدى ومىرلىك سەرىگى ەتكەن ونىڭ تەمىردەي بەرىك ۇستامدىلىعى, تالاپشىلدىعى ىشكى ىستەر مينيسترلىگىندەگى كادر باسشىلارىنا قاتتى ۇنادى. ءسويتىپ, ولار العىر جىگىتتى مەملەكەتتىك مەنشىككە قول سۇعۋشىلارمەن كۇرەس بولىمىنە قىزمەتكە شاقىردى. ىلەكەڭ وزىنە تابىستالعان قۇقىقتىق قىزمەتتى وتە ءادىل, ۋاقىتىندا مۇقيات ورىنداپ, ارىپتەستەر ورتاسىندا جوعارى بەدەلگە يە بولدى. ءوزىن مايلى ىشەكتەي اينالدىرعىسى كەلگەندەرگە دەس بەرمەي, تەك شىندىقتىڭ جولىمەن ءجۇردى. شىندىقتان تايمايتىن, كەلىسۋگە يلىكپەيتىن, قانداي قۇقىقتىق ءىس بولسىن, تەك ءادىل شەشىم قابىلداۋدى بەرىك ۇستانعان تۋراشىلدىعى كەيبىر مەنمەنشىل باسشىلارعا ۇنامادى. ايتقانىنا كوندىرىپ, ايداۋىنا جۇرگىزە الماعان ولار, رەتى كەلسە ىلەكەڭدى ءسۇرىندىرىپ, ءتىپتى, جالا جاۋىپ قىزمەتتەن كەتىرۋگە اركەز دايار تۇراتىن. ءوز ءىسىن اسا ساقتىقپەن, بىلىكتىلىكپەن اتقاراتىن ءىلياس قىندىباەۆقا نيەتى دۇرىس ەمەس­تەر قاي جاعىنان كىنا تاعارىن بىلمەي جۇرگەندە «جەلتوقسان وقيعاسى» ولار ءۇشىن قولايلى ءسات تۋدىردى. ىلەكەڭە جالا جابۋدى ءوزى قىزمەت ىستەيتىن مينيسترلىكتەگى سوتسياليستىك م ۇلىكتى تالان-تاراجعا سالۋعا قارسى كۇرەس باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىن­­باسارى ا.درۋجينين شەبەر ۇيىم­داستىردى. وسى قاتەردەن قالاي امان قالعانىن ءىلياس اعا بىلاي ەسكە العان ەدى. – حالقىمىزدا «جالا كۇيدىرمەسە دە, كۇيەسىن جاعادى» دەيتىن ماتەل بار. 1987 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا مەنى كگب-داعى كۋراتورىم مەن توكارەۆ دەگەن پودپولكوۆنيك شاقىرىپ الىپ, ماشينكاعا باسىلعان, ءۇش ادرەسكە جولدانعان حاتپەن تانىستىردى. ءۇش حاتتىڭ دا ءماتى­نى بىردەي. ماشينكا ءشريفتىسى انىق­تالماس ءۇشىن ءبىرىنشى داناسىن الىپ قالعان. قولداعى حاتتىڭ العاشقىسى – سوكپ ورتالىق كوميتەتىنە, ەكىنشىسى – مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنە, ءۇشىنشى قازاقسسر مەملەكەتتىك قاۋىپسىز­دىك كوميتەتىنە كورسەتىلىپ, بارىنە دە «19 جەلتوقسان, 1986 جىل», دەپ جىبەرىلگەن كۇنى جازىلىپتى. ال حاتتىڭ ءماتىنى مىناداي مازمۇندا. مەن الىپساتارلىقپەن اينالىسىپ, كروسسوۆكا ساتىپ جۇرگەن سحي-دىڭ بەرىك, ەرمەك دەگەن ەكى ستۋدەنتىن ۇستاپ الىپپىن دا, ولاردى وزىمە سەنىمدى ادامدارىم بولۋعا ۋادەلەرىن الىپ, سول ينستيتۋتتىڭ ەكونوميكا فاكۋلتەتى جاتاقحاناسىنداعى ستۋدەنتتەردى الاڭعا شىعارىڭدار, سەندەردى ۇستاپ السا, ءوزىم قۇتقارامىن دەپ ۋادە بەرىپپىن. ول ەكەۋى ۇستالىپ قالىپتى دا, ءبىزدى الاڭعا شىعارۋعا ۇگىتتەگەن وبحسس مايورى ي.قىندىباەۆ دەپ بايانداپتى. ارىزدى ارامىزدا تۋعان ەرەگەس­تەن ءوش الۋ ءۇشىن ا.درۋجينين ۇيىم­داستىرعانىن ولارعا باستان-اياق ايتىپ بەردىم. بۇنىڭ ءمانىسى مىنادا ەدى. بۇرىنىراقتا ا.ءدرۋجينيننىڭ سىبايلاس دوسى ا.ءحيحليچتى جەمقورلىعى ءۇشىن كگب-دان تۇسكەن نۇسقاۋ بويىنشا قىلمىسىن مويىنداتىپ, زاڭ ورنىنا بەرگەنىمدى, ول تۋرالى الماتى وبلىستىق كگب باسقارماسىنىڭ قىز­مەتكەرى ا.اداموۆ جاقسى بىلەتىنىن ءتۇسىندىرىپ بەردىم. دوسىنىڭ كەگىن الۋ ءۇشىن بۇل ساباز ماعان نە ىستەمەدى دەسەڭشى! جوعارىداعى ارەكەتىنەن ەشتەمە ونبەگەن سوڭ, اراعا ۋاقىت سالىپ بارىپ ۇستىمنەن ەندى اشىق ارىز ۇيىمداستىردى. بىردە مەنى ءبىزدىڭ مينيسترلىكتىڭ كادر باسقارماسى جەكە قۇراماسىنىڭ ينسپەكتورى وزىنە شاقىرىپ الىپ, اتى-ءجونى بەلگىلى ەكى ادام مەنىڭ ۇستىمنەن ارىز تۇسىرگەنىن ايتتى. ول ونى اۋىزشا بايانداپ بىلاي دەدى. – 1986 جىلدىڭ 12 ءساۋىرى كۇنى الماتىنىڭ توڭىرەگىندەگى ساياجايدا «الماتىپرومسنابتىڭ» ءبىر قويما مەڭگەرۋشىسىنەن 50 مىڭ سوم پارا الىپسىڭ. سول تۋرالى تۇسىنىك جازىپ, ءوزىڭنىڭ العانىڭدى راستا. ويتكەنى, كورشى ساياجايدا بولعان ولار بار جاعدايدى ءوز كوزدەرىمەن كورگەن, – دەپ اتى-جوندەرىن ايتپاي, نە ارىزدى كورسەتپەي قىسىمعا الدى. مەن ينسپەكتورعا: – وندا, ءسىز ولار سول جەردە مەنى 12 ءساۋىر كۇنى كەشكە جاقىن ناقتى كورگەن­دەرىن دالەلدەيتىن جازباشا ءتۇر­دە قايتادان ءوتىنىش جازدىرتىپ, وعان قول­دارىن قويدىرىپ الۋىڭىزدى سۇرايمىن, – دەدىم. ينسپەكتور بۇل ايتقانىما اشۋ شاقىرىپ, مەنى ىقتىرعىسى كەلدى. مەن دە ىركىلمەستەن: – مەنىڭ تاعدىرىم سىزگە ويىنشىق ەمەس. بولاشاق ءومىرىم جالانىڭ قۇربانى بولماس ءۇشىن ەشكىمنىڭ بەت-جۇزىنە قاراماي ادىلدىككە سۇيەنىڭىز, – دەپ بەتىنە تۋرا قاراپ ەدىم, كوزىن تومەن سالىپ: «بارا بەرىڭىز», دەدى. ارادا ەكى كۇن وتكەندە ينسپەكتور قايتادان شاقىرىپ الىپ, تاعى دا ەشقانداي ارىزدى كورسەتپەي: – ولار سەنى سول 12 ءساۋىر كۇنى كور­گەندەرىن راستاپ بەردى, – دەدى نىق سەنىممەن. مەن دە قايمىقپاي: – ولاردىڭ اراعا ءبىر جىلدان استام ۋاقىت سالىپ جازعان ارىزدارىنا كۇمان كەلتىرمەيسىز بە؟ – دەپ وزىنە ساۋ­ال قوي­دىم دا. – ارىزدى ءدال سولار جازعا­نىن تاعى دا مۇقيات تەكسەرىڭىز, – دەدىم. ول ويلانعانشا يسپەكتوردىڭ بەتىنە تۋرا قاراپ تۇرىپ: – مەن 1986 جىلدىڭ 12 ءساۋىرى كۇنى الماتى قالاسىنىڭ ماڭى تۇر­ماق, قازاقستاننىڭ وزىندە بولعا­نىم جوق. گرۋزيانىڭ تسحالتۋبا قالاسىندا ءىسساپاردا جۇرگەنىم تۋرالى قۇجات­تارىمدى, وعان قوسا ارى-بەرى ۇشقان بيلەتتەرىمدى كادر بولىمىنەن كوتەرتكىزىپ, انىقتاڭىز! مۇنىڭ ءبارى بارىپ تۇرعان جالا ەكەنىنە سوندا كوزىڭىز ناقتى جەتەدى, – دەدىم. مۇنى كۇتپەگەن ول سوزىمە قى­زاراقتاپ, سالدەن سوڭ لاجسىز يلىكتى. شاراسى تاۋسىلعان ينسپەكتور تەكسەرۋ قورىتىندىسىنىڭ ءبىر داناسىن, وزگە دە قۇجاتتاردى قوسىپ ماعان بەردى. بۇل ادەيى كۇيدىرۋ ءۇشىن جابىلعان جالا ەكەنىن كورسەتىپ, قالالىق پروكۋراتۋراعا جازعان ارىزىما جاۋاپ تا كەلمەدى, ەشقانداي شارا دا قولدانبادى. وعان مەن دە قاجي قويمادىم. ويتكەنى, جەلدىڭ قايدان سوعىپ تۇرعانى بەلگىلى عوي, – دەپ ىلەكەڭ وزىنە قايتا-قايتا ۇيىم­داستىرىلعان جالادان قالاي امان قال­عانى تۋرالى وسىلاي ايتىپ بەرگەن ەدى. ءىلياس داركەمباي ۇلىن قىرىنا العان سول كەزدەگى بيلىك «جەلتوقسان وقي­عاسىندا» جاستارعا جاناشىر بول­عان كەيىپكەر رەتىندە ايىپتالادى. ءوزى قىزمەت ىستەگەن ۋبحسس-ءتىڭ باس­قار­ما باسشىلىعى جوعارى جاققا: «جەل­توقسان وقيعاسى كەزىندە الاڭداعى جاستارعا قاس-قاباعىمەن كومەك كورسەتتى. شابۋىلداعان بىردە ءبىر باسبۇزارلار مەن ناشاقورلاردى ۇستاعان جوق» دەگەن ارىزداردى جوعارى جاققا قارشا بوراتادى. ىلەكەڭ بىردە تاعدىرى قىل ۇستىنە ىلىنگەن سول كەزدى ەسكە الا وتىرىپ, حالقىمىزدى ۇلتشىل دەپ ايىپتاعان ۇلكەن جيىندا قانداستارىمىزدىڭ نامىسىن ولەڭمەن ۇلىقتاپ, قالاي قورعاعانى جايلى ايتىپ بەرگەن ەدى. – ۋاقىت جىلجىپ, 87 جىلدىڭ جەلتوقسان ايى دا كەلدى. بيلىك باسىنداعىلار 86 جىلدىڭ وقيعاسىنا وراي, ۇلتىمىزدى ساياسي تۇرعىدان ودان ءارى تۇقىرتىپ الۋدى كوزدەدى. ونىڭ ءمانىسى سول جىلعى شىلدە ايىندا شىق­قان سوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ حالقىمىزعا ۇلتشىلدىق ايدارىن تاق­قان قاۋلىسىن ءبىزدىڭ مينيسترلىك 10 جەل­توقسان كۇنى تالقىلادى. جيىنعا رەس­پۋبليكاداعى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى باسشىلارىنىڭ ءبارى قاتىستى. مەن باستاۋىش پارتيا ۇيىمىنىڭ حاتشىسى ەدىم, سودان شىعار ءجارىسسوزدىڭ ءبىرىنشى كەزەگى ماعان بەرىلدى. ايتار ويىمدى جۇپتاپ, جەلىلەپ الدىم دا, قازاق حالقى ۇلتشىل ەمەس, كەرىسىنشە بوتەندى بولمەيتىن باۋىرماشىل, وزگەنى تورىنە شىعارىپ, تاتۋ ءومىردى قالايتىن ەل دەي كەلە, ازشىلىققا ۇشىراۋى, سوعىس ناۋبەتى, وزگە ۇلتتاردىڭ كۇشپەن جەر اۋدارىلىپ كەلگەنى, ءارى تىڭ يگەرۋدىڭ سالدارى ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتىم. بىراق, قازاق حالقى ولاردىڭ ءبارىن دە جاتىرقاماي, ءوز قۇشاعىنا العان مەيىرىمدى ۇلت دەدىم. تاعى ءبىراز ءسوزىمدى وتكىر-وتكىر ايتىپ كەلدىم دە, نار تاۋەكەل, وسىنداي مەيماندوس ۇلتىمنىڭ مەرەيىن كوپشىلىك الدىندا نەگە جىرلاماسقا دەپ: «ماقتانامىن» دەگەن ولەڭىمدى بار شابىتىممەن: «قۇدايى قوناق دەپ تۇرىپ, ارناپ كەلسە ات بۇرىپ. قاراماي ءتۇس, سۇرىنا, قاراقشى ما, ۇرى ما. قاباق شىتپاي شات تۇرىپ, قۇشاق جايىپ قارسى العان. اسىن قويىپ الدىنا, ءوزى جەمەي ساقتاعان. تازا توسەك, مامىعىن, جايىپ, توسەپ تاستاعان. قاستىق ويلاپ ءبىر جانعا, جاماندىققا باسپاعان. جانىنداعى جولداسىن, جاۋىنان قورقىپ ساتپاعان. قاسى كەلسە الدىنا, تۋ سىرتىنان اتپاعان. دوستىق قۇشاق اشىلسا, دوستاسۋدان قاشپاعان. باسقا ۇلتتىڭ ۇرپاعىن, قوندىرىپ كەڭ جەرىنە, جەتىستىگىن ماقتاعان. كەلسە الدىنا اتا دەپ, بالاسىنداي باپتاعان. ۇلى دوستىق مەكەنى – تۋعان ەلىم قازاقستان! سەندە تۋىپ وسكەنىمە, ۇلىڭ بولىپ وتكەنىمە, بار الەمگە جار سالىپ, اسقاق ۇنمەن ءان سالىپ, باقىتتىمىن دەپ ماقتانام!» – دەپ توگىلتە وقىپ شىققانىمدا زال سىلتىدەي تىندى. بىرەر مينۋتتان سوڭ ءار جەردەن شىققان كۇبىر-كۇبىر سوزدەردى قۇلاعىم شالدى. ميكروفونعا جاقىن تۇرىپ وقىعاندىقتان داۋىسىم ساڭقىلداپ قاتتى شىققان ەكەن. ورنىما كەلىپ جايعاسقانىمدا وڭ جاعىمداعى مينيسترلىكتىڭ شتاب باستىعى ب.بولسامبەكوۆ ءوزى العا قاراپ وتىرىپ, قولىمنىڭ ەكى ساۋساعىن: «جارايسىڭ» دەگەندەي قىسىپ-قىسىپ قويدى. ۇلتىمىزدىڭ وزگە ازاماتتارى دا جۇزدەرى بال-بۇل جانىپ, ريزاشىلىقتارىن ىشتەي ءبىلدىردى. مەنىڭ بۇل «باياندامام», مينيستر كينيازەۆتىڭ شامىنا قاتتى تيگەن كورىنەدى. ول: «ون تاك ەموتسيونالنو ۆىستۋپيل, داجە ۋ مەنيا نا گلازاح سلەزى پوياۆيليس» دەپ مازاق ەتكەنىن قاسىندا وتىرعان اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى, قازاق قىزى جينالىس بىتكەن سوڭ بىزگە ايتىپ بەردى. نە كەرەك, اقىرى مينيسترلىك باسشىلارى مەنى باسقا جاققا اۋىستىرۋدى قولعا الىپ: «ماڭعىستاۋ نە جەزقازعان وبلىسىنا باراسىڭ. الماتىدا قالۋعا ساعان مۇلدەم بولمايدى», دەپ كەسىپ ايتتى. جەزقازعان وبلىستىق ىشكى ىستەر باسقارماسىندا بەرىلگەن جۇمىستى ابىرويمەن اتقارىپ, 1988-1989 جىلدارعى بىرتە-بىرتە جەتكەن «ساياسي جىلى­مىقتىڭ» ارقاسىندا حالىق الدىندا ابىروي-بەدەلىم ءوسىپ, قىزمەتىم تابىس­تى بولدى. سوندىقتان دا مۇنداعى ەلدى, جەردى جاقسى كورىپ كەتتىم. بەرتىن كەلە: «جەر ورتاسى جەزقازعان, كەڭ عارىشقا جول سالعان. مەندەلەەۆ كەستەسىن, تاڭداندىرىپ كەن قازعان. تاسى كۇمىس, قۇمى التىن, اينالايىن جەزقازعان!», – دەگەن ولەڭىم سول كەزدەگى «جەزقازعان تۋى» گازە­تىنە شىققاندا جەرگىلىكتى حالىقتىڭ العىسىنا كەنەلدىم. مايوردان پولكوۆنيك شەنىنە دەيىن ءوستىم. سول كەزدە قاتتى قولعا الىنعان وبلىستىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنا, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنا قوسىمشا قىزمەت كورسەتىپ, التى جىلدان سوڭ امان-ەسەن قاسيەتتى التىن بەسىگىم الماتىما قايتا ورالدىم», – دەگەن ەدى. ىلەكەڭدەي ۇلتىنىڭ نامىسىن ۇلىق­تاعان قۇقىق قورعاۋ ماماندارى ول كەزدە مۇلدەم از ەدى. دەگەنىن جۇرگىزىپ تۇرعان كولبيننىڭ وزىنە قاراعايدىڭ قارسى بۇتاعىنداي قاسقايىپ تۇرىپ قارسى ءسوز ايتقان جۇبان مولداعاليەۆتاي ەرجۇرەك اقىننىڭ ونەگەسىن جالعاستىرعان ءىلياس داركەنباي ۇلىنىڭ شىنىندا بۇكىل قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى الدىندا ولەڭمەن قاس باتىرداي ايبار كورسەتكەنى – ناعىز ەرلىكتىڭ ۇلگىسى ەمەس پە! «ادام بوپ قالۋ كوپ قيىن», دەپ قادىر اقىن ايتقانداي, ىلەكەڭ بالا جاسىنان قانشا قيىن­دىق كورسە دە ەش مويىماي, اقىنعا ءتان ءورشىل رۋحپەن ەلى ءۇشىن ادال ەڭبەك سىڭىرگەن ازامات. جەلتوقسان ىزعارىنا كەۋدەسىن توسەپ, ۇلت نامىسىن قورعاعان قايراتكەر ءىلياس داركەنباي ۇلى اعامىز ءالى تىڭ. شالقار شابىتىمەن, اق ادال نيەتىمەن ۇزاق جاساي بەرۋىنە تىلەۋلەسپىز! قاناپيا ومارحان ۇلى, قازاقستاننىڭ مادەنيەت قايراتكەرى. الماتى.