قايىپ باتىر اۋىلى دەسەك قايتەدى؟

قايىپ باتىردىڭ تانىمال ەسىمى مەن ءىسىن اۋدان, وبلىس كولەمىندە عانا ەمەس, رەسپۋبليكا دەڭگەيىندە ماقتانىش ەتىپ, ءتىپتى تۋىسقان باشقۇرت جۇرتىنا, كورشىلەس رەسەي ەلىمەن قارىم-قاتىناستا قادىر-قۇرمەتپەن ايتا الاتىن حاقىمىز بار. بۇل وي-تولعامدى تولىقتىرىپ, ەردىڭ دە, ەلدىڭ دە ابىرويىن اسقاقتاتا تۇسەتىن ۇلى حاندارىمىزدىڭ دا قۇندى حاتتارى ساقتالعان

ابىلاي حان ورداسىنىڭ ۇمىتى­لىپ بارا جاتقان تارلان تۇلعاسىنىڭ ءبىرى – ايتىمبەت ۇلى قايىپ باتىر. ونىڭ ۇرپاقتارى زەرەندى, بۋراباي اۋداندارىنداعى «مولودەجنىي», ابى­لايحان, كەنەسارى, كىندىك-قاراعاي اۋىلدارىندا تۇرادى. شەجىرە بويىنشا اتىعاي باعىس, ايتىمبەت باتىر-اۋليە بولىپ تارايدى.

پاتشا وتارشىلدىعىمەن باشقۇرت حالقى دا ۇزاق كۇرەستى. سول تۇستا ولار قازاق حاندارى, باتىرلارىمەن كەلىسىپ, بالا-شاعالارىن, قىزدارى مەن ايەلدەرىن قازاق اراسىنا دا جىبەرىپ, ساقتانۋعا تۋرا كەلگەن. تومەندەگى دەرەكتەر سونداي ءبىر قىسىلتاياڭ كەزەڭدە, اتالارىمىزدىڭ ور وزەنى جاقتا جۇرگەن تۇسىندا بولعان وقيعا. قايىپ باتىر جاۋگەرشىلىكتە ءجۇرىپ, جاۋ قولىنا ءتۇسىپ قالىپ, پاتشا جاساقتارىنىڭ تۇتقىنىنا اينالادى: «دونوشەنيا تاينوگو سوۆەتنيكا ۆ.تاتيششەۆا,.. پوداۆلەني باشكيرسكوگو بۋنتا, پويماننوم ۆ باشكيري كيرگيز-كايساتسكوم... كايپا اتيمبەتەۆا (قايىپ ايتىمبەت ۇلى), ۋسلوۆياح ەگو ۆىكۋپا.., گراموتە اننى يواننوۆنە كيرگيز-كايساتسكيم حانام...». (رگادا. ف. 248. كن. 1164. ل. 1000-1099 وب.). تاعى ءبىر دەرەك­كوزى قايىپ باتىردىڭ سوعىس بارىسىندا تۇتقىنعا ءتۇسۋىنىڭ سەبەپ-سالدارىن, شىققان ورتاسىن, باتىرلىق تۇلعاسىن ايقىنداي تۇسەدى: «…پويماننىي كيرگيز-كايساك سكازىۆال تومۋ ستارشينە يح ساليكۋ: زوۆۋت دە ەگو كايپ باتىرەم, رودستۆەننيك دادى باتىريا (دات باتىر, ابىلايدىڭ سول كەزدەگى وكىلى), سرەدنەي وردى بايراك حانا (باراق حان), ۆلادەلتسا ال-مامەتيا (ابىلمامبەت حان), ا ۆىش­لا دە يح س نيم ۆلادەلتسوم نا يلەك س 2000 چەلوۆەك س جەنامي ي س دەتمي, ي س نيمي ەست باشكيرتسى, تامو جيۆۋت س جەنامي. ا ۆ زدەشنيە دە ۋروچنەچي پريشلي وني كيرگيز-كايساكي كايپ باتىر پو پريزىۆۋ باشكيرتسەۆ, چيۋبى-مينسكوي ۆولوستي بۋللاشا س توۆارىششي, كوتوروگو دە كايپ باتىريا ستارشينا ساليح پوۆەز ۆ گورود ۋفۋ…». (باشقۇرت تاريحى كىتابىنان). قايىپ اتامىز بار جاساق ۋفا ماڭىنداعى بىرنەشە اۋىلعا شابۋىل جاسايدى. بۇلاردى بۋللاش اتتى باشقۇرت ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنىڭ ءبىر جەتەكشىسى كومەككە شاقىرعان. بۇلاردىڭ بۇل جاققا جولدارىنىڭ ءتۇسۋى – جوعارىدا كورسەتىلگەندەي ەلەك وزەنى بويىندا قالماق شەرىكتەرىنىڭ قاۋىپ-قاتەرىنەن كىشى ءجۇز جەرىنە ويىسقان 2 مىڭ ادام توپتاسقان ەل جايلاپ وتىرادى (بۇل اتىعاي-قاراۋىل جۇرتى, ورتا ءجۇزدىڭ باسقا قاۋىمى دا وسى ايماقتا). ونىڭ ۇستىنە, وسىنداعى ايتىمبەت, وتە-قايىپ اۋىلىندا پاتشانىڭ وتارشىلدىق ساياساتىنا قارسى ۇلت-ازاتتىق كۇرەسكە قاتىناسقان ءبىراز ءتۇتىن باشقۇرت اعايىندار وتباسىمەن پانالاپ كەلەدى, بۇلارعا باۋىر باسادى, اعايىن-تۋعانعا اينالادى. سول سەبەپتەرمەن قايىپ جاساعى وسىنداي سوعىس لاڭىنا ارالاسادى. مىنە, بۇل جايتتار – 1737 جىلدىڭ كۇز ايلارىندا بولعان وقيعالار. ءبىر ەرەكشەلىگى, بۇل تاريحي دەرەكتەر قايىپ باتىر تۋرالى ەل ىشىندەگى دەرەكتەردى دە تىرىلتە تۇسەدى. قايىپتىڭ اكەسى ايتىمبەت باتىر-اۋليە دە حان ورداسىنداعى باس­تى تۇلعا بولعانى, ونىڭ رىسقۇل, وتە, ايبەردى سەكىلدى ۇلدارى دا باتىر, بي بولعانى ايتىلادى. ءيا, ەل اعالارى رىسقۇل, وتە, قايىپ, ايبەردى, ماشەك, باقتىباي, قاناي بيلەر سىيلاسىپ, قا­تار جۇرگەن تۇلعالار. بۇلاردىڭ ىشىن­دە بۇگىنگە دەيىن باعاسىن العان قاناي بي عانا. قالعاندارى قاپەردە جوق. ال جوعارىداعى قۇندى دەرەكتەر, قايىپ باتىردىڭ ابىلمامبەت, باراق حانداردى جاقسى بىلەتىنىن, دات باتىرمەن جاقىندىعىن, ءوزىنىڭ العى شەپتە قول باستاپ جۇرگەنىن, شاماسى قىرىقتىڭ قىرقاسىنا شىققان, تانىلعان وجەت تۇلعا ەكەنىن ايعاقتاپ بەرسە كەرەك. بۇعان قوسا, ول – قالماق باسقىنشىلىعىنا قارسى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىس قاھارماندارىنىڭ ءبىرى, باشقۇرت حالقىنا قولداۋ بىلدىرگەن, سول ازاتتىق كۇرەسكە دە زور ۇلەسىن قوسا بىلگەن باتىر, سامەكە, ابىلمامبەت, ابىلاي حانداردىڭ سەرىگى رەتىندە, ورىس مەملەكەتىمەن بەيبىتقاتار ءومىر ءسۇرۋدى دە جاقتاعان قايراتكەر. ول بەدەلدى باتىر, بي بولعان وتە اعاسىمەن بىرگە ءابىلحايىر حان باستاعان كىشى ءجۇز ەل-جۇرتىمەن تىعىز قارىم-قاتىناستا بولعان, حان وكىلى رەتىندە جەتىسۋ, تۇركىستان, قىرعىز ەلى بايلانىستارىنا دا ارالاسىپ, ايتىمبەت اتا اۋىلىندا دا قىرعىز, الشىن جانە باسقا اعايىنداردىڭ ۇيىسۋىنا اتسالىسقان ادام دەۋگە بولادى.

قايىپ باتىردىڭ ۇرپاقتارى دا وسال ەمەس. باتىردىڭ ەسكەنە, جىلقايدار جانە باسقا ۇرپاقتارى بولعان. ەسكەنەسى ەل اعاسى, ونىڭ ۇلى – بەكتاس بي. ودان تاراعان شاشداۋلەت, قوسداۋلەت, شال, جانتوبەت جانە باسقا دا ەلگە تانىلعان بۋىندارى كوپكە سىيلى, قولى اشىق داۋلەتتى ادامدار بولىپتى. تاجىعۇل قوسداۋلەتوۆ – بولىس بولىپ, قازان توڭكەرىسىنە دەيىن قىزىلاعاشتا العاشقى مەكتەپتى اشقان قايراتكەر. ءبىزدىڭ زامانىمىزدا س.سەيتقازين, ت.بەكەنوۆ, ق.باتالوۆ جانە باسقا بەلگىلى ازاماتتار ءوسىپ شىققان اۋلەت.

جالپى, قايىپ باتىردىڭ تانىمال ەسىمى مەن ءىسىن اۋدان, وبلىس كولەمىندە عانا ەمەس, رەسپۋبليكا دەڭگەيىندە ماقتانىش ەتىپ, ءتىپتى تۋىسقان باشقۇرت جۇرتىنا, كورشىلەس رەسەي ەلىمەن قارىم-قاتىناستا قادىر-قۇرمەتپەن ايتا الاتىن حاقىمىز بار. بۇل وي-تولعامدى تولىقتىرىپ, ەردىڭ دە, ەلدىڭ دە ابىرويىن اسقاقتاتا تۇسەتىن ۇلى حاندارىمىزدىڭ دا قۇندى حاتتارى ساقتالعان:1738 گ., مايا 1. «وت ابۋلمامبەتيا ي ابلايا سالتانوۆ. گەنەرالۋ ي مۋرزە پوكلون وتداەم ي وبياۆلياەم, چتو مى ۆ دوبروم زدوروۆە ي پرو ۆاس سلىشيم, چتو ۆى تاكجە, چەمۋ وچەن رادۋەمسيا... ەجەلي ۆاس گوسۋدارىنيا يزۆوليت جالوۆات, تو ۋپروسيتە كوتوروي ۆزيات ۆ پولون س يركونگراتوم گايپ – باتىر (كايىپ باتىر), بليجنىي موي سلۋجيتەل, چتوب ەۆو وتدات ي و وتپۋسچەني منوگيح ەگو ۆين ۆى دۆوە پوجالۋيتە ۋپروسيتە, ا پروچيە موي سلوۆا دونەسەت ۆام كارا-باتىر». ي.ەروفەەۆانىڭ «ەپيستوليارنوە ناسلەديە...» كىتابىنان). بۇل – ابىلمامبەت, ابىلاي حانداردىڭ قايىپ باتىردى تۇتقىننان قايتارۋ تۋرالى حاتى. ولار قايىپ باتىردىڭ ەرلىك ىستەرىن جوعارى باعالاپ, وتە جاقىن ادامىم, بەلگىلى وكىلىم دەپ, ارنايى ەلشى جىبەرسە, بۇدان ارتىق نە كەرەك؟

تاعى ءبىر ەسكەرەتىن نارسە, سول كەزدە سوناۋ كىشى ءجۇز جەرىنە ويىسقان ايتىمبەت اۋىلدارىندا باشقۇرت اعايىنداردىڭ وتباسىمەن پانالاپ جۇرگەنىن جوعارىداعى دەرەكتەر دە كۋالاندىرىپ وتىر. ولاردىڭ كەيبىرەۋىنىڭ ءبىزدىڭ ەلمەن قۇدا-جەگجات بولعانى, تۋىس بولىپ كەتكەنى دە بەلگىلى. سول تۋىسقاندىقتىڭ ءجىبى ۇزارىپ, كەيىن كەلە كەيبىرەۋلەر «ەستەك» دەپ ەسكەرمەي قالاتىن جايتتار ۇشىراسىپ قالادى. ايتىمبەت اتانىڭ وتە-قايىپ-ايبەردى تارماعىندا دا وسىنداي بۋىندار بار. شىن مانىندە ولار بوتەن ەمەس, بىتە قايناسىپ وسكەن ءوز باۋىرلارىمىز بولىپ شىعادى.

قايىپ باتىر تۋرالى جاڭا دەرەكتەر ەل تاريحىنىڭ جاڭا بەتتەرىن اشىپ بەرىپ وتىر. ونىڭ اتا جۇرتى – ششۋچينسك قالاسىنىڭ اتى دا وزگەرەدى-ءمىس دەگەن اڭگىمە بار. بۇل شورتان قالاسىن, وسى جەردىڭ دە, ەلدىڭ دە يەسى مەن كيەسى – ايتىمبەت باتىر-اۋليە, نە رىسقۇل بي, وتە-قايىپ باتىرلار دەپ اتاۋعا بولار ەدى. جالپى, «مولودەجنىيدان» باستاپ, ششۋچينسك قالاسىنىڭ استانا جاق بەتىنە دەيىن ەجەلدەن «التى اۋىل ايتىمبەت» ەلى دەپ اتالعان. بولماسا, ششۋچينسكىگە كەنەسارى حاننىڭ اتاۋىن بەرىپ (حان-كەنە, حان وردا دەگەن ىقشام تۇرعىدا), ال جامانتۇز – كەنەسارى اۋى­لىنا, تۋرا سول جەردە زيراتى بار جانە سول جەردى بولىس-بيلەر ءبىر اۋىزدان قولداپ, پاتشا وكىمەتى بەكىتىپ بەرگەن جانعال باتىر­دىڭ اتىنا اۋىستىرۋ دا تاريحي ادىلەت­تى­لىك بولار ەدى. ونىڭ ۇستىنە ول كەنەكەڭنىڭ بالا كۇنگى دوسى, كوتەرىلىستەن بۇرىن, كەنەكەڭدى وسى جەردە قوناق ەتىپ, اتاجۇرتتى ارالاتىپ, ءماسليحات قۇرعان. ال بۇل قالاعا ابىلاي حان اتاۋىن بەرۋ مۇلدەم ازدىق ەتەدى, ول – ابزالىمىزدىڭ ءباسىن وتە ارزان باعالاۋ. اندىقوجا, وراز, سابيكە انا, ايبەردى, ءۋالي حان, عۇبايدوللا, مونتاي, ءپىرالى سۇلتان, ت.ب. كەمەل تۇلعالار دا ۇمىت قالماۋعا ءتيىس.

قورىتا ايتقاندا, اتالعان تۇلعا­لاردىڭ بىرەگەيى قايىپ باتىردىڭ اتىن جاڭعىرتىپ, ءوزى تۋ كوتەرگەن «مولو­دەجنىي» ەلدى مەكەنىن, قايىپ باتىردىڭ لايىقتى ەسىمىمەن اتاۋ – بارشاعا ورتاق ابىروي بولارى ءسوزسىز. تۇلعانىڭ ەسىمى زەرەندى, ششۋچينسك, كوكشەتاۋ قالالارىندا دا جاڭعىرا تۇسەدى دەپ سەنەمىز.

تورتاي سادۋاقاس,

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى