كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
سارا تاستانبەكقىزىنىڭ شىعارماشىلىق قىرى كوبىنەسە ايتىس ولەڭدەرى, ء«بىرجان مەن سارا ايتىسى» تۇرعىسىندا كوبىرەك ءسوز بولىپ كەلگەنى ءمالىم. سارا ايتىس ونەرىنىڭ شەبەرى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار قيسسا, داستان سياقتى ادەبي شىعارمالاردىڭ اۆتورى. اقىننىڭ شىعارمالارى ءبىراز جيناقتارعا ەندى: «ايتىس», «بەس عاسىر جىرلايدى», «قازاق پوەزياسىنىڭ انتولوگياسى», «تورداعى توتى», «اقىن سارا تاستانبەكقىزى», «اقىن سارا», «سارا ساڭلاق». ءتول ادەبيەتىمىزدە وزىندىك ورنى بار كەستەلى ءسوز شەبەرىنىڭ شىعارمالارىندا كوڭىل كۇي اۋەندەرى, جالپى ادامزاتتىڭ جان جۇيەسىندەگى ساپىرىلىسقان ويلار اعىندارى پوەتيكالىق تۇرعىدا ورنەكتەلگەن. ونىڭ ولەڭدەرىنىڭ بارلىعىندا دەرلىك ليريكالىق سىرشىلدىق, اۆتوردىڭ وزىندىك كوڭىل كۇي اۋەندەرىنىڭ سارىندارى بايقالىپ وتىرادى. مىسالى: «اشىندىم», «ورتاق مۇڭ», «تۇزاق» داستانىندا ءوز باسىنا جاستايىنان تۇسكەن اۋىرتپالىقتى سۋرەتتەيدى.
«سالىنعان سال قورادان الاسا ءۇي,
ەسىكسىز, تەرەزەسىز, قاراشا ءۇي.
قازاندىق, كونە الاشا, توزعان قومشا
جەتىمسىز, جارلى تۇرمىس – ىشتەگى كۇي,
اينەك جوق, تەرەزەگە تارتقان قارىن,
ازىناتقان بوساعادان قىس ىزعارىن».
اقىن – قورشاعان تىرشىلىك قوزعالىستارىن جان جۇيەسىمەن قابىلدايتىن, سونى ولەڭمەن ورنەكتەيتىن ونەر يەسى. «ارسالاڭ الدىندا», «اققۋ», «قارلىعاش» اتتى ولەڭدەرى ليرو-ەپيكالىق پوەتيكالىق بولمىسىمەن ەرەكشەلەنەتىن شىعارمالار. سەبەبى بۇل تۋىندىلاردا ارناۋ جانە مىسال ولەڭدەردىڭ جانرلىق ەرەكشەلىكتەرى تۇتاسا جىرلانعان.
«قوش بول, ەلىم!» ولەڭىندە اتامەكەنى اقسۋ ايماعىنان اتتاناردا شىعارىلعان قوشتاسۋى جىرلانعان. سونىمەن قاتار ەلىن, جەرىن سۇيگەن, ەل سىيلايتىن اقيىق ازاماتتاردى جىرعا قوسقان.
«بالپىق پەن ەسكەلدىدەي كەمەڭگەر دە,
ايتۋعا سوزگە جۇيرىك تەرەڭدەر دە.
اقىلمەن حان, تورەنى باعىندىرعان
قادىرلى قارىنبايداي زەرەڭدەر دە.
دارىندى دارابوزداي بايبىشە وتكەن,
اقىلى اسىپ تۋعان ەرلەردەن دە.
دۇشپاننىڭ ون ەكىدە شەبىن بۇزعان,
اتاقتى ءتəتتىبايداي مەرگەندەر دە...» دەيدى.
«شىمىلدىق» ولەڭىندە جەتىسۋ جەرىنىڭ اقىن سارا مەكەندەگەن ايماعىنىڭ جازعى جايلاۋى بەينەلەنەدى.
«...ورمەلەي تاۋ بوكتەرىن وسكەن قايىن,
بۇرالىپ جەل قوزعاسا ايتادى ناز.
جالتىلداپ جاسىل جاپىراق
كۇن نۇرىمەن.
ىرعالا كۇلە قارايدى ءبىر قىرىمەن.
بۇتاققا-بۇتاق ءتيىسىپ, گۇل ءسۇيىسىپ,
سىرلاسىپ ارقايسىسى ءوز سىبدىرىمەن...», دەپ جىرلاعان اقىن سارا تاستانبەكقىزىنىڭ ليريكالىق ولەڭدەرى قازاق پوەزياسىنداعى سىرشىل رومانتيكالىق-رەاليستىك سارىنداعى شىعارمالار بولىپ تابىلادى.
سونىمەن قاتار اقىننىڭ ولەڭدەرىندەگى ەلەگيالىق سارىندارىن تىكەلەي تانىتاتىن پوەتيكالىق تىركەستەر شوعىرى مول. جوعارىدا اتالعان «قوش بول, ەلىم!» دەگەن ولەڭىندە:
«مەن ريزا, ريزا شىعار جۇرت تا ماعان.
سەزە مە تۇششى-اششىنى ۇرتتاماعان.
اق ءجۇزىم كۇزگى گۇلدەي سولعىن تارتتى,
كۇن قاققان شۇبەرەكتەي سولعىن تارتتى,
...دۇنيەگە كەلىپ-كەتەر اركىم قوناق,
سولاردىڭ بىرەۋى مەن – ءومىرى شولاق.
سىرىقتان قازىق جاساپ الا المايتىن
ۇقىپسىز بولماۋشى ما ەدى كەيبىر ولاق.
اداممىن مەن دە سونداي ۇقىبى جوق,
ءتىل بار دەپ ساناپ جۇرگەن كوڭىلىنە توق.
قاعازعا جالعىز ءسوزىم تۇسپەگەنسىن,
ۇمىتىلىپ قالار سارا قۇر اڭىز بوپ.
ءدام قاتقان قادىرلى ەلگە تارتىپ بۇيرىق,
وسى ءبىر ون اۋىز ءسوز مەنەن سىيلىق.
حيكايا, كىتاپ جازىپ بەرە المادى
ارىپتەي بولماعان سوڭ حاتقا جۇيرىك.
كەمدى كۇن قىزمەت ەتتىم دوس-جاراڭعا,
ونەرىم از بولسا دا ماقتانارعا.
مەنى دە بالامىز دەپ ەسكە ال, جۇرتىم,
سارانىڭ ايتارى وسى اتتاناردا»,
دەپ جازىپ كەتكەن اقىننىڭ كەشەگى قىتىمىر زامانداعى ارمان ۇشقىنى وسى ولەڭىندە ايقىن كورىنەدى.
قازاق حالقى – اماناتقا قيانات جاسامايتىن, ءوز ەلىنىڭ ارداقتى ۇل-قىزدارىن قاشاندا ارداقتاپ, ونەردى بيىك ۇستاپ, ۇلىقتاعان ەل. سارا تاستانبەكقىزى – ءحىح عاسىر قازاق ادەبيەتىنە زور ۇلەس قوسقان كوركەم ءسوزدىڭ بەلگىلى شەشەنى رەتىندە ەل ەسىندە ماڭگى قالاتىنى انىق.
ايگۇل الىمباەۆا,
اقىن سارانىڭ مەموريالدى مۇراجايىنىڭ مەڭگەرۋشىسى
