ارينە, بۇل بۇگىن پايدا بولعان نارسە ەمەس. فرانتسۋز عالىمى انتۋان لوران لاۆۋازەنىڭ «جوقتان بار بولمايدى, بار نارسە جوق بولىپ كەتپەيدى» دەگەن ءتامسىلى ءتارىزدى, بۇل دا – سول باياعىدان وركەنيەت كوشىمەن بىرگە ىلەسىپ كەلە جاتقان جايت. تەك ونى بۇگىنگى اقپاراتتىق تەحنولوگيا اشىپ بەردى.
ازىرگە جىل سايىن مۇنداي وعاش وقيعانىڭ قانشاسى تىركەلەتىنى جايلى دەرەك از, ءتىپتى ونى زەرتتەيتىن ارنايى ورىن جوقتىڭ قاسى. مۇنداي جاڭالىقتاردىڭ كوپ بولعانى دا جاقسى ەمەس, ايتۋعا دا, جازۋعا دا اۋىر. ايتكەنمەن قوعامداعى مۇنداي مەرەزدى جاسىرىپ قالعانىمىزبەن, ول جوعالىپ كەتپەيدى. بىراق ۇنەمى جارىسا جاريالاۋدىڭ دا قانشالىقتى زيانى بارىن بۇگىنگى باق ەسكەرمەي جاتاتىنى بەلگىلى.
پسيحولوگيا عىلىمىندا «بەيسانالى اقپارات» دەگەن ۇعىم بار. مىسالى, ءبىزدىڭ قوعامدا مىنانداي جاڭالىقتار جىپىرلاپ جاتادى: ء«بىر ايەل جاڭا تۋعان ءسابيىن قوقىس جاشىگىنە تاستاپ كەتتى» نەمەسە ء«وز وزىنە قول سالدى», ت.ب. وسى تۇستا ء«وز وزىنە قول سالۋ, جۇمساۋ» سوزدەرى ورىس تىلىنەن تىكە اۋدارىلعان كالكا ەكەنىن ەسكەرە كەتكەنىمىز ءجون. حالىقارالىق تۇسىنىك بويىنشا سۋيتسيد نەمەسە ء«وزىن ءوزى ءولتىرۋ» دەگەن دۇرىس. بۇل جايت باسقا ءبىر ادامنىڭ بەيساناسىنا اسەر ەتەتىنىن دە ەسكەرۋدى ۇمىت قالدىرامىز. ماسەلەن, ءبىر ادام الدەبىر قيىن جاعدايعا تاپ بولىپ, تۇيىققا تىرەلدى دەلىك, ونىڭ ويىنا ءارتۇرلى سيتۋاتسيا ورالادى. ەگەر ول ادامنىڭ ميىندا ونداي تىعىرىقتان شىققان جايلى اقپارات باسىم با, الدە ءدال ونداي جاعدايدا سۋيتسيدكە بارعانى تۋرالى اقپارات باسىم ما؟ مىنە, وسى تۇستا بەيسانا اسەر ەتەدى دەيدى زەرتتەۋشىلەر. بۇل – جاعىمسىز اقپاراتتار اۋادا قالىقتاپ جۇرەدى دە, جىگەرى جاسىعان بىرەۋگە جەلمەن جابىسادى دەگەن تۇسىنىك. مۇنى عىلىمدا «جەل سيندرومى» دەيدى ەكەن. عىلىمي تۇرعىدا زەردەلەنىپ, ات قويىلىپ, ايدار تاعىلعانى بولماسا, بۇل حالقىمىزدا بۇرىننان بار تۇسىنىك. بۇرىن ۇلكەندەر «اسىل اۋرۋ ۇشىپ جۇرەدى» دەيتۇعىن. بۇل جەردەگى «اسىل» دەپ وتىرعانى اسىلۋ, ءوزىن ولىمگە قيۋ دەگەندى بىلدىرەدى. بۇعان قوسا حالىقتىق فولكلورىمىزدا بادىك ولەڭدەر بار. وندا ادامداعى, مالداعى اۋرۋدى قۋالايتىن ءتۇرلى سالت-جورالار كەزدەسەدى. مىسالى, «ەي, اۋسىل, كوش, كوش, جەلمەن كوش!» دەيدى. ياعني بويداعى دەرتتى جەلمەن قۋالاۋ تۇسىنىگى بولسا, ونىڭ ءدال سول سەكىلدى جەلمەن جابىسادى دەپ ءتۇسىنۋ دە قيسىندى. ارينە, مۇنىڭ ءبارى – پسيحولوگيالىق سەنىمدەرگە بايلانىستى بولعانىمەن, ادامزاتتىڭ تاريحي تاجىريبەسىنەن ەكشەلىپ وتكەن, قاجەتىنە جاراپ كەلە جاتقان سالت-جورالار. سوندىقتان ونى ءبىرسىپىرا نەگىزسىز دەي المايمىز.
قازىر بىزدە كوپ ايتىلاتىن اقپاراتتىڭ ءبىرى – «قازاقستان الەمدە سۋيتسيد بويىنشا الدىڭعى ۇشتىكتە تۇر». مۇنىڭ قانشالىقتى راستالعان اقپارات ەكەنىنە ەشكىمنىڭ كوزى جەتپەيتىن ءدۇدامال دۇنيە. ويتكەنى ونداي وراسان زور بولسا, ءبىزدىڭ اينالامىزدا ەڭ كەمى 100 تانىس ادام بار دەلىك, سونىڭ قانشاسى مۇنداي داۋاسىز دەرتكە دۋشار بولعانىن وي ەلەگىنەن وتكىزىپ كورۋگە بولادى. ارينە, جوق ەمەس, بىراق مىڭنان ءبىر. مەيلى, ول كورسەتكىشتەردىڭ باسقا دا سۇيەنەتىن ولشەمدەرى بار شىعار, بۇل دەرەكتەردى راس دەلىك. بىراق ونى دابىرالاتۋدىڭ دۇرىستىعى قايسى؟ بۇل ادامنىڭ قيىندىقتان شىعاتىن جالعىز جولى سۋيتسيد دەگەنگە اكەلىپ سوقپاي ما؟ اقپارات اعىنى ادامدى ءتۇبى سوعان سۇيرەلەۋگە اسەر ەتەتىنىن عىلىم دا ايتىلىپ وتىر.
مۇندايدا جازۋشى البەر كاميۋدىڭ ء«بىز ءبارىمىز جاناما كىسى ولتىرۋشىلەرمىز» دەگەن لەبى سالقىن لەپەسى ەرىكسىز ەسكە تۇسەدى...
ءبىزدىڭ بۇل وي-جوسىنىمىزدى لوندوندا وقيتىن ءبىلىمپاز ارىپتەسىمىز ءاسيا باعداۋلەتقىزى بىلاي بەكىتە تۇسەدى:
– الەمدە 40 سەكۋند سايىن ءبىر ادام وزىنە قول جۇمسايدى. قازاقستاندا 29-عا دەيىنگى جاستار اراسىنداعى ءولىم-ءجىتىمنىڭ نەگىزگى سەبەبى جول-كولىك وقيعاسى بولسا, سۋيتسيد – سودان كەيىنگى ەكىنشى ورىندا. ۇلىبريتانيادا, مىسالى, (جالپى الەمدە دە) ورتا جاستاعى ەر ادامدار قاۋىپتى كاتەگوريا سانالادى; ال وزىنە قول جۇمسايتىن جەتكىنشەكتەردىڭ (اسىرەسە وقۋشىلاردىڭ) مۇنداي كوپ بولۋى – انوماليا. بيۋرودا جۇرگەندە باسشىلىقتىڭ تاپسىرماسىمەن ۇلىبريتانيا دەنساۋلىق مينيسترلىگىنىڭ ءسۋيتسيدتىڭ الدىن الۋ بولىمىمەن, Samaritans سياقتى ءىرى قايىرىمدىلىق ۇيىمدارمەن بايلانىستا بولدىم. پسيحيكالىق ساۋلىق پەن ءسۋيتسيدتىڭ الدىن الۋ ماسەلەسىن ءبىراز زەردەلەدىم دەي الامىن. سوندىقتان ارىپتەستەرىمدى قاراپايىم قاعيدالاردى ساقتاۋعا شاقىرار ەدىم, – دەيدى جۋرناليست ءاسيا باعداۋلەتقىزى.
ددۇ ستاتيستيكاسىنا سايكەس, قازاقستان سۋيتسيد سانى بويىنشا 20-ورىندا تۇر, ال 10-19 جاس ارالىعىنداعى جانىن قيعان جاسوسپىرىمدەردىڭ سانى جاعىنان 10-ورىنعا شىقتى.
– بەس جىل بۇرىن ددۇ ءوز وزىنە ءسۋيتسيدتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن الەمدىك دەڭگەيدە جاڭا باستامالاردى قولعا الدى. وندا سۋيتسيد تۋرالى باق حابارلارىنا تىكەلەي بايلانىستى جۇزدەن اسا زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلگەن. ماماندار ءوز ءوزىن ولىمگە قياتىنداردى ۇنەمى اشىق جاريالاۋ سۋيتسيدكە يتەرمەلەيتىن مىنەز-ق ۇلىق قالىپتاستىراتىنىن ايتادى. ءوز ءوزىن ءولتىرۋدىڭ قازىرگىدەي تارالۋى جانە قۇربان بولعانداردىڭ تۋىستارىنان سۇحبات الۋ, سۋيتسيدتەردىڭ ەگجەي-تەگجەيلى سيپاتتالۋى ونى قاراپايىم كۇندەلىكتى, ۇيرەنشىكتى قۇبىلىس رەتىندە قابىلداۋعا يتەرمەلەيدى, – دەدى قازاقستان مەديا اليانسىنىڭ مۇشەلەرى.
سوندىقتان مۇنداي سۇمدىق وقيعالاردى جاريالاۋدا ماسس-مەديا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك ارقالايتىنى تۇسىنىكتى. بۇل رەتتە بلوگەرلەردىڭ دە «بۇلدىرەتىنى» از ەمەس كورىنەدى. جاماندىق ايتقان جەردەن اۋلاق! ءبىزدىڭ وي – جازارماندى جاۋاپكەرشىلىككە شاقىرۋ, ايتپەسە ەشكىمدى جازعىرۋ ويىمىزدا جوق.
