...ادەتتە ءبىز بۇل ساناتتاعى ادامداردى كوشەدەن, قوعامدىق ورتادان كورە بەرمەيمىز. ارنايى ورتالىقتاردا, رەجىمدى جابىق نىسانداردا تاربيەلەنىپ جاتقان كەمباعال جانداردىڭ مۇڭ-مۇقتاجى مەن ارمان-قايعىسى كوپشىلىككە بەيمالىم. ءتىپتى پسيحو-نەۆرولوگيالىق اۋىتقۋى بار تۋىستارىن ءوز ۇيىندە باعىپ وتىرعان جاقىندارى دا ولار تۋرالى اقپاراتتى جاسىرىپ-جاۋىپ, كوپ كوزىنە تۇسىرمەۋگە تىرىسادى. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ 2022 جىلعى مالىمەتىنشە, الەمدە 1,2 ملرد ادامنىڭ دەنساۋلىعىندا ءتۇرلى اقاۋى بار ەكەن. ال دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى ەلىمىزدە 700 مىڭنان اسا ادامنىڭ مۇگەدەكتىگى بويىنشا ەسەپتە تۇرعانىن ايتادى. سونىڭ ىشىندە باتىس قازاقستان وبلىسىندا پسيحو-نەۆرولوگيالىق اۋىتقۋى بار 4 207 ادام تىركەلگەن بولسا, ونىڭ 583-ءى – 18-گە تولماعان بالا ەكەن.
– ءبىزدىڭ وبلىستا ارناۋلى الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتەتىن 12 ورتالىعىمىز بار. قازىرگى تاڭدا وسى مەكەمەلەردە پسيحو-نەۆرولوگيالىق اۋىتقۋى بار 947 ادام تاربيەلەنىپ جاتىر. سوڭعى كەزدە وسىنداي سىرقاتتار كوبەيىپ بارا جاتقانى بايقالادى, – دەيدى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ جۇمىسپەن قامتۋدى ۇيلەستىرۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار باسقارماسىنىڭ باسشىسى الپامىس كوشكىنباەۆ.
مۇنداي ورتالىق پاتسيەنتتەرىنىڭ كوبى جاس كەزىنەن نەيرو-پسيحيولوگيالىق بۇزىلۋلارى بار بالالارعا ارنالعان ارنايى مەكەمەلەردە تۇرادى. 18 جاسقا تولعاننان كەيىن ولار ارنايى الەۋمەتتىك كومەك كورسەتەتىن مەكەمەلەرگە اۋىستىرىلادى. بىلمەيتىندەرگە ايتا كەتەيىك, مۇنداي مەكەمە دەگەنىڭىز – قاتاڭ ءتارتىبى, كۇزەتى بار, سىرتقى الەممەن بايلانىسى بارىنشا شەكتەلگەن رەجىمدىك نىسان. سوندىقتان دا بۇل جەردەن شىعىپ, قالىپتى ومىرگە ورالۋ مۇمكىن ەمەس دەۋگە بولادى. ال ورالداعى ورتالىق – ء«وز بەتىنشە تۇرۋدى سۇيەمەلدەۋ ءۇيى» دەپ اتالاتىن ەرەكشە كەشەن وسىناۋ مۇمكىن ەمەستى مۇمكىن قىلعانىمەن قۇندى بولىپ تۇر. كەشەن 2022 جىلى ماۋسىم ايىندا اشىلدى. ونىڭ ەكى قاباتتى عيماراتىن جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەر – «التاير», «سكف ناۋرىز», «الياسەرۆيس», «وتدەلستروي», «قۇلمان» سياقتى فيرما يەلەرى سالىپ بەرگەن. «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا اشىلعان ورتالىق ءاۋ باستا 20 ادامعا ارنالعانىمەن, قازىر بۇل جەردە 15 ادام تاربيەلەنىپ جاتىر. ونىڭ سەبەبى – بۇل جەرگە كەلەتىن ءار ادام قاتاڭ ىرىكتەۋدەن, تەكسەرۋدەن وتەدى.
– نەگىزگى ماقساتىمىز – بۇل ادامداردى قوعامعا بەيىمدەپ, ورتاعا شىعارىپ, بولاشاقتا ءوز بەتىمەن ءومىر سۇرۋگە بەيىمدەۋ. باسقا ورتالىقتاردان ايىرماشىلىعى – بۇل جەردە كۇتۋشى سانيتار, دەفەكتولوگ دەگەن ماماندار جوق, ءوز بەتىمەن تۇرۋدى ۇيرەتەدى, بولمەسىن ءوزى جينايدى. تۇرمىستىق قىزمەتتەن باستاپ بارلىق قىزمەتتى وزدەرى جاساپ ۇيرەنەدى, – دەيدى كرۋگلووزەرنىي ارناۋلى الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى مۇرات كەنەسارين.
ايتا كەتەيىك, ء«وز بەتىنشە تۇرۋدى سۇيەمەلدەۋ ءۇيى» وسى كرۋگلووزەرنىي مەكەمەسىنىڭ جانىنان اشىلعان.
– بىزگە كەلەتىن ءار ادامنىڭ تاعدىرى ەرەكشە. وسى ەرەكشەلىگىنە قاراي ولاردىڭ ارقايسىسىنا جەكە ساۋىقتىرۋ كەستەسى جاسالادى. كەشەندە اشىلعان بىرنەشە شەبەرحانامىز ارقىلى ولاردىڭ قابىلەت-بەيىمىن انىقتايمىز. كەيىن بىزبەن ارنايى مەموراندۋمعا وتىرعان فيرمالارعا جۇمىسقا ورنالاستىرامىز. بىرتە-بىرتە ولار ءوز كاسىبىن باستاۋىنا, بانكتەن دەپوزيت اشۋىنا, ءۇي كەزەگىنە تۇرىپ, باسپانالى بولۋىنا دا مۇمكىندىك اشىلادى, – دەيدى وسى كەشەننىڭ مەڭگەرۋشىسى, ورتالىق اشىلعان كۇننەن بەرى وسى ءىستىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن گۇلنۇر ەسقابىلوۆا.
ءبىر عاجابى, وسى جەردە ادامنىڭ ەڭ باستى قۇندىلىعى, ەڭ ۇلكەن قازىناسى – ونىڭ ازاتتىعى, ەركىندىگى ەكەنىن انىق تۇسىنەسىز. وسى كەزگە دەيىن تاڭداۋ ەركى بولماعان, ارنايى مەكەمەنىڭ قاتاڭ تارتىبىنە كوندىككەن جانداردىڭ جاڭا كەشەندە تاپقان قۋانىشى دا وسى! كەڭ دە جارىق عيماراتتا ولار تولىققاندى ادامي ءومىر ءسۇرۋدى باستاعان: قالتاسىندا اقشاسى بار (مەملەكەتتىك جاردەماقىنىڭ 30 پايىزى وزدەرىنە بەرىلەدى), تەلەفون ۇستايدى (ارناۋلى مەكەمەلەردە وعان رۇقسات ەتىلمەيتىن), وزدەرى قالاعان تاماعىن ءپىسىرىپ جەي الادى, قالاعا شىعىپ قىدىرادى: تەاترعا, كونتسەرتتەرگە, دەمالىس ورىندارىنا بارادى, كادىمگى ساۋ ادامداي كەلىسىمشارتپەن جۇمىسقا تۇرىپ, جالاقى الادى, قالاعانىنداي كيىنەدى, سانمەن شاشىن الادى...
وسى جەرگە كەلىپ, ءومىرى مۇلدەم وزگەرگەن جاندار دا بار. اينۇر مۇندا كرۋگلووزەرنىي ارناۋلى الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعىنان اۋىسىپ كەلگەن. ون ساۋساعىنان ونەر توگىلگەن قىز 11 جاسىنان بەرى توقىماشىلىقپەن اينالىسادى ەكەن. ءجۇن ءتۇتۋ, ءجىپ يىرۋدەن باستاپ, كۇردەلى قىمبات كيىمدەردى توقيدى. ءوز بەتىنشە تۇرۋدى سۇيەمەلدەۋ ۇيىنە كەلگەن سوڭ اينۇردىڭ ەكىنشى تىنىسى اشىلعانداي بولعان. جەكە كاسىپكەر رەتىندە تىركەلىپ, ونىمدەرى الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى ساتىلا باستاپتى. ءوزى تاماقتىڭ نەشەتۇرىن ءپىسىرۋدى ۇيرەنىپ العان. قازىر «جاڭگىر حان» ساۋدا ۇيىندە ناۋبايحانادا جاساپ ءجۇر ەكەن.
– ورتالىق اشىلعان كەزدە جەرگىلىكتى تەلەارنا جاڭالىقتارىنان سيۋجەت كورسەتىلگەن عوي. سول كەزدە تۋىستارى اينۇردى تەلەديداردان كورىپ, تانىپتى. كەشىكپەي ىزدەپ كەلدى. «قىزىمىز كۇشتى بولىپ كەتىپتى» دەيدى. ءوز قولدارىنا قايتا العىسى كەلەتىنىن ايتتى. ءبىز اينۇردى ءۇش ايعا ۇيىنە دە جىبەرىپ الدىق, – دەيدى الپامىس جاڭاباي ۇلى. ونىڭ سوزىنەن قۋانىش سەزىلەدى.
ورتالىق ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, 25 جاستاعى بويجەتكەن قازىر تەاتر مەن كينوعا, كاراوكەگە ءجيى بارادى ەكەن. ءوز وزىنە قاراپ, بويانىپ, سىلانۋدى دا ۇيرەنىپ العان. گۇلنۇر ماقسوتقىزى ماعان ءبىر قۇپيانى ايتتى: «اينۇر جاقىندا تۇرمىسقا شىقپاقشى! كرۋگلووزەرنىي ارناۋلى مەكەمەسىندە بىرگە تاربيەلەنگەن تاعدىرلاس جىگىتپەن ءسوز بايلاسقان. ول جىگىت بىلتىر ءبىر بولمەلى ءۇي الىپ, جەكە ءومىرىن باستاعان ەكەن. «اتا-اناسى اينۇردى باتا شاي بەرىپ, ۇزاتقالى جاتىر» دەگەن حاباردى ەستىپ, جاستارعا شىنايى باقىت تىلەدىك...
كەشەندە تۇرىپ جاتقان ءار ادامنىڭ تاعدىرى ءارتۇرلى دەدىك. شىنىندا دا كوپشىلىگى تاعدىر تالقىسىنا جاستايىنان تاپ بولعان. مىسالى, سوت شەشىمىمەن اتا-انالىق قۇقىعىنان ايىرىلعان وتباسىنداعى بالالار تىم تەنتەك, گيپەربەلسەندى بولسا, «مەنتالدىق بۇزۋشىلىعى بار» دەگەن دياگنوزبەن ارنايى ينتەرناتتارعا جىبەرىلۋى مۇمكىن. بۇل – ونىڭ بۇكىل بولاشاق تاعدىرىنا بالتا شاباتىن ۇكىم. ومىردە ونداي جاعدايلار دا بولادى. قورشاعان ورتاعا ەش زالالى جوق, قوعامدا ءومىر سۇرە الاتىن تالاي جان جابىق مەكەمەدە جاپا شەگىپ ءجۇرۋى ىقتيمال. مىنە, وسىنداي جاندارعا جاڭا ءومىر, تىڭ مۇمكىندىك سىيلايتىن جوبا – ناعىز ادامگەرشىلىككە, گۋمانيزمگە تولى باستاما دەر ەدىك.
ء«وز بەتىنشە تۇرۋدى سۇيەمەلدەۋ» ءۇيىن ارالاپ كەلەمىز. عيماراتتىڭ ەكىنشى قاباتى – تاربيەلەنۋشىلەردىڭ جاتىن بولمەلەرى, دەمالىس ورىندارى بولسا, تومەنگى قاباتتا ءتۇرلى شەبەرحانا, كاسىپكە باۋلۋ كابينەتتەرى ورنالاسقان. مۇندا ەڭبەك داعدىلارىن دامىتۋ ءۇشىن تىگىن شەبەرحاناسى, الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق باعدارلاۋ بولمەسى, اعاش شەبەرحاناسى, شاعىن باسپاحانا سياقتى بولمەلەر قاراستىرىلعان. بۇگىندە اسپازدىق ونەر, كوفە دايىنداۋ, قول ونەرى, گلينوتەراپيا بۇيىمدار جاساۋ باعىتتارى بويىنشا 5 شەبەرلىك سىنىبى وتكىزىلگەن. دەنساۋلىقتى نىعايتۋ باعىتىندا فيتنەس زالى بار.
– ءبىزدىڭ قىزمەت الۋشىلار 8 ءتۇرلى باعىتتا كاسىپكە ۇيرەنەدى. بۇل جونىنەن ءبىز الماتىداعى ورتالىقتان دا اسىپ كەتتىك, – دەيدى ماقتانىشپەن الپامىس كوشكىنباەۆ.
ءبىر قىزىعى, مۇندا تاربيەلەنۋشىلەر ادەتتەگى ادامدار ءۇشىن قاراپايىم كورىنەتىن كەيبىر نارسەلەردى ۇيرەنىپ العانىن قۋانا ايتادى. مىسالى, ولار بولمەلەرىن وزدەرى جينايدى, كيىمدەرىن جۋادى, تۇرمىستىق تەحنيكانى, كىر جۋاتىن ماشينانى قولدانۋدى مەڭگەرگەن. اۆتوبۋستا جۇرگەندە جولاۋشى بيلەتىن, Kaspi.kz قوسىمشاسىن قولدانادى. قازىرگى تاڭدا 9 ادام مەموراندۋم بويىنشا قىزمەتكە ورنالاسسا, 4 ادام ەڭبەككە جارامدىلىق پاراعىن الىپ, ەڭبەك شارتىن جاساسقان. ونىڭ ءبىرى جوعارىداعى اينۇر بولسا, تاعى ءبىرى – دينارا جولدىعۇلوۆا «نۇرالى» مەيرامحاناسىندا تازالىقشى بولىپ قىزمەت ەتەدى. دينارا بوس ۋاقىتىن اۋلا ىشىندەگى جىلىجايدا وتكىزەدى: گۇل باپتاعاندى, كوكونىس وسىرگەندى ۇناتادى. سپورتتىق شارالارعا دا بەلسەنە قاتىسادى. «تەڭ قوعام» ۇيىمىنىڭ اشىلعانىنا 1 جىل تولۋىنا وراي وتكىزىلگەن سپورتتىق شارادا شاحمات پەن دويبى ويىندارىنان 1-ورىنعا يە بولعان.
وسى ورتالىقتىڭ تاعى ءبىر ماقتانىشى – ازامات باراقوۆ. ول «اباتوۆ» جەكە كاسىپكەرىنىڭ اسحاناسىندا اسپاز كومەكشىسى بولىپ قىزمەت ەتىپ ءجۇر. ازاماتتىڭ جۇمىس ورنى ۇيگە جاقىن ورنالاسقان, جۇمىسىنا جاياۋ بارىپ كەلەدى. ازاماتتىڭ دا كوپتەگەن جەتىستىگى بار, بىلتىر پاۆلودار قالاسىندا شاعىن فۋتبولدان وتكەن رەسپۋبليكالىق تۋرنيردە 2-ورىنعا يە بولدى. ول بوس ۋاقىتىندا ءان شىرقاعاندى, بيلەگەندى ۇناتادى. ورالداعى «پوستمەن» جارناما اگەنتتىگى وسى ورتالىقپەن مەموراندۋمعا وتىرىپ, بىرنەشە تاربيەلەنۋشىنى قىزمەتكە العان ەكەن. جارناما ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ەرنار دوسمۇحامبەتوۆ جاڭا قىزمەتكەرلەرىن «ىنتالارى جاقسى, تەز ۇيرەنگىش. قانداي تاپسىرما بەرەدى ەكەن دەپ كۇتىپ وتىرادى» دەپ ماقتاپ وتىر. مىسالى, جادىگەر بايمۇحانوۆ قازىردىڭ وزىندە نەشەتۇرلى پوليگرافيالىق تاپسىرىستار جاساۋدى, پلوتەر اپپاراتىن مەڭگەرىپ العان. ءتۇرلى كورنەكىلىك تاقتالار جاساعاندى ۇناتادى. ال ونىڭ ارىپتەسى ميحايل سۋمەنكوۆ شاعىن باسپاحانادا پۆح ماتەريالىمەن جۇمىس ىستەپ, ءارتۇرلى بۇيىم جاسايدى ەكەن. ميشا بوس ۋاقىتىندا اۋلادا قار تازالاپ, جىلىجايدا كوكونىس ەككەندى دە جاقسى كورەتىنىن بايقادىق. بۇگىندە «سابىر» جيھاز تسەحىندا جيھاز جيناۋشىنىڭ كومەكشىسى بولىپ قىزمەت ەتىپ جۇرگەن ازامات قاليەۆ قازىردىڭ وزىندە بەساسپاپ شەبەر دەۋگە بولادى. ول اعاش بۇيىمدارىن وڭدەۋگە, ءوز فانتازياسىمەن اعاش بۇيىمدار ويلاپ تابۋعا بەيىم. جۇمىس بەرۋشىمەن بىرلەسە ءۇي جيھازدارىنا تاپسىرىس قابىلداپ, ورىنداپ ءجۇر. ايتپاقشى, ءوز بەتىنشە تۇرۋدى سۇيەمەلدەۋ ۇيىندەگى بولمە گۇلدەرى ورنالاسقان سورەلەر, ۇستەل مەن ورىندىقتار ءدال وسى ازاماتتىڭ قولىنان شىققان. ول بوس ۋاقىتىندا تەننيس ويناعاندى دا ۇناتادى ەكەن. ءبىر ءتاۋىرى, ورتالىقتىڭ اۋلاسىندا ۆولەيبول, شاعىن فۋتبول سپورتتىق الاڭدارى دا جاساقتالعان. وسى ورتالىققا اقجايىق اۋدانىنان كەلگەن حاميدوللا دا ءوزىنىڭ سان قىرلى تالانتىمەن ورتاسىن مويىنداتىپ ۇلگەرىپتى. اسىرەسە انشىلىگى كەرەمەت. جاقىندا وسىنداي ارنايى ورتالىقتاردىڭ قىزمەتكەرلەرى مەن تاربيەلەنۋشىلەرى اراسىندا وتكەن بايقاۋدا گران-پري سىيلىعىن جەڭىپ العان. ءوزىنىڭ تۋعان جەرىندە جەكە شىعارماشىلىق كەشىن وتكىزگەن حاميدوللانىڭ كەرەۋەتى تۇسىندا سول كەشتىڭ كۋاگەرى – ادەمى باننەرى ءىلىنىپ تۇر.
– قازىرگى تاڭدا بۇل ورتالىقتا 9 ەر ادام, 6 ايەل بار. جاقىندا تاعى 1 ەر ادام, 4 ايەل قابىلدايمىز. قازىر وبلىستاعى بارلىق 12 مەكەمەدەن لايىقتى ادامداردى قاراستىرىپ جاتىرمىز. بۇل جەردەگى ارقايسىسىنىڭ جەكە ساۋىقتىرۋ جوسپارى بار. ءبىز ولاردى بۇل جەردە ماڭگى ۇستاپ تۇرا المايمىز عوي. ەرتەڭ ءبىر-ەكى جىل وتكەن سوڭ ناتيجە بولماسا, كەرى جىبەرەمىز. ءۇش اي سايىن كوميسسيا تەكسەرەدى. سويلەۋى قالاي, ءوز ءوزىن سەزىنۋى قالاي, ءبارىن باقىلاپ وتىرمىز. بيىل جازدا تاربيەشىلەرىمەن بىرگە پويىزعا وتىرىپ, جاقىن قالالاردىڭ بىرىنە ساياحاتتاپ قايتامىز با دەگەن جوسپارىمىز دا بار. ەڭ باستىسى بۇلار ورتادا ءوزىن قالاي ۇستايدى, قوعامعا قاۋىپتى ەمەس پە؟ ەرتەڭ ءبىز بۇلاردى شىعارىپ جىبەرگەن سوڭ وزدەرى دە داعدارىپ قالماۋى كەرەك قوي, – دەيدى بىزگە الپامىس جاڭاباي ۇلى.
...ارينە, ورتالىقتا تاربيەلەنىپ, جاڭا ومىرگە بەيىمدەلىپ جاتقان جاندار كوبىنە سەكەمشىل, سىرت ادامعا بىردەن اشىلا بەرمەيتىن بىرتوعا بولىپ كەلەدى. بىراق «وسى تۇرىپ جاتقان جەرلەرىڭ ۇناي ما؟» دەگەن سۇراققا ءبارى جامىراي «ۇنايدى!» دەپ شىنايى جاۋاپ قايتارادى. ولاردىڭ تاعدىردان كوپ تەپەرىش كورگەن, الداۋدى بىلمەيتىن جانارلارىنان وسىنداي ورتالىق اشىپ, جاڭا ءومىر باستاۋىنا مۇمكىندىك بەرگەن مەملەكەتكە, دەمەۋشىلەرگە جانە ورتالىق ماماندارىنا رياسىز العىستى كوردىك.
باتىس قازاقستان وبلىسى
