كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس, «ەQ»
قاڭتاردا دا بىرەر كۇن توبارسىعان دالا ديدارى انتەك ءجىبىپ, قايمىجىقتاي مۇز پايدا بولعان. مالساق قاۋىم سول كەزدە كۇن رايىنان ءىش تارتىپ, باعىمداعى مالدىڭ, تەبىندەگى جىلقىنىڭ جايى نە بولار ەكەن دەپ ءبىر قوبالجىپ ەدى. بۇل جولعىسى انىق قاتەر. ەل ىشىندە مال سۇمەسىمەن كۇن كورىپ وتىرعان اعايىنمەن حابارلاستىق. زەرەندى وڭىرىندە جاعداي كۇردەلى ءتارىزدى. قىسى-جازى تەبىندە جۇرەتىن قالىڭ جىلقى تۇگەلگە جۋىق قولعا قاراپتى. قارا مال مەن قوي-ەشكىسىنە عانا قىسقى مال ازىعىن دايىندايتىن اۋىلداعى اعايىن قوس-قوس جىلقىعا مال ازىعىن قايدان تاۋىپ بەرەرىن بىلمەي سالى سۋعا كەتىپ الاڭداۋلى..
– ەكى بيەم, ءبىر جاباعىم اشتان ءولدى, دەيدى كراسنويار سەلوسىنىڭ تۇرعىنى نۇرسۇلتان ەگىندى, – قىسقا كۇيسىزدەۋ كىرىپ ەدى. جاز بويى قوڭ دا جيناي الماعان. جايىلىم جەر بولماعاندىقتان قارا قارعانىڭ ميى قاينايتىن ىستىقتا ءتىلىن تىستەپ قاماۋلى تۇرادى. ەل ەگىنىن جيناپ بولعان كەزدە بوساتقانىمىزبەن جىلىگىنە ماي جيناي المايدى. ارتىنشا قىس ءتۇسىپ كەتەدى دە, كوتەرەم مال وڭالا المايدى. وڭالعانىڭىز نە, قىستان امان شىقسا, جانى ولجا. جىلداعى كورگەن كۇنىمىز وسى بولىپ ءجۇر. قازىر كۇيى پىشاق كوتەرمەسە دە, ءبىر جىلقىنىڭ قۇنى 500 مىڭ تەڭگەنىڭ كولەمىندە. ءبىز ءۇشىن قانشاما شىعىن, ءارى وبال دەگەن ۇعىم بار ەمەس پە؟!
اقكول اۋدانىنىڭ دا شارۋالارى مال ازىعىن تابا الماي دىمى قۇرىپ وتىر. سازدىبۇلاق اۋىلىنىڭ تۇرعىنى سەرىك اسانوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, مال باققان سوڭ ونىڭ جەمشوبىن تياناقتاپ دايىنداۋ كەرەك. ءدال باياعىداي جىلقى جارىقتىق ءوز اياعىمەن كۇن كورەدى دەگەن دامە ەندىگى جەردە جۇزەگە اسا بەرمەيدى. ونىڭ ەڭ باستى سەبەبى, دالا توزعان, جىلقى تەبىندەيتىن جەردە جاز بويى قوي-ەشكى مەن قارا مالدى ءيىرىپ باعادى. ءشوپ بۋىنى قاتقان كەزدە ايتاقىرعا اينالادى. قىس ءتۇسىپ, قار جاۋعان سوڭ بۇل القاپتاردا جىلقىنىڭ تىسىنە ىلىگەتىن ءبىر ۋىس ءشوپ قالمايدى. سوندىقتان, ءشوپ شىققان جىلى ءبىر جىلدىقتى ويلاماي, مۇمكىندىگىنشە مولدىنان قارپىپ قالۋ كەرەك. مايالاپ ۇيگەن ءشوپ سۋ وتپەسە ون-ون بەس جىل بويى مۇرتى بۇزىلماي تۇرا بەرەدى. جالعىز ءشوپتى عانا ەمەس, ساباننان دا مول قور جيناپ قويسا, ءتىپتى جاقسى.
– مال باسىن ءوز ءتولى ەسەبىنەن كوبەيتۋگە مۇمكىندىك بولماي وتىر, دەيدى سەرىك ەرجان ۇلى, – ونىڭ ەڭ باستى سەبەبى, جايىلىمدىق ءارى شابىندىق جەردىڭ توزىپ كەتۋى. ەندىگى ارادا مەملەكەت قامقورلىعىنان دامەلەنبەسكە بولماي تۇر. مەنىڭ ويىمشا جەر قۇنارىن ارتتىرۋ ءۇشىن ەكپە ءشوپ ەگىلۋى كەرەك. اۋىلدىق وكرۋگ باسشىلارى وسى جەردە ەگىن ەگىپ, يگىلىگىن ارتتىرىپ وتىرعان ۇلكەن كومپانيا باسشىلارىنىڭ ءتىلىن تاۋىپ, اۋىلداعى مالساق قاۋىمعا دەگەن قامقورلىقتى ارتتىرسا. ياعني ولار كوپشىلىك پايدالاناتىن جايىلىمدىق جانە شابىندىق جەرلەرگە كوپجىلدىق ەكپە ءشوپ ەگىپ بەرسە, سوندا عانا مال سۇمەسىمەن كۇن كورىپ وتىرعان اۋىلداعى اعايىننىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايى جاقسارادى. ايتپەسە جىلدا جۇتقا ۇشىراپ, جۋان جىڭىشكەرىپ, جىڭىشكە ۇزىلۋگە تاقادى. 2021 جىلى دا ءدال وسىنداي جاعداي ورىن العان. كوكتەمدە بۇكىل دالا كوك مۇز بولىپ قاتىپ قالدى. قىرسىق شالعاندا وسىنداي ۋاقىتتا مالدىڭ جەمشوبى دە قىمباتتاپ كەتەدى. ەسەپتەپ كورەلىك, نەبارى 20 كەلىلىك ءشوپتىڭ ءبىر بۋماسى 2 مىڭ تەڭگە تۇرادى. ول نەبارى ەكى كۇنگە جەتەدى. مال تولدەگەن كەزدە ازىن-اۋلاق جەم دە قاجەت. التى اي قىس بويى قورادا باعىلاتىن قارا مالدى قىستان امان-ەسەن الىپ شىعۋ ءۇشىن 200 مىڭ تەڭگە قاجەت ەكەن. ال وزىندىك قۇنى وسى باعامەن قارايلاس. مال باققان ادامنىڭ ەڭبەگىن قوسساڭىز, بار تىرشىلىك زايا. بىراق اۋىلدا مال باعىپ كۇنەلتكەننەن باسقا تىرشىلىك تە جوق قوي.
قازىر ديقاندار پايدالاناتىن شەتەلدىك استىق كومبايندارى بۇرىنعىداي ساباندى اتجالعا سالمايدى, تۋراپ تاستايدى. مامانداردىڭ پىكىرىنشە, جەر قۇنارىن ارتتىرۋعا سەپتىگى تيەدى ەكەن. ول دا دۇرىس شىعار. بىراق ءىرى اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارى ەلدىڭ جاعدايىن دا ويلاۋى كەرەك قوي. ەلدى مەكەندەردىڭ ىرگەسىندەگى القاپتاردىڭ سابانىن اتجالعا ءتۇسىرىپ, كوپەلەنەسە, مالساق قاۋىمعا اجەپتاۋىر دەمەۋ بولار ەدى. كەشەگى كەڭەس زامانىندا سابان ەرتە كوكتەمگە دەيىن اتكوپىر بولىپ جاتاتىن.
– قازىرگى جاعداي بىلاي, – دەيدى زەرەندى اۋدانىنداعى قىزىلسايا اۋىلىنىڭ تۇرعىنى ءالىمجان مولداشەۆ, – ديقاندار القاپقا سابان مايالارىن تاستاپ كەتسە قىس بويى جىلقى باسىپ, شاشىپ تاستايدى. كوكتەمدە جيناۋ قيىن بولادى. ءالى كەۋىپ ۇلگەرمەگەن ساباندى جاعىپ جىبەرۋ دە قيىن. جاقساڭ, ايىپپۇل تولەيسىڭ. مىنە, سوندىقتان ساباندى تۋراپ تاستاعان ەگىنشىلەر ءۇشىن ۇتىمدى.
كەڭ دالا قازىر قاسات قارعا مەلتەكتەپ تۇر. ونىڭ ءوزى دە ۇلپا, جۇمساق قار ەمەس, كوكسوقتا بولعان سىرەسكەن مۇز. مالساق قاۋىمنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ءىرى جىلقى تەبىندەۋى مۇمكىن, ال تاي-جاباعىعا قاۋىپ-قاتەر كوپ. ءارى كوك مۇزدى تالعاجاۋ ەتكەن بيەلەر ق ۇلىن تاستاۋى دا عاجاپ ەمەس.
– ول تابيعاتتىڭ ءوز زاڭدىلىعى, دەيدى «قۇلان» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى قۇلان بولاتوۆ, – جارىقتىق جىلقى تەكتى مال عوي, كۇن كورىسىنىڭ قيىنعا اينالعانىن ىشتەي سەزەتىن بولۋى كەرەك, ءوزىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن ق ۇلىنىن تاستايدى. ءدال قازىر ەلگە جاناشىر شارۋا قوجالىقتارى جىلقى تەبىندەپ جۇرگەن القاپتاردى جىرتىپ, قارىن ارشىپ تاستاسا وڭ بولار ەدى. اسىرەسە اعاش باۋىرىنداعى جوڭىشقالى جەرلەردى ارشىسا, كوپ-كورىم تالعاجاۋ تابىلادى. ارينە, وعان جەكە ادامنىڭ كۇش-قۋاتى كەلە بەرمەيدى. ەندىگى امال جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ باس بولۋىمەن وسىنداي ەلگە شاراپاتى تيەتىن شارۋانى ۇيىمداستىرسا دەيسىز. بالكىم سوندا قىرۋار مال قاتال قىستىڭ قۇلقىنىنا جۇتىلىپ كەتپەي, امان قالار ما ەدى.
سوڭىنان ءتول ەرمەگەن مالدان تابىس تا تاپپاسىڭ بەلگىلى. اقكول اۋدانىنداعى «اقجال» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى سەرىك اسانوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قىس سىناعى ەندى باستالعانداي. تەبىندەگى جىلقى مالى قولعا قاراعان. ورمان باۋىرىنداعى قۇيقالى جەردە جۇرگەن ازىن-اۋلاق تابىن بار. ەكى جۇزدەن استام وتباسى تۇراتىن دومبىرالى اۋىلىنىڭ نەگىزگى تىرشىلىگى – ءتورت ت ۇلىك مالى. ايتسە دە جايىلىم مەن شابىندىق جوقتىڭ قاسى. توڭىرەكتىڭ ءبارىن ءىرى جەر يەلەرى جىرتىپ تاستاعان, تۋرا اۋىلدىڭ ىرگەسىنە دەيىن. تابالدىرىققا تاقاپ. ولار بەس مىڭ گەكتارعا جۋىق جەردى يەلەنىپ وتىرعاندا, اۋىلداعى اعايىنعا ەلۋ گەكتار جەر تيمەيدى. مالدى قىستان امان-ەسەن الىپ شىعۋعا كەسىرىن تيگىزىپ وتىرعان ءبىر ماسەلە وسى. ەگەر جەر كەڭ بولسا توزباس ەدى. قازىر توقىمداي قۇنارلى جەر قالعان جوق.
وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى جانە جەر قاتىناستارى باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, وتكەن كۇزدە باعىمداعى مالعا مولىنان جەتەتىن مال ازىعى دايىندالعان سىڭايلى. ماسەلەن, 1260 مىڭ توننا ءشوپ, 260 مىڭ توننا سۇرلەم, 750 مىڭ توننا سابان, 650 مىڭ توننا جەم ازىرلەنگەن. قاعاز جۇزىندە قاتىپ تۇرعانىمەن, جىلقى جارىقتىق ءتىلىن تىستەپ, كوتەرەم بولۋدا. بۇگىنگى تاڭدا وڭىردە 232 مىڭ باس جىلقى باعىلۋدا. وزىندىك قۇنى ەڭ ارزان مال ءورىستى تولتىرۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن جوعارىدا ايتىلعان ماسەلەلەر شەشىلسە ەكەن دەيسىز.
اقپانداعى اق جاۋىن مالساق قاۋىمنىڭ اپشىسىن قۋىرۋدا. جىلقىعا جانى اشيتىن ەلدىڭ جىگىتتەرى تىزە قوسپاسا, قيىندىقتىڭ قاباعى تۇيەلى بەرمەك.
اقمولا وبلىسى
