شەتەلدەن العان قارجى قايدا جۇمسالدى؟

ەۋرازيالىق تۇراقتاندىرۋ جانە دامۋ قورىنىڭ تاۋەلسىز قارجىلاندىرۋ دەرەك­تەر بازاسىندا (SFD) جاريا ەتىل­گەن مالىمەت بويىنشا, وڭىردە جۇمىس ىستەپ جاتقان 16 ءىرى حالىقارالىق دامۋ ينستيتۋتتارى مەن اگەنتتىكتەرىنەن قاراجات كەلىپ تۇسكەن. بۇل رەتتە SFD تەك تاۋەلسىز قارجىلاندىرۋ, ياعني جەكە سەكتورعا ەمەس, ۇكىمەتكە تۇسكەن قارا­جات تۋرالى اقپارات جاريالايدى.

«ەۋرازياداعى قارجىلاندىرۋ كولەمى ايتارلىقتاي. SFD بازاسىندا 15 جىلداعى 90 ملرد دوللاردان اسا­تىن جوبالار جيناقتالعان. بۇل تومەن­گى پلانكاداعى كونسەرۆاتيۆتى باعا­لاۋ, ويتكەنى ءبىز تەك جاريا اقپارات­قا سۇيەنەمىز. بىزدە ەلدەر اراسىنداعى ەكىجاقتى قارجىلاندىرۋ قامتىل­مايدى», – دەپ اتاپ وتەدى ەۋرازيالىق تۇراقتاندىرۋ جانە دامۋ قورىنىڭ باس ەكونوميسى ەۆگەني ۆينوكۋروۆ.

سوڭعى 15 جىل بويى قازاقستان تۇراقتى تۇردە ءار الۋان حالىقارالىق دامۋ ينستيتۋتتارىنان قارجى الىپ كەلدى. ەڭ كوپ العان كەزى داعدارىس ساتىنە – 2009-2010 جانە 2015-2020 جىلدارعا تۇسپا-تۇس كەلەدى. بۇل ۋاقىتتارداعى شەكارا اسىپ كەلگەن قارجى كولەمى – 9,9 ملرد دوللار. ترانشتىڭ تومەنگى سوماسى 2018 جىلى تىركەلگەن – 2,6 ملن دوللار. 2022 جىلى الىنعان سومانى دا اسا كوپ دەۋ­گە اۋىز بارمايدى – 10 ملن دوللار. سونىڭ 90 پايىزىن ەۋروپالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنىڭ (8,9 ملن دوللار) ينۆەستيتسيالىق كرەديتى قۇراعان. بۇل اقشا وسكەمەن قالاسىنداعى كوشەنى جارىقتاندىرۋ جوباسىنا جۇمسالدى. 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا (626,5 ملن دوللار) بۇل قارجى الۋ كولەمى تۇرعىسىنان ايتارلىقتاي تومەندەۋ (60 ەسە) .

قازاقستانعا نەگىزىنەن دۇنيەجۇزىلىك بانك (6,6 ملرد دوللار نەمەسە 45,9 پا­يىز), ازيا دامۋ بانكى (4 ملرد دوللار نەمەسە 27,8 پايىز), يسلام دامۋ بانكى (2,8 ملرد دوللار نەمەسە 19,5 پايىز) جانە ەۋروپالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى (1,2 ملرد دوللار نەمەسە 8,4 پايىز) قاراجات بەرىپ كەلدى.

قارجىلاندىرۋدىڭ نەگىزگى بولىگى ينۆەستيتسيالىق جانە تۇراقتاندىرۋ نەسيەسى (99,4 پايىزى) تۇرىندە ۇسىنىلعان. نەسيە قاراجاتىنان بولەك قازاقستان گرانتتار دا الدى. ارينە, ونىڭ جالپى قارجىلاندىرۋداعى ۇلەسى كوپ ەمەس: 0,3 پايىز نەمەسە 46,4 ملن دوللار. ءۇش گرانت جوباسىنىڭ ەكەۋىن دۇنيەجۇزىلىك بانك جاستار كورپۋسىن دامىتۋ باعدارلاماسىنا جانە الەۋمەتتىك نىساندارداعى ەنەرگيا تيىمدىلىگى جوباسىنا اۋدارعان. ءۇشىنشىسى – ازيا دامۋ بانكىنىڭ 3 ملن دوللار قارجىسى پاندەميا كەزىندە ءدارى-دارمەك ساتىپ الۋعا باعىتتالدى.

قارجىلاندىرۋدىڭ تاعى ءبىر قۇ­رالى – تەحنيكالىق كومەك كورسەتۋ باعدارلامالارى بولدى (0,2 پايىز). بۇل ورايدا حالىقارالىق ۇيىم ماماندارى اقشالاي ەمەس, قانداي دا ءبىر ەكسپەرتتىك, كونسالتينگتىك قىزمەتتەر كورسەتۋمەن اينالىستى. ال مەملەكەت ول ءۇشىن پوستفاكتۋم جاسادى. 15 جىل ىشىندە قازاقستان مۇنداي قىزمەتتەر ءۇشىن 34,4 ملن دوللار تولەدى.

حالىقارالىق دامۋ ينستيتۋتتارى­نان الىنعان قارجى نەگىزىنەن مەملە­كەتتىك باسقارۋ جانە اكىمشىلەندىرۋ باعى­تىنا ءبولىنىپ وتىرعان. شە­نەۋ­نىكتەر­دى قارجىنى باسقارۋعا وقى­تۋعا, تاۋەكەلدەردى ەسەپتەپ, رەفور­ما جۇر­گى­زۋگە 3,5 ملرد دوللار ءبولى­نىپتى. بۇل – ەلدىڭ تاۋەلسىز قارجى­لاندى­رۋىنىڭ 24,3 پايىزى.

ساناتتاعى ءىرى جوبالاردىڭ ءبىرى 2015-2017 جىلدارى جۇزەگە اسىرىلدى. دۇنيەجۇزىلىك بانك قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ ۇكىمەتىنە «ەلدىڭ شي­كى­زاتتىق ەمەس ەكونوميكاسىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا كومەك­تەسۋگە» ءتيىس رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن 1 ميلليارد دوللار كولەمىندە نەسيە بەردى. دۇنيەجۇزىلىك بانك ەسەبى بويىنشا, 2017 جىلدىڭ سوڭىندا ماقسات ورىندالدى. قارجىلىق قۇجاتتار قازاقستاننىڭ جىلىنا ەكى رەت 28,6 ملن دوللاردان ءبولىپ تولەپ, بۇل قارىز بويىنشا ءالى ەسەپتەسىپ جاتقانىن ايتادى.

تاعى ءبىر قىزىقتى مىسال – 2009 جى­لى ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ سال­دارىن جە­ڭىلدەتۋ ءۇشىن جىلدىق 2 پايىزبەن بەرىلگەن 500 ملن دوللار ۆاليۋتالىق نەسيەسى. ازيا دامۋ بانكى بەرگەن كرەديت ەكونوميكانىڭ نەگىزگى سەكتورلارىندا داعدارىسقا قارسى جوسپار قۇرۋ ءۇشىن جۇمسالعان. قازاقستان بۇل قارىزدى 2022 جىلدىڭ ورتا شەنىنە دەيىن تولەدى. 2009 جىلدان بەرى تەڭگەنىڭ قانشالىقتى قۇلدىراپ, دوللار كۋر­سىنىڭ ءوسىپ كەتكەنىن, ونىمەن قوسا ورتادا تاعى بىرنەشە داعدارىس بولعانىن ايتىپ جاتۋدىڭ ءوزى ارتىق بولار. سوعان قاراپ-اق الگى 500 ملن دوللارلىق قارىزدىڭ قانشالىقتى «ىرىلەنىپ» سالا بەرگەنىن بايقاۋعا بولاتىنداي.

ەكىنشى جانە ءۇشىنشى ورىندا – ينفراقۇرىلىمدىق (3,3 ملرد دوللار) جانە كولىكتىك (2,7 ملرد دوللار) جوبالار. حالىقارالىق بانكتەر قازاقستانعا جول سالۋعا, نىساندارعا ەنەرگواۋديت جۇرگىزۋگە, ەنەرگيا ۇنەم­دەيتىن تەحنولوگيا ەنگىزۋگە, تاريف ساياساتىن وزگەرتۋگە كومەكتەسكەن. حالىق­ارالىق قارجىنى يەلەنگەن سالالار قاتارىندا كوپسەكتورلى جوبالار جانە ەكونوميكالىق ساياسات, قارجى جانە بانك ءىسىن دامىتۋ باعدارلامالارى بار. بۇل ەكى ساناتقا بولىنگەن قاراجاتتىڭ جالپى كولەمى – 3,9 ملرد دوللار.

الەۋمەتتىك سالاعا, ءتىپتى باسىمدىق بەرىلمەگەن دەۋگە بولادى. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى نەبارى 84,3 ملن دوللار العان. ءبىلىم, ەڭبەك رەسۋرستارىن دايىن­داۋ ءۇشىن 287,3 ملن دوللار بولىنگەن. قاۋىپسىزدىكتى دامىتۋ سەكتورى, زاڭ جانە قۇقىق ەنشىسىنە 36 ملن دوللار بۇيىرعان.

سوڭعى 15 جىل ىشىندەگى تاۋەلسىز قار­جىلاندىرۋ اياسىندا عىلىمي زەرتتەۋ­لەر ءۇشىن نە گرانتتىق جوبالار, نە نەسيە قاراجاتى قاراستىرىلماعان.