– ەلميرا نۇرلانقىزى, ءوزىڭىز باسقاراتىن قازاق ءتىلى وقىتۋشىلارىنىڭ حالىقارالىق بىرلەستىگى قاشان قۇرىلدى؟ نەمەن اينالىسادى؟ بىرلەستىك جايلى كەڭىرەك ايتىپ بەرسەڭىز.
– بىرلەستىك 2017 جىلى قۇرىلدى. ۇيىمنىڭ ومىرگە كەلۋىنە Nazarbayev University-ءنىڭ قازاق ءتىلى جانە تۇركىتانۋ دەپارتامەنتى تۇرتكى بولدى. ماقسات – انا ءتىلىمىزدىڭ اياسىن كەڭەيتىپ, مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندە قوعامداعى مەرەيى مەن مارتەبەسىن ۇستەم ەتۋگە ۇلەس قوسۋ. ەلىمىزدەگى قازاق ءتىلى ماماندارىنىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, ورتاق ىسكە ىنتالى وقىتۋشىلاردى جۇمىلدىرىپ وتىرامىز. بىرلەستىككە نەگىزىنەن جوعارى وقۋ ورىندارى مەن مەكتەپ مۇعالىمدەرى, بەلگىلى عالىمدار, ۇستازدار مۇشە. قازاق ءتىلىن ۇيرەتۋ ءۇشىن وقىتۋشىنىڭ بۇگىنگى زامان تالابىنا ساي بىلىكتىلىگى بولۋى كەرەك. جاڭا داعدىلاردى, تەحنولوگيالاردى يگەرۋگە ءتيىس. وقىتۋشى تابيعاتىمەن, ءتىل وقىتۋ قۇرالدارىمەن, ىشكى جان الەمىمەن تالاپكەردى وزىنە تارتا ءبىلۋى قاجەت. قازاق ءتىلى وقىتۋشىلارىنىڭ حالىقارالىق بىرلەستىگى وسىنداي باعىتتارعا باسىمدىق بەرەدى.
باستاپقىدا بىرلەستىكتىڭ باعىتى قالاي بولادى, قانداي مىندەتتەردى شەشۋگە ءتيىس دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ الۋ ءۇشىن بىلىكتى مامانداردىڭ پىكىرىن تىندادىق, ۇسىنىستارىن جينادىق. ونىڭ ءبارى عالىمدار مەن ادىسكەرلەردىڭ تالقىلاۋىنان ءوتتى. ءسويتىپ, 2018 جىلى بىرلەستىكتىڭ الداعى بەس جىلعا ارنالعان ستراتەگيالىق جوسپارى بەكىتىلدى, ماقسات-مىندەتتەرى, نەگىزگى باعىتتارى ايقىندالدى.
جۇمىس نەگىزىنەن ءتورت باعىتتا ءجۇردى. بىرلەستىك جۇمىسىنىڭ نەگىزگى ەرەكشەلىگى – قازاق ءتىلى وقىتۋشىلارى, مەكتەپ مۇعالىمدەرى اراسىنداعى بايلانىستى نىعايتۋ, ءوزارا پىكىر جانە تاجىريبە الماسۋ, حالىقارالىق ىنتىماقتاستىققا قول جەتكىزۋ, ادىسكەرلىك داعدىلارمەن ءبولىسۋ.
حالىقارالىق بىرلەستىك بولعاندىقتان, قازاق ءتىلىنىڭ قازاقستاندا عانا ەمەس, شەتەلدەردە دە وقىتىلۋىنا نازار اۋدارىلدى. سول سەبەپتى باستاپقىدا ۇيىمداستىرۋ كوميتەتىنىڭ قۇرامىنا پولشا, تۇركيا ەلدەرىنىڭ وكىلدەرىن تارتتىق. ولاردىڭ قاتارىندا يانكوۆسكي, كەنان كوچ سىندى مىقتى ماماندار بولدى. شەتەلدىكتەردى تارتۋداعى ماقسات – قازاق ءتىلىنىڭ ەلدەن تىس جەردە وقىتىلۋ دەڭگەيىن ءبىلۋ, ءوزارا تاجىريبە الماسا وتىرىپ, بىلىكتىلىگىمىزدى شىڭداۋعا مۇمكىندىك الۋ.
– بەس جىلدىڭ ىشىندە قانداي جۇمىستار اتقارىلدى؟ نەگىزگىلەرىنە توقتالىپ وتسەڭىز.
– بىرلەستىكتىڭ بەس جىلدان بەرى اتقارىپ كەلە جاتقان نەگىزگى جۇمىسىنىڭ ءبىرى – عىلىمي-ادىستەمەلىك سەمينارلار ۇيىمداستىرۋ. ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ وزىندىك ماقساتى, مىندەتى بار. ءبىز قازاق تىلىندە تەك ءتىل ماماندارى عانا ەمەس, تۇتاس قوعام – ميلليون ساندى الىپ اۋديتوريا ەركىن سويلەسە دەگەن ماقساتپەن STEAM باعدارلاماسىن العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ قولعا الدىق. سول باعىتتا جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزدىك.
قازاق ءتىلى – عىلىم ءتىلى ءارى ينجەنەرلەرگە, ماتەماتيكتەرگە, بيولوگتەرگە, حيميكتەرگە, ەكونوميستەرگە ارنالعان جان-جاقتى جەتىلگەن قۇرال رەتىندە Nazarbayev University-دە العاشقى كۇننەن باستاپ ءداستۇرلى تۇردە جۇرگىزىلىپ كەلەدى. ستۋدەنتتىك اۋديتورياعا ۇيرەتىلەتىن ءتىلدىڭ وزگەشەلىگى بار. اۋىزەكى سويلەۋ تىلىنەن, پۋبليتسيستيكالىق ستيلدەن ەرەكشەلەنۋى قازاق ءتىلىنىڭ الەۋەتى جوعارى ءتىل رەتىندە عىلىمي كوپشىلىكتىڭ الدىندا اكادەميالىق سيپاتتا دا وزەكتى بولۋى كەرەك. بۇل باعىتتا دا ءبىراز جۇمىس اتقارىلدى, اتقارا دا بەرمەكپىز. بولاشاقتا Nazarbayev University-ءنىڭ وقىتۋشىلارىمەن شەكتەلمەي, ءىس-شارالارىمىز ەلىمىزدىڭ وزگە دە جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ءوزارا ىنتىماقتاسۋ الاڭىنا اينالسا دەيمىز. بۇل ماقسات تولىق جۇزەگە اسسا, قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىلۋ اياسى دا كەڭەيە تۇسەر ەدى.
العاشقى سەمينارلاردى ءوزىمىز دايىندادىق, وعان جاستار, بىلىكتى ادىسكەرلەر ۇلەس قوستى. قازىر Instagram جەلىسىندە ۇسىنىلاتىن كۋرستار, تەحنولوگيالار, ويىن فورماتىنداعى تاپسىرمالار كوپشىلىككە ۇنايدى. سول سەكىلدى قازاق تىلىنە قاتىستى مونەتيزاتسيا ۇعىمىنىڭ دا وزەكتى بولا ءتۇسۋى – زامان تالابى. دەمەك قازىر ءار وقىتۋشىنىڭ جيناعان ادىستەمەلىك قورىمەن شەكتەلمەي, ونى سىرتقا شىعارۋى, ءوزىن تانىتۋى, وزگەنى تانۋى وتە ماڭىزدى.
تاعى ءبىر ماڭىزدى دۇنيە – عىلىمي باعىت. عىلىم مەن ادىستەمە – ەگىز ۇعىم. ءتىل ۇيرەتۋ ءۇشىن اۋەلى ادىستەمەنى ءبىلۋ كەرەك. عىلىمنىڭ قۇنارىن بويعا جيناي وتىرىپ, ءتىلدى يگەرۋ – ۇلكەن باسىمدىق. سوندىقتان ءبىز جاس دوكتورانتتارعا دا عىلىمي سەمينارلار, ۆەبينارلار وتكىزدىك. ناتيجەسىندە, العاشقىلاردىڭ قاتارىندا ولارعا عىلىمي ماقالانىڭ قۇرىلىمىن ءتۇسىندىرىپ, عىلىمي باسىلىمدارمەن تانىستىردىق. «عالىم جانە عىلىمي ىزدەنىس پلاتفورماسى» دەگەن تاقىرىپتا سەمينار ۇسىنىلدى.
گۇلنار وماربەكوۆا مەن ەريك اسلاند سياقتى مامانداردىڭ جەتەكشىلىگىمەن قازاق ماقال-ماتەلدەرىن ەكولوگيالىق ىزدەنىستەرمەن ساباقتاستىرىپ, قازاق ءتىلى وقىتۋشىلارىنا شەتەلدىك باسىلىمدا جاريالانۋ مۇمكىندىگىن سىيلاعان ۆەبيناردىڭ ۇيىمداستىرىلۋى دا ۇلكەن جەتىستىك. اتاپ وتەرلىگى, 2022 جىلدىڭ سوڭىندا «قازىرگى قازاق ماقال-ماتەلدەرىن زەرتتەۋ: تسيفرلىق, تانىمدىق, ادەبي جانە ەكولوگيالىق تاسىلدەر» اتتى كىتاپ اعىلشىن تىلىندە Peter Lange Publishing (اقش) باسپاسىنان جارىق كوردى. بۇل قازاق ماماندارىنىڭ اعىلشىن ءتىلىن ەركىن يگەرگەنىن, ماقال-ماتەلدەردى الەم جۇرتشىلىعىنا تانىستىراتىن مۇمكىندىك بارىن كورسەتەدى.
ەرەكشە اتاپ وتەر جەتىستىكتىڭ ءبىرى – جاس عالىمدار كورمەسىنىڭ ۇيىمداستىرىلۋى. ونى جىل سايىن ءداستۇرلى تۇردە Nazarbayev University-مەن بىرلەسە وتكىزىپ كەلەمىز. مۇنىڭ يدەياسى كافەدرا وقىتۋشىسى مەيرامگۇل قۇسايىنوۆاعا تيەسىلى. جاس ماماندار دا, ستۋدەنتتەر دە عىلىمي جوبا جازۋ كەزىندە ءوزارا ىنتىماقتاسۋى قاجەت. سول سەبەپتى ءبىز پوستەرلەر كورمەسىن جاسادىق, ونلاينعا كوشكەن ۋاقىتتا دا كورمە جۇمىسىن توقتاتقان جوق. باستاپقى كەزدە ۋنيۆەرسيتەت شەڭبەرىندە, كەيىن استانا قالاسىنىڭ 4-5 جوعارى وقۋ ورىنىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكىزدىك. كەيىنگى جىلدارى 16 جوعارى وقۋ ورنىنىڭ ستۋدەنتتەرى قاتىسىپ كەلەدى.
بىرلەستىك ءوز الدىنا دەربەس ۇيىم رەتىندە شەكتەلىپ قالا المايدى. سوندىقتان بارلىعىن ىنتىماقتاستىققا شاقىرۋ – ماڭىزدى. سول كەزدە عانا ءبىز اركىمگە كەرەك اقپاراتتى بەرە الامىز, ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە دامىپ كەلە جاتقان ءادىستى نەمەسە تەحنولوگيانى تۇتاس قازاقستانعا تانىتۋعا كومەكتەسەمىز. مىنە, بەس جىلدىڭ ىشىندە وسىنداي يگى شارالار ۇيىمداستىرىلدى. مەن تەك نەگىزگىلەرىن عانا سانامالاپ ءوتتىم. بۇل – كوماندالىق جۇمىستىڭ جەمىسى. سول سەبەپتى ەلىمىزدىڭ ادىسكەرلەر قاۋىمىنا, قازاق ءتىلى وقىتۋشىلارىنا راحمەت ايتقىم كەلەدى. بارلىعىنىڭ ءبىر ماقساتتى كوزدەپ, جۇمىلا جۇمىس ىستەۋىنىڭ ناتيجەسىندە, الدىمىزدان ءتۇرلى مۇمكىندىكتىڭ ەسىگى اشىلدى. بۇل رەتتە جوعارى وقۋ ورىندارى مەن مەكتەپ دەڭگەيىندەگى قازاق ءتىلى وقىتۋشىلارىنىڭ, مۇعالىمدەرىنىڭ بىرىگۋىن, ساباقتاسا قيمىلداۋىن – بىرلەستىكتىڭ ەڭ ۇلكەن جەتىستىگى سانايمىن. ويتكەنى مۇددە دە, ماقسات تا, ابىروي دا – ورتاق.
– بىرلەستىك ءوز مۇشەلەرىنە ناقتى قانداي مۇمكىندىك سىيلايدى؟
– بىرىنشىدەن, ۇيىم بىلىكتى مامان رەتىندە كاسىبي تۇرعىدان جەتىلۋگە مۇمكىندىك تۋدىرادى. ەكىنشىدەن, عىلىمي-ادىستەمەلىك رەسۋرستارعا قول جەتكىزۋگە جاعداي جاسايدى. ەلىمىزدىڭ بىلىكتى ماماندارى ءوز قازانىندا عانا قايناپ جاتپاۋى كەرەك. بىلىكتى مامان – قوعامنىڭ, حالىقتىڭ ولجاسى. ورتاق ولجا قولدانىستا بولعانى ابزال. ۇشىنشىدەن, بىرلەستىك AATT, NCOLCTL, CESS سياقتى حالىقارلىق بەدەلدى ۇيىمدارمەن بايلانىس ورناتۋعا, ىنتىماقتاسۋعا جول اشادى. عىلىمي جوبالاردى بىرلەسە يگەرۋ دە بىرلەستىكتىڭ ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى. قىسقاسى, بىرلەستىك قازاق ءتىلى وقىتۋشىلارىنىڭ شەبەرلىگىن شىڭداپ, كوركەم ويلارى مەن ماقسات-مۇراتتارىنىڭ جۇزەگە اسۋىنا ىقپال ەتەر ەركىن مىنبەگە اينالدى. وسى ورايدا ۇيىمنىڭ ۇيىمداستىرۋ كوميتەتىندە جۇرگەن ارىپتەستەرگە ايتار العىسىم شەكسىز.
– بيىلعى حالىقارالىق سەمينار جۇمىسىنا ءبىراز شەتەلدىك جانە وتاندىق عالىمداردىڭ, ەسىمى ەلگە ءمالىم ۇستازداردىڭ قاتىسىپ جاتقانىن كوردىك. وسى جولعى سەميناردىڭ قانداي ەرەكشەلىگى بار؟
– ءاربىر ۇيىمداستىرىلاتىن سەميناردىڭ بەلگىلى ماقسات-مىندەتى, ۇسىنار تاقىرىبى, پلاتفورماسى بولادى. ول ىزدەنۋدى, جاڭالىقتى قاجەت ەتەدى. ماسەلەن, 2021 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا ءبىز سۇلەيمەن دەميرەل اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتپەن بىرلەسە جۇمىس ىستەسەك, وسى جولى سەرىكتەس رەتىندە ابىلاي حان اتىنداعى قازاق حالىقارالىق قاتىناستار مەن الەم تىلدەرى ۋنيۆەرسيتەتىن تاڭدادىق. قازىرگى سەميناردىڭ ەرەكشەلىگى – ەكى اپتالىق ءارى گيبريدتى جۇيەدە تاجىريبە الماساتىن مۇمكىندىكتى, ياعني وفلاين جانە ونلاين فورماتتا قاتار پايدالانۋعا تىرىستىق. ەكى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بىرىگىپ شارا وتكىزۋى جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى قالىپتاسقان تاجىريبە مەن جيناقتالعان قوردىڭ ناتيجەسىندە, ورتاق ماسەلەلەردى تالقىلاۋعا, بەزبەندەۋگە باعىتتالدى. بۇل سەميناردا قازىرگى تاڭداعى ءتىلدى وقىتۋدى, تىلگە قاتىستى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋدى, مامانداردىڭ ساۋاتتىلىعى مەن كاسىبي دەڭگەيىن باعالاۋدى, سويلەۋ ارەكەتىن دامىتۋدى, فيلولوگياداعى عىلىمي-ادىستەمەلىك ىنتىماقتاستىق سياقتى باعىتتاردى انىقتاۋدى وزەكتى ماسەلە دەپ تاڭدادىق.
وسى ورايدا بىرلەستىكتىڭ ۇتىمدى تۇسىنا توقتالعىم كەلەدى. ءبىز كونفەرەنتسياعا, سەمينارلارعا قاتىسا وتىرىپ, وزىمىزگە ۇناعان, كەرەك دەپ تانىعان مامانداردى سىرتتان شاقىرا الامىز. ماسەلەن, ااتت سەمينارىنا قاتىسۋ ناتيجەسىندە, 2019 جىلى وفلاين پلاتفورمادا تۇركيادان توعبا حانىمدى شاقىرىپ, 7-8 ءتىل ۇيرەتۋ تەحنولوگياسىمەن بىرلەسە جۇمىس ىستەدىك. وسى باعىتتى مۇمكىندىگىمىز كەلگەنشە ۇستانۋعا تىرىسامىز. بيىل موڭعوليادان قازاق ءتىلىن ۇيرەتەتىن مامان حابارلاسىپ, سەمينارعا قىزىعۋشىلىق تانىتتى. ارينە, ءبىز ءۇشىن وتاندىق ماماندارمەن جۇمىس ىستەۋ ماڭىزدى. سوندىقتان وسى جولى دا قازاق ءتىلىن ۇيرەتۋ سەرىكتەس ۋنيۆەرسيتەتتىڭ اعىلشىن, نەمىس, فرانتسۋز تىلدەرىن وقىتۋ تەحنولوگيالارىمەن ساباقتاستىرعان تاجىريبەسى نەگىزىندە ۇسىنىلدى. ءاربىر اقپارات سەمينارعا قاتىسۋشىلارعا, جالپى قازاق ءتىلىنىڭ كەڭىستىگىن كەڭەيتۋگە پايدالى بولارىنا سەنىمدىمىز.
– تاقىرىپپەن ساباقتاس ءبىر سۇراق قويسام دەيمىن. Nazarbayev University-ىندە قازاق ءتىلى قانشالىقتى تەرەڭ وقىتىلادى؟
– مۇندا وقيتىن ستۋدەنتتەردىڭ ءوز ەرەكشەلىكتەرى بار. وسى ۋاقىتقا دەيىن قازاق ءتىلىن كۋرس رەتىندە, ءپان رەتىندە بولاشاق ءتىل ماماندارىن وقىتۋمەن اينالىسىپ كەلسەم, بۇل جەردە ستۋدەنتتەردىڭ ءپان تاڭداۋدا, كۋرس تاڭداۋدا قاجەتتىلىك ماسەلەسىنە باسىمدىق بەرىلەدى. ۇسىناتىن ءپان تازا قولدانبالى باعىتتا بولعانى ۇتىمدى. ستۋدەنتتەر جالپى فيلولوگيالىق تىلدىك تەرەڭ بىلىمنەن گورى قازاق ءتىلىنىڭ قوعامداعى ورنىنا كوبىرەك نازار اۋدارادى. وسىعان وراي, پاندەرىمنىڭ اتاۋلارى دا ءسال ەرەكشەلەۋ. ءبىرى «مەملەكەتتىك قىزمەتتەگى قازاق ءتىلى» دەپ اتالادى. بۇل ءپاننىڭ دۇنيەگە كەلۋىنە مەن جۇمىسقا تۇرعاندا وسىندا قىزمەت ەتكەن روپەر مىرزا ىقپال ەتتى. ول ء«بىزدىڭ ستۋدەنتتەر – قازاقستاننىڭ بولاشاق ساياساتكەرلەرى, بىلىكتى ازاماتتارى. سول سەبەپتى ولاردىڭ قازاق تىلىندە الاتىن ءبىلىمىن تەرەڭدەتىپ, ساياسي بىلىكتىلىگىن, ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ ماڭىزدى» دەپ, وسىنداي ۇسىنىس جاسادى.
ەكىنشى ءپان رەتىندە اۋەلدە «سويلەۋ مادەنيەتى» دەگەن باعىتتا ءدارىس وقىدىم. كەيىن كافەدرادا قابىلدانعان شەشىم نەگىزىندە «بيزنەس. قازاق ءتىلى» كۋرسىن جۇرگىزە باستادىم. بۇل ءپاننىڭ باستاماشىسى – كافەدرامىزدىڭ پروفەسسورى زەينەحان كۇزەكوۆا. قازىر بىرنەشە وقىتۋشى بىرىگىپ, ءپاندى ءبىر مودۋل رەتىندە وقىتامىز. ىزدەنۋ بارىسىندا ءار وقىتۋشىنىڭ ءوز سيللابۋسى, ءوز ۇستانىمى قالىپتاستى. نەگىزگى ورتاق مۇددە – ىسكەرلىك باعىتتاعى قازاق ءتىلىن دامىتۋ. بۇل ءپاننىڭ دە ەرەكشەلىگى, اتىنىڭ ءوزى ايتىپ تۇرعانداي, ستۋدەنتتەردىڭ تاڭداۋ جاساۋىنا اسەر ەتەدى. «بيزنەس. قازاق ءتىلى» پانىندە ءبىز قازاق ءتىلىنىڭ كاسىپكەرلەرگە ارنالعان, كاسىپكەرلىك ورتاعا قىزمەت ەتەتىن ەرەكشەلىگىن مەڭگەرتەمىز. ول ءۇشىن بيزنەس يدەيا, بيزنەس جوسپار, ماركەتينگتىك جوسپار توڭىرەگىندەگى تىلدىك داعدىلاردى دامىتامىز.
ستۋدەنتتەردىڭ ءبىزدىڭ كۋرستارعا دەگەن قىزىعۋشىلىعى زور. كەيدە كۋرسقا ورىن تولىپ قالعاندا «قوسىمشا ورىن اشپايسىزدار ما؟» دەپ كەش قالعانىنا قىنجىلاتىن ستۋدەنتتەر دە كەزدەسەدى. دەمەك ءبىزدىڭ قولعا العان جۇمىسىمىزدىڭ ناتيجەلى بولعانى. ويتكەنى مۇنداعى دارىستەردىڭ ءبارى كونتسەپتۋالدى ويدان تۇرادى. ستۋدەنتتەرمەن جۇمىس ىستەگەن كەزدە ءتىلدى جاي عانا قۇرال رەتىندە ەمەس, ادامنىڭ ويىن جەتكىزۋشى, پىكىر الماسۋعا كومەكتەسۋشى, سەزىمدى ءبىلدىرۋشى قۇرال رەتىندە دە قامتۋعا تىرىسامىز. بەرىلەتىن تاپسىرمالار دا تەك بيزنەس نەمەسە مەملەكەتتىك قىزمەت سالالارىمەن شەكتەلىپ قالماي, مۇمكىندىگىنشە ستۋدەنتتەردىڭ تانىمدىق كەڭىستىگىن كەڭەيتۋگە, قازاق تىلىندە بار ۇعىمداردى سالىستىرۋ ناتيجەسىندە, وزگە تىلدەردە كەزدەسپەيتىن ەرەكشەلىكتەرگە باعىتتالادى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
فارحات قايرات ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»
