كەيبىر ادامدار بولادى. جىلى ءجۇز, ىستىق ىقىلاسىمەن پەندە بالاسىن وزىنە تارتىپ تۇرادى. بۇنداي جاندار جايىندا اتالارىمىز ء«جۇزى يگىدەن تۇڭىلمە» دەگەن. اسىرەسە, اق جاۋلىعىن ايقارا تارتىپ الىپ, اۋدارىلىپ-توڭكەرىلىپ جاتقان مىنا دۇنيەگە كەڭ پەيىل, كورەگەن كوز ءارى مول سابىر, ساليقالى اقىلمەن تەرەڭ تولعاپ قارايتىن, كەڭشىلىك پەن پەندەشىلىكتىڭ الما-كەزەك اۋىسىپ تۇراتىن تاعدىري زاڭدىلىقتى بىلەتىن, سول ارقىلى وقىستان تاپ كەلگەن قيىندىققا قۇلاپ كەتپەيتىن, ويدا-جوقتا شۇرقىراپ جەتىپ كەلگەن باقىت پەن بايلىققا باپتانىپ ماقتانبايتىن انالار قانشاما. بۇل رەتكى ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان كەيىپكەرىمىز تاناي نايمانبايقىزى ءدال وسىنداي ادام ەكەن. ونى سويلەگەن سوزىنەن, تەرەڭىندە وي تۇنىپ جاتقان بولەك بولمىسىنان اڭعاردىق.
– ە, قاراعىم, بۇرىنعىلار «توقسان دەيتىن كەلەتىن جاسىم با ەدى, بىلامىق جەيىم دەگەن اسىمدا ەدى» دەپ تولعانعان ەكەن, سول توقساننىڭ ۇستىنە شىعىپ وتىرمىن, – دەپ اڭگىمەسىن باستادى تاناي اجە. – مەن سوناۋ ۇلى اشتىقتىڭ الدىندا, وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارى قوبدا بەتىندە تۋىپپىن. اتا-انام ەل قاتارلى قاراجون, وزىنە جەتەرلىك دوڭگەلەك داۋلەتى بار ادامدار ەكەن. 1992 جىلى باي-ولكەدەن باۋىر كوتەرىپ, وسىندا كوشىپ كەلدىك. مىنە, بيىل اتاجۇرتقا تابان تىرەگەنىمە 30 جىلدان استى. بۇرىنعىلار «ەلگە ەل قوسىلسا – قۇت» دەمەي مە, سول قۇتىڭ مىنا مەن بولامىن, بالام!
راسىندا بۇرىنعى بابالارىمىز وسى ءسوزدى قالاي تاۋىپ ايتتى ەكەن. ەلگە ەل قوسىلۋى قۇت ەمەي نەمەنە. ايتالىق, ومىرىندە 16 قۇرساق كوتەرىپ, سونىڭ 14-ءىن امان-ەسەن قازداي شۇبىرتىپ اتاجۇرتىنا ورالعان ءاز اجە بۇگىنگى تاڭدا 54 نەمەرە, 87 شوبەرە ءسۇيىپ وتىر. كەرەمەت ەمەس پە؟ ەسەپتەڭىز, قازاقتىڭ قاراپايىم ءبىر كەمپىرىنىڭ التىن قۇرساعى ۇلى قازاققا 14 بالا, 54 نەمەرە, 87 شەبەرە قوسىپ, بارلىعى 155 ۇرپاق ءوربىتىپ وتىر. بۇل دەگەنىمىز ءبىر تايپا ەل. ءاز اجەنىڭ باسقا ءىسىن بىلاي قويىپ, ءدال وسى حالقىمىزدىڭ دەموگرافيالىق جىرتىعىن جاماۋعا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن-اق باس يۋگە تۇرارلىق.
«اسىل اجەم, عاسىر اجەم اڭساعان, ساعىنىشىم – سارى ورمانداي سامساعان» دەپ قازاقتىڭ كەرەمەت اقىنى قادىر مىرزا ءالى جىرلاعانداي, قازىرگى تاڭدا اسىل اجەنىڭ نەمەرە-شوبەرەلەرىنەن جوعارى ءبىلىمدى 23 ۇستاز, 8 دارىگەر شىققان. ءبارى دەرلىك, ابىرويلى ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. وسىلاردىڭ ىشىندە ءبىر قىزى ريزا تىنىمحان رەسپۋبليكالىق دارگەيدە «ۇزدىك مۇعالىم» اتانسا, اپامىزدىڭ تاعى ءبىر نەمەرەسى رەسپۋبليكامىزعا تانىمال «KaznetSolution» جشس-ءنىڭ نەگىزىن قالاۋشى كاسىپكەر, وڭىرلىك «جومارت جۇرەك» بەلگىسىنىڭ يەگەرى, مەتسەنات اسىلبەك تۋعانباي ەكەن.
حوش سونىمەن... اپامىزعا ورالايىق. ءبىزدى ءتانتى ەتكەن دۇنيە ءاز اجەنىڭ اڭگىمەسى. تەرەڭنەن تولعايدى, ومىردە كورگەن-بىلگەندەرى ساناسىنا جاتتالىپ, تۇيگەنى كوكىرەگىنە سارى التىنداي بايلانىپ قالعان. «توقساننىڭ تورىنە شىعىپ وتىر ەكەنسىز, بۇل عۇمىردان نە كورىپ, نە ءتۇيدىڭىز؟» دەگەنىمىزدە, اپامىز تەرەڭ كۇرسىنىپ الىپ, وسى بالا نە سۇراپ وتىرعانىن ءوزى بىلە مە ەكەن دەگەندەي, ويلى جۇزىنە ويناقى كۇلكى ءۇيىرىلىپ ءسال وتىردى دا:
– ادام ءوز ءومىرىن سۇرگەنى بولماسا, تاعدىرىن تاڭداي المايدى, شىراعىم, مەنىڭ بۇل ومىردەن تۇيگەنىم: جان بالاسىنا قيانات جاساما, سەنىڭ سوزىڭنەن ءھام ىسىڭنەن ەشكىم زارداپ شەكپەسىن, سوندا عانا بەيبىت-تىنىش ءومىر سۇرەسىڭ. ودان كەيىنگى ايتارىم, جاسىمدا ەڭبەك تاڭدامادىم, ساۋىنشى دا بولدىم, مەكتەپتە اسپازدىق قىزمەت تە اتقاردىم. ەڭ باستىسى, بالالارىمدى ادال ەڭبەگىممەن اسىرادىم. اكەم مارقۇم «ادامنىڭ ىشكەن اسى ادال, قايناتقان قازانى تازا بولسا, سول ۇيگە باق ءۇيىرىلىپ تۇرادى» دەۋشى ەدى, وسىدان اينىمادىم. ودان كەيىن شىراعىم, ۇل-قىزدارىمدى باسقانىڭ الا ءجىبىن اتتاماڭدار دەپ تاربيەلەدىم. قازىر بايقاپ وتىرسام, قازاق بالاسى وقيىن دەسە بىلىمنەن كەندە ەمەس, ءبارىن ۇيرەنۋگە جاعداي بار. تاماعى دا توق, بىراق بۇلارعا تاربيە جەتپەي جاتقان سياقتى. قازىرگى اتا-انالار ءوز بالاسىنىڭ ءتالىم-تاربيەسىن مەكتەپكە, ودان قالدى ۇستازدارعا مىندەت ەتىپ قويعان. بۇل تەرىس. «بىرەۋدىڭ جوعىن بىرەۋ ءان سالىپ ءجۇرىپ ىزدەيدى» دەگەن ءتامسىل بار. ءوزىنىڭ وتباسى, وشاق قاسىنىڭ كۇيبىڭ تىرلىگىنەن اسا الماي, جالاقىعا سۇيەنىپ جۇرگەن ادام سەنىڭ بالاڭدى قالاي تاربيەلەيدى. مەنىڭ ويىمدا وتباسىنان ارتىق تاربيە مەكتەبى جوق قازاقتا. بۇرىنعىلار بالاسىن «وبال بولادى», «ۇيات بولادى», «سۇيەككە تاڭبا تۇسەدى» دەگەن ءۇش-اق سوزبەن تاربيەلەگەن. وسى ءۇش ءسوز ءبىزدىڭ سانامىزدان ءوتىپ, سۇيەگىمىزگە ءسىڭدى جانە وسى تاربيە تەتىگىن بالالارىما سىڭىرۋگە تىرىستىم, – دەدى ءاز اجە.
ءسوز جوق, اجەمىز دۇرىس ايتادى. قانداي ءبىر ۇلتتىڭ جويىلىپ كەتپەي ءومىر ءسۇرۋى, باسقا حالىقتاردىڭ الدىندا ەڭسەسى بيىك بولۋى ۇلاعاتتى تاربيە كورگەن ۇرپاعىنىڭ كەمەلدىگىنە بايلانىستى. بۇنى كارىقۇلاق, ەسكىكوز اپامىز ءبىلىپ وتىر. وسىنداي كوكىرەگى داڭعىل, ويى ورنىقتى, تانىمى تەرەڭ قاريالاردى داڭعىل جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆ «دالا اكادەميگى» دەپ تەگىن ايتاعان عوي. ويتكەنى سابەڭدەر وتكەن عاسىر باسىندا ەۋروپالىق ۇلگىدە ءبىلىم الىپ, ەسەيگەن شاعىندا جەر شارىنىڭ تالاي مەملەكەتىنە تابانى تيگەن, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, كوپتى كورىپ, كوڭىلىنە تۇيگەن تۇلعالار بولا تۇرا, دالا قازاعىنىڭ ەرەكشە اقىل-وي كەمەلدىگىنە قايران قالىپ ايتقان-اۋ شاماسى.
راسىن ايتقاندا, قازىرگىدەي دۇنيەنىڭ بەدەرىن شوۋ جايلاپ, جەڭىلدىڭ استى, اۋىردىڭ ءۇستىن ساعالاپ ءومىر وتكىزىپ جاتقان قوعامعا قاراپ وتىرىپ قارنىڭ اشىپ, تىپ-تىنىش بەيبىت كۇندە قاراداي قامىعىپ جۇرەتىن ءبىز سياقتى ەسكىنىڭ سوڭى, جاڭانىڭ ارتى ادامدارعا وسىداي دالا اكادەميكەرىنىڭ كەڭەسىن تىڭداۋ دا ءبىر عانيبەت ەمەس پە؟
تاعى ءبىر ورايى كەلگەندە اپامىزعا, «قازىرگى بولىپ جاتقان دۇنيە ديدارىنا كوڭىلىڭىز تولا ما, بولاشاقتان قانداي ءۇمىت كۇتەسىز؟» دەپ سۇراپ ەدىك, جارىقتىق ماعان ءبىر, مەنىڭ قاسىمدا وتىرعان جولداسىم امانتاي تويشىباي ۇلىنا ءبىر قاراپ الدى دا جىميدى كەپ. ودان كەيىن: – ادام قانداي زامانى سونداي, –دەدى. – اباي اتاڭ ايتتى ەمەس پە «زامانعا كىنا ارتپا» دەپ. ودان عۇلاما ەمەس شىعارسىڭدار. ياعني قوعام دەگەنىمىز – قولعا ۇستايتىن زات ەمەس, ول سەنىڭ كوزقاراسىڭ, نيەتىڭ جانە ءىس-ارەكەتىڭنىڭ جەمىسى. بالام, سەن بيدايدىڭ تۇقىمىن وتىرعىزىپ, ارپا شاۋىپ المايسىڭ, سولاي ما؟
– سولاي.
– نە ەكسەڭ سونى وراسىڭ. ودان كەيىن, زاماندى تۇزەيتىن دە, بۇزاتىن دا ادامنىڭ ءوزى. ءبىزدىڭ تۇسىنىگىمىزدە «جاقسى ادام» دەگەن ۇعىم بار. بىراق اللا تاعالا ادامدى كەرەمەت – كەمەل ەتىپ جاراتقان جوق. «جاقسى ادام» دەپ جاقسى قاسيەتتەرى جامان قاسيەتتەرىنەن كوپ ادامدى ايتادى. جامان ادام جايلى دا سولاي. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى جاقسى ادامدارى كوپ قوعام جاقسى, ءوزىڭىز ايتقانداي ديدارى جارىق. ادام بالاسى زامانعا كىنا ارتپاس بۇرىن ءوزىنىڭ وتباسىن, بالا-شاعاسىن جاقسى ادام ەتىپ تاربيەلەۋى كەرەك. ەشكىمگە باعىنبايتىن, ەشكىم جوندەي المايتىن جاراتىلىس زاڭى دەگەن بار. پەندە بالاسى ونى «تاعدىر» دەيدى. ەگەر ءوزىڭىز دۇرىس ءجۇرىپ, دۇرىس تىرلىك ەتسەڭىز, بالاڭىزدىڭ دا تاعدىرى دۇرىس بولادى. دەمەك, نە ەكسەڭىز سونى وراسىز.
ءاز اجەنىڭ اڭگىمەسىن تىڭداپ وتىرىپ, بۇرىنعى قازاقتىڭ دۇنيە تانىمى قانداي تەرەڭ بولعانىن اڭعارعانداي اسەر الدىق. «قارتىڭ بولسا تورىڭدە, جازىپ قويعان حاتپەن تەڭ» دەگەن وسى شىعار. ءسوز سوڭىندا اسىل اجەدەن «ومىرىڭىزدە, اتتەگەن-اي دەيتىن وكىنىشتەرىڭىز بولدى ما؟» دەپ سۇرادىم. كەيۋانا قىزىق سۇراق قويادى ەكەنسىڭ دەگەندەي ءبىر قاراپ كۇلدى دە: – جاسىم توقساننان اسىپ كەتسە دە, ءالى كۇنى ويىمنان كەتپەيتىن, ءومىر بويى سانامدا جاڭعىرىپ تۇراتىن ءبىر وكىنىشىم بار, – دەدى.
– ايتىڭىز؟
– جاس كۇنىم ەدى. ءبىزدىڭ ەلدە بايمامبەت دەگەن قاريا بولدى. جالعىزىلىك ادام سويتە تۇرا وتە ادال, كىرپياز تازا كىسى. باسىندا ءۇيى, باۋىرىندا قازانى جوق. جامباسى سىيعان جەرگە تۇنەپ, بۇيىرعان شاڭىراقتىڭ ءدامىن تاتىپ, كۇنىن كورەدى. ەلدىڭ ءبارى بۇل كىسىنى ءمۇساپىر تۇتىپ اس بەرەدى, تورىنە جاتقىزادى. وتىزدان اسقان كەلىنشەك كەزىم ەدى, ءبىر قىزىما جاڭا بوسانىپ ءالى بويىمدى تولىق جيناي الماي ابىرجىپ وتىر ەدىم, بايەكەڭ كىرىپ كەلدى. ورنىمنان تۇرىپ, شاي بەرۋگە شامام جوق. «بايەكە, ءسىز بۇگىن باسقا ۇيگە بارىپ تۇنەڭىز؟» دەپ شىعارىپ سالدىم. ءمۇساپىر بەيباق ءۇنسىز ۇيدەن شىعىپ كەتتى. قايتىپ ەشقاشان ورالمادى. وسى كىسىنى رەنجىتىپ الدىم-اۋ, قول-اياعىم سىنىپ قالعان جوق اتىپ تۇرىپ ءبىر شاۋگىم شايىن بەرىپ, جىبەرسەم نەم كەتەتىن ەدى, – دەپ اپامىز ويعا شومىپ وتىرىپ قالدى. ازدان سوڭ ەڭسەسىن كوتەرىپ, اق جاۋلىعىن تۇزەپ الدى دا بىزگە قاراپ: «بالام, وسى قىلىعىما ءومىر بويى وكىنىپ ءجۇرمىن», دەدى.
اپامىز بۇلاي جاۋاپ بەرەدى دەپ ەش ويلاماپپىن, نە ايتارىمدى بىلمەي الدىمداعى ىستاق شايدى سوراپتاي بەردىم. بولىمسىز ىسىنە بولا ءومىر بويى وكىنىپ جۇرگەن مىنا كەيۋانانىڭ قاسىندا ءبىزدىڭ وتكەن-كەتكەن اعاتتىقتارىمىزدى قۇداي ەسىركەسىن. شاي ءىشىلىپ باتا بەرىلدى. ورنىمىزدان تۇرىپ جاتىپ: «اپا ايتار – تاپسىرارىڭىز بار ما؟» دەدىك ەجەلگى اتا سالتىمەن. اپامىز: «جوق», دەدى ماڭداي تەرىپ ءسۇرتىپ ء«ومىر بويى مازالاپ كەلگەن وكىنىشىمدى ايتىپ ءبىر جەڭىلدەپ قالدىم». كولىككە وتىرىپ جاتىپ كوكەيىمە اقتوبەلىك اقىن ەرتاي اشىقباەۆتىڭ «بابا اجەم – كيەلىم, باسىمدى يەمىن, جاۋلىعىن يىسكەپ, جانىمداي سۇيەمىن» دەيتىن ءبىر شۋماعى ورالدى.
پاۆلودار
