قايتارىلماعان قارىز: كوممەرتسيالىق بانكتەر ۇكىمەت الدىنداعى بەرەشەگىنەن قۇتىلا ما؟

قازاقستان بانكتەرى مەملەكەتتەن, ياعني ءاربىر سالىق تولەۋشىدەن تريلليونداعان تەڭگە الدى. وسى ۋاقىت ىشىندە ولار وپەراتسيالىق قىزمەتتەن دە, مەملەكەت كومەگىنەن دە پايدا تاۋىپ, وزدەرىنە ديۆيدەند جاساپ كەلدى. قارجى تالداۋشىسىنىڭ پايىمىنشا, ەدب-نىڭ مەملەكەتتەن العان كومەگىنىڭ ناتيجەسىندە قول جەتكەن تابىسىنا سكرينينگ جاسايتىن كەز كەلدى. ەگەر پايدا كورگەنى انىقتالسا, قارجىنى مەملەكەتكە قايتارۋى كەرەك نەمەسە سول پايدا كوزىنەن شوب-تى ارزان جانە مول نەسيەمەن قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس

تاۋەلسىز ساراپشىلار اراسىندا ۇكى­مەت, ۇلتتىق بانك جانە ەدب اراسىن­دا­عى كەلىسىم بويىنشا قارىز 1 پايىزدىق وسىممەن 2040 جىلعا دەيىن بەرىلگەن دەگەن پىكىر بار. الماتىدا جىل سايىن وتەتىن قارجىگەرلەر فورۋمدارىنىڭ بىرىندە, «ەدب مەن ۇكىمەت اراسىنداعى قارىزدى قاي­تارۋدىڭ كەستەسى بار ما؟» دەگەن سۇ­راق­تى تاڭداۋلى ءتورت بانكتىڭ ءبىرىنىڭ باسشىلارىنا دا, سول كەزدە ۇكىمەتتىڭ ەكونوميكالىق بلوگىن باسقارىپ جۇرگەن تيمۋر سۇلەيمەنوۆكە دە قويعانبىز. العاشقىسى ۇكىمەت بەرگەن قارىزدى ينفليا­تسيا جەپ قويدى دەسە, ەكىنشىسى بۇل سۇراقتى ۇلتتىق بانك پەن قارجى مينيس­ترلىگىنە قويۋ كەرەكتىگىن ايتقان.

دەمەك ۇكىمەتتىڭ ەكونوميكالىق-قارجى سەگمەنتىندەگى رەسمي تۇلعالار كوم­مەرتسيالىق بانكتەرگە بولگەن قارىز­دىڭ قايتارىلۋىنان الدەقاشان ءۇمىت ۇزگەن. مەملەكەتتىڭ تريلليونداعان تەڭ­گە­سىن نارىقتىق ەمەس شارتتارمەن العان بانكتەر توڭىرەگىندەگى قىزىق-قى­زىق پىكىرلەر سوڭعى جىلدارى ءمانىن جوعال­تىپ, ۇمىتىلا باستاعان ەدى.

بىراق...

قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى «قارجىلىق ورنىقتىلىعىن قام­تاماسىز ەتۋ جانە ونى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن مەملەكەت بيۋدجەتىنىڭ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق قورىنىڭ, ۇلتتىق بانكتىڭ, ونىڭ ەنشىلەس ۇيىمدارىنىڭ قا­راجاتى پايدالانىلاتىن ەكىنشى دەڭ­گەيدەگى بانكتىڭ ارتىقشىلىقتى اكتسيا­لار جانە قارجى قۇرالدارى بويىنشا پايدانى ءبولۋ, ديۆيدەند ەسەپتەۋ, سونداي-اق مەنشىكتى اكتسيالاردى كەرى ساتىپ الۋدى جۇرگىزۋ تالاپتارىن بەكىتۋ تۋرالى» باسقارما قاۋلىسىنىڭ جوباسىن ازىرلەگەنىن حابارلايدى. بۇل قۇجات «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى بانكتەر جانە بانك قىزمەتى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ 16-بابىنىڭ 3-2-تارماعىنا سايكەس دايىندالىپتى. قاۋلى جوباسى بانكتەردىڭ مەملەكەت قاراجاتىن ماقساتتى جانە ءتيىمدى پايدالانۋىنا, سونداي-اق بانكتەردى مەملەكەتتىك بورىشتى تەزىرەك قايتارۋعا ىنتالاندىرۋعا باعىتتالعان.

2008 جىلدىڭ 13 قازانىندا, الەمدىك داع­دارىس تەرەڭدەپ تۇرعان شاقتا تۇڭ­عىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇكىمەت­تىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا «ناقتىلانعان باعدارلامالار» ءۇشىن ۇلت­تىق قوردان 2009-2010 جىلدارى 10 ملرد دوللار ءبولۋدى تاپسىردى. بۇل قارا­جاتتىڭ 4 ميلليارد دوللارى قارجى سەك­تورى تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالدى.

ايتپاقشى, قاراجاتتىڭ قايتقان-قايتپاعانى تۋرالى ءبىر-ءبىرىن جوققا شى­عا­راتىن پىكىرلەر ەل ءىشىن كەزىپ ءجۇر. جۇيە قۇراۋشى بانكتەرگە بولىنگەن قارجىدان بولەك, 2009 جىلى مەملەكەت «ادال يپوتەكالىق بورىشكەرلەرگە» كو­مەك كورسەتۋ ءۇشىن ۇلتتىق قوردان تاعى 1 ملرد دوللار ءبولدى. 2015 جىلدىڭ 26 ساۋىرىنە بەكىتىلگەن كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت سايلاۋى وتەر الدىندا, ۇلتتىق بانك «2004-2009 جىلدار ارالىعىندا قارىز العان يپوتەكالىق بورىشكەرلەردىڭ جالعىز باسپاناسىن ساقتاۋعا باعىت­تال­عان «يپوتەكالىق تۇرعىن ءۇي قارىزدارىن قايتا قارجىلاندىرۋ باعدارلاماسىن» قا­بىلداپ, بانكتەردىڭ قارىزدىق جۇك­تە­مەلەرىن «جەڭىلدەتىپ», وزىنە اۋدارىپ الدى. ونى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ۇلتتىق بانك 2026 جىلعا دەيىن 130 ملرد تەڭگە بولگەن. 2019 جىلدىڭ 10 ماۋسىمىنداعى جاعداي بويىنشا باعدارلاما اياسىندا بانكتەر جالپى سوماسى 148,3 ملرد تەڭگە بولاتىن 25 249 قارىزدى قايتا قارجىلاندىردى.

مەملەكەتتىڭ بانكتەرگە قولۇشىن سوزۋىنىڭ كەمى جوق. سونىڭ تاعى ءبىر مىسالى – دەپوزيتىن تەڭگەمەن ساقتاعان سالىمشىلارعا 2015 جىلدىڭ تامىزى وتە ءساتتى بولعانىن ساراپشىلار كۇنى بۇگىنگە دەيىن ايتادى: سول كەزدەگى مەملەكەت باسشىسى ۇلتتىق بانككە وسى ادامداردى قولداۋ ءۇشىن, ولاردىڭ كۋرس ايىرماشىلىعىنان جوعالتقان قارجىسىن وتەۋگە تاپسىرما بەرگەن. 2015 جىلدىڭ 18 تامىزىندا دەپوزيتىندە 1 ميلليوننان اسپايتىن قارجى جاتقان 1,7 ميلليون سالىمشىنىڭ بانكتەگى شوتىنا 250 ملرد تەڭگە وتەماقى ءتۇستى.

2020 جىلدىڭ قاڭتارىندا وتكەن ۇكى­مەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا مەم­لەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بانك جۇيەسىن جەتىلدىرۋ تاسىلدەرىن بەل­گىسىز ۋاقىتقا كەيىنگە قالدىرماي, شۇعىل تۇردە جاسالۋى كەرەكتىگىن, ايت­پەسە مۇنىڭ سالدارى اۋىر بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ەسكەرتتى.

قارجىگەر اسقار قۇسايىنوۆ ءوزىنىڭ وسى تاقىرىپقا ارناعان زەرتتەۋىندە بۇل سۇراققا تولىق جاۋاپ بەرە المايتىنىن جانە ەدب-دەن قولداۋدى الىپ تاستاۋ قاۋىپتى ەكەنىن ايتىپتى. ونىڭ ويىنشا ەدب-ءنىڭ نەگىزگى پروبلەماسى – پرۋدەنتسيالدىق نورمالاردى ساقتاۋ جانە تۇراقتىلىعىن ۇستاۋ ءۇشىن بانكتەردىڭ كاپيتالى بولۋى قاجەت. ەگەر كاپيتال جەتكىلىكسىز بولسا, وندا بانك ءوز فۋنكتسيالارىن ورىنداي المايدى: مۇنداي جاعدايدا بانك قايتا قارجىلاندىرىلادى نەمەسە جويىلۋى كەرەك. ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, كاپيتالدىڭ جەتكىلىكتىلىگى كاپيتالدىڭ تاۋەكەلدى اكتيۆتەرگە (نەسيە, نەگىزگى قۇرالدار, ماتەريالدىق ەمەس اكتيۆتەر, دەبيتورلىق بەرەشەك, باعالى قاعازدار) بولىنگەن اراقاتىناسى رەتىندە ەسەپتەلەدى. داعدارىس بولعان كەزدە نەسيە دەفولتى وسەدى, مولشەرلەمە كوتەرىلەدى, ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر رەزەرۆتەر جاسايدى, جەڭىلدىكتەردى مويىندايدى جانە بۇل ولاردىڭ كاپيتالىنىڭ جەتكىلىكتىلىگىن تومەندەتەدى. سوندىقتان ەدب-عا كومەكتەسۋ داعدارىس كەزىندە كاپيتالدى ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن ايتارلىقتاي پايدا تابۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن قۇرال رەتىندە قاراستىرىلعان.

قارجى ساراپشىسى ايبار ولجاەۆ وسىعان دەيىن «2009 جىلى مەملەكەت بانك سەكتورىنا اكتسيونەر رەتىندە كىرگەندە قارجىنى قايتارۋ ماسەلەسى تۋرالى ءسوز بولماۋى مۇمكىن ەكەنىن, بىراق قارجىلىق قيىندىقتاردى بانكتەرمەن بىرگە كوتەرۋگە دايىن بولۋى مۇمكىن ەكەنىن» ايتىپ بەرگەن. دەمەك بانكتەر مەن ۇكىمەت اراسىندا قارىز ەمەس, بولىنگەن قارجىنىڭ تاۋەكەلىن بىرىگىپ كوتەرۋ تۋرالى ءسوز بولعانىن, قارجىنىڭ سۇراۋى مەن سالماعى بارىن ەكى تاراپ تا بىلگەن دەگەن بولجام بار.

قارجى تالداۋشىسى اندرەي چەبوتا­رەۆ مەملەكەتتىڭ كوممەرتسيالىق بانكتەر­گە وتە تومەن پايىزبەن اقشا قۇيىپ, سودان كەيىن سول بانكتەردەن نارىق­تىق با­عا­مەن نەسيە الاتىنىن ايتادى. قا­زاق­ستان بانكتەرى مەملەكەت­تەن, ياعني ءاربىر سالىق تولەۋشىدەن تريل­ليون­داعان تەڭگە الدى. وسى ۋاقىت ىشىندە ولار وپەراتسيالىق قىزمەتتەن دە, مەملەكەت كومەگىنەن دە پايدا تاۋىپ, وزدە­رىنە ديۆيدەند جاساپ كەلدى. قارجى تال­داۋشىسىنىڭ پايىمىنشا, ەدب-نىڭ مەم­لەكەتتەن العان كومەگىنىڭ ناتي­جە­سىندە قول جەتكەن تابىسىنا سكرينينگ جا­سايتىن كەز كەلدى. ەگەر پايدا كور­گەنى انىقتالسا, قارجىنى مەملەكەتكە قايتارۋى كەرەك نەمەسە سول پايدا كوزىنەن شوب-تى ارزان جانە مول نەسيەمەن قام­تاماسىز ەتۋگە ءتيىس.

ا.چەبوتارەۆتىڭ سوزىنەن ۇققانىمىز 2009 جىلدارى بولىنگەن قارجىدان كۇنى بۇگىنگە دەيىن «تۇك قالماۋى» ابدەن مۇمكىن. سەبەبى سول جىلدارى بەرىلگەن كومەكتىڭ ءبىر بولىگى 2040 جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە جىلدىق 0,1%-بەن بانكتەردە قاراجاتتى ورنالاستىرۋ ارقىلى كور­سە­تىلىپ, «حانتالاپاي» جولىمەن ۇلەس­تىرىلدى. 2009 بەن 2040 جىلدىڭ اراسىن 30 جىل ءبولىپ جاتقانىن ەسكەرسەك, مامىلەنى «ۇكىمەت بەرە سالدى, بانكتەر الا سالدى», دەپ باعالاۋعا بولادى.

«بۇل قارجىنى شارتتى تۇردە بەرىل­گەن قارجى دەۋگە بولادى. قارىزدىڭ سول كەزدەگى نارىقتىق قۇنىن قازىرگى باعا­سى­مەن سالىستىرۋعا مۇلدەم بولمايدى. قازىر ۇكىمەت ەكونوميكانى قارجى­لان­دى­رۋ ءۇشىن سول بانكتەردەن 17 پايىز­دىق جىلدىق وسىممەن نەسيە الىپ وتىر», دەيدى ا.چەبوتارەۆ.

كوممەرتسيالىق بانكتەردى ەلەڭدەتىپ قويدى

وسىعان دەيىن اگەنتتىك اكتيۆتەرى بانك جۇيەسى اكتيۆتەرىنىڭ 71 پايىزىن قۇرايتىن 10 ءىرى بانك بويىنشا العاشقى تۇراقتى AQR وتكىزگەنىن رەسمي تۇردە حابارلانعان. بۇل جولى 15,2 ترلن تەڭگە سوماعا 19 ملن قارىز, ونىڭ ىشىندە 1 400-دەن استام ءىرى قارىز الۋشى تالدانىپتى. باعالاۋ ناتيجەلەرى جۇيە بويىنشا كاپيتال جەتكىلىكتىلىگىنىڭ دەڭگەيى نورماتيۆتىك تۇرعىدا بەلگىلەنگەن مينيمۋم تالاپتان ايتارلىقتاي جوعارى ەكەنىن كورسەتتى. ءبىرشاما ۇساق قارىزدار بويىنشا پروۆيزيالاردى باعالاۋ ستاتيستيكالىق ۇلگىنىڭ كومەگىمەن جۇزەگە اسىرىلعان.

2022 جىلدىڭ سوڭىندا Moody's ساراپشىلارى AQR وتكىزگەننەن كەيىن, قازاقستاندىق بانكتەرگە 400-600 ملرد تەڭگە قاجەت بولۋى مۇمكىن ەكەنىن, بانك­تەردە مۇنداي قاراجاتتى وزدىگىنەن تابۋى مۇمكىندىگى بار ەكەنىن, وعان ۇزاق جىلدار كەرەك ەكەنىن ايتقان. Moody’s-ءتىڭ قازاقستاندىق بانكتەر بويىنشا اعا ساراپشىسى ۆلادلەن كۋزنەتسوۆ تەكسەرىس اياقتالعان سوڭ, مەملەكەتتىك قولداۋ قاجەت بولۋى مۇمكىن دەيدى. ونىڭ سوزىنشە, ۇلتتىق بانك پروبلەمالىق كرەديتتەر مەن جەتپەيتىن كاپيتال كولەمىن جاريالاپ, جاعدايدى وزگەرتۋ ءۇشىن قارجىلاي قولداۋ كورسەتۋى مۇمكىن. قىسقاسى حا­لىق­ارالىق اگەنتتىكتەردىڭ ءبارى اكتيۆ ساپاسىن باعالاۋدان كەيىن, بانكتەرگە كەمى 1 ترلن تەڭگە قور كەرەك ەكەنىن ايتىپ, كوممەرتسيالىق بانكتەردى تاعى دا ەلەڭدەتىپ قويدى.

بانكتەردى قولداۋدىڭ نارىقتىق كونيۋنك­­­تۋراسى مەن تەتىكتەرىن پاي­دا­لا­نۋ­عا كەلەتىن بولساق, بۇل ماسەلە ءالى كۇنگە دەيىن ۇكىمەتتىك دەڭگەيدە تالقىلاندى دەگەندى ەستىگەن جوقپىز. ساراپشىلار دا بۇل جونىندە ەشتەڭە بىلمەيتىن بولىپ شىقتى. الەمدىك تاجىريبەدەگى «بانكتەرگە مەملەكەت تاراپىنان كومەك تەك نارىق جاع­دايىندا عانا كورسەتىلەدى», دەگەن شارت ءبىزدى اينالىپ ءوتىپ جۇرگەن ءتارىزدى.

ساراپشىلاردىڭ سوزىنە دەن قوي­ساق, كوممەرتسيالىق بانكتەر پەن بيز­نەس ارا­سىنداعى كومەك, سول سياقتى مەملەكەت پەن بانك اراسىنداعى كومەك تە تەك نارىق شارتى بويىنشا جۇرگىزىلۋگە ءتيىس. ەدب بارلىق سەگمەنتتە قارىزدى قايتارۋدى تالاپ ەتۋدىڭ 100 ءتۇرلى جولىن الدەقاشان زاڭداستىرىپ العان. الەۋمەتتىك باعدار­لا­مالار بويىنشا بولىنگەن يپوتەكالىق باعدارلامالاردىڭ نەسيە پايىزى ۇكىمەت­تىڭ سۋبسيدياسىمەن عانا جەڭىلدەنىپ جەتە­تىنى تەك قار­جى­گەر­لەر قاۋىمىنا تانىس.

ۇلتتىق بانك ەدب-گە ەكونوميكانى قار­جىلاندىرۋ ءۇشىن ينفلياتسيا دەڭ­گەيىنەن جوعارى مولشەردەگى پايىز­بەن مارجا بەرسە, مەملەكەتتەن تريل­ليون­­داعان كومەك العان ەدب مەملەكەتكە بيز­نەستى قارجىلاندىرۋ ءۇشىن كەمى 16-17,5 پايىزبەن نەسيە بەرىپ وتىر. بۇل جەر­دەگى قۇپيا – مەملەكەتتىڭ كوممەر­تسيا­لىق بانك­­­تەرگە بولگەن قارجىسىن قانداي شارتتارمەن بەرگەنى.

تاۋەلسىز ساراپشى سەرگەي پولىگا­لوۆ­تىڭ ايتۋىنشا, نارىقتاعى نەسيە­ كەلىسىمشارتتارىنىڭ ءبارىن نا­رىق زاڭىنا بەيىمدەيتىن كەز كەلدى. قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ بانك­تەر­­دىڭ نارىقتىق شارت­تارمەن العان قار­جىنى قايتارۋدى زاڭداستىرۋى كەش بولسا دا دۇرىس قابىلدانعان شەشىم. قازاقستاندا ەكونوميكاعا بولىنەتىن قارجى 20 ترلن تەڭگە بولسا, سونىڭ 16 ترلن تەڭگەسى مەملەكەتتىك جوبالاردى, شاعىن باع­دارلامالاردى قولداسىن دەپ, بانكتەرگە بەرىلگەن ەكەن. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, ۇكىمەتتەن كوممەرتسيالىق قارىز العان ەدب ەشقايدا قاشىپ كەت­كەن جوق. ءبىر-بىرىنە قوسىلسا دا, ىرىلەن­سە دە جۇمىسىن جالعاستىرىپ, اكتسيو­نەر­لەرىنە تابىس بەرىپ ءجۇر. ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانكتىڭ قازىر دە باتىل شەشىم قابىلداۋىنا ەكى اراداعى كەلىسىمدەر كەدەرگى كەلتىرۋى مۇمكىن.

داعدارىس كەزىندە مەملەكەت بانكتەرگە كومەك بەرۋدەن باس تارتقان ەمەس. بىراق كليەنتپەن اراداعى كەلىسىمدە قارىزدى قايتارۋدىڭ ءتاسىلى زاڭداستىرىلعان. الداعى ۋاقىتتا ۇكىمەت پەن ەدب اراسىن­داعى كەلىسىمشارتتار دا وسىنداي جولمەن جۇزەگە اسۋعا ءتيىس. ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, بانكتەر مەن ۇكىمەت, ۇلت­تىق بانك اراسىنداعى قارىزدىق-نەسيەلىك كەلىسىمشارتتار نەمەسە ولاردىڭ شارت­تا­رىنىڭ جوباسى «اشىق نقا» پورتالىندا جاريالانىپ وتىرسا, ەكى تاراپتىڭ دا مۇددەسى قالتارىستا قالمايدى.

سونىمەن ەدب-نىڭ ۇكىمەتتەن العان قارىزدارىن قانداي جەڭىلدىكپەن قايتا­را­تىنى قىزىق تاقىرىپ بولىپ تۇر. قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ «اشىق نقا» پورتالىندا جاريالانعان جوباسى ەكى جاقتىڭ دا كوڭى­لىن قالدىرمايتىنداي دەڭگەيدە ۇسى­نىلىپ وتىرعانىن ءبىز دە بايقاپ قويدىق. سوعان قاراعاندا ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك «قارىزدى قايتارماي قويسا, قايتەمىز» دەگەن ساۋالعا ءالى جاۋاپ دا­يىنداپ ۇلگەرمەگەن سياقتى...

الماتى