ەلباسىنىڭ سىيلىعى

– شىلدەنىڭ 6-سى كۇنى جوعارعى كە­ڭەس­تىڭ جالپى وتىرىسى بولادى. پرە­زيدەنت قاتىسادى. كانيكۋل سودان كەيىن... بىزگە, ون ءۇشىنشى شاقىرىلعان قازاقستان جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتتارىنا 1994 جىلعى ماۋسىمنىڭ سوڭعى كۇندەرىندە ءمالىم بولعان ءبىر جاي وسى ەدى. ءمالىمسىزى – ونىڭ كۇن ءتارتىبى قان­داي: قاي زاڭ جوباسى نەمەسە نەندەي ماسەلە تالقىلانادى؟ ال, كۇنى كەشە الىنعان تاۋەلسىزدىكتەن سوڭ ەلدىڭ كۇللى ءومىرى ساياسي دا ەكونوميكالىق تەرەڭ وزگەرىسكە تۇسۋىنە بايلانىس­تى كەڭەستىك كەزەڭنىڭ كوپتەگەن زاڭدارى قولدانۋعا جارامسىز بولىپ قالعاندىقتان ولاردىڭ ورنىنا قابىلدانۋعا ءتيىس جاڭا جوبالار دا, قابىرعاسى قاتىپ, بۇعاناسى بەكىپ ۇلگەرمەگەن جاس مەملەكەتتىلىكتىڭ الدىندا تۇرعان وتە وتكىر ءارى جەدەل شەشۋدى تالاپ ەتەتىن سان سالانىڭ سان سيپاتتاعى ماسەلەلەرى دە, قۇداي سالماسىن, اسا كوپ ەدى. ەكى-ءۇش عاسىرلىق بوداندىقتان بوساپ, ازاتتىققا بىردەن بوي ۇيرەنىپ كەتپەگەنىمەن, قۋانىش قۇشاقتاعانداي كۇيدە جۇرسەك تە جاعداي ادام ايتقىسىز اۋىر بولاتىن. بار سالادا, بار ايماقتا كۇيرەۋگە بەرگىسىز قۇلدىراۋ. ءوندىرىس ورىندارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى تولىق توقتاعان. توقتاماعان بىرەن-سارانىنىڭ شىعار-شىقپاس جانى بار. با­عانى ىرىقتاندىرۋ, سولاقاي جەكە­شەلەندىرۋ سەكىلدىلەردىڭ سالما­عىنان اۋىلدىڭ شاڭىراعى شاي­قالىپ تۇرعانى اناۋ. دەنساۋلىق ساقتاۋ, وقۋ-ءبىلىم سەكىلدى الەۋ­مەتتىك سالالاردىڭ دا ءحالى مۇشكىل. جالاقى, زەينەتاقى جونىندەگى قارىز شاشەتەكتەن. سوعان قارا­ماستان الاكەۋىم, الاساپىران شاقتى قارا باستىڭ قامىنا پايدالانىپ, ەل داۋلەتىنە قول سۇققان, قايتارىمسىز نەسيە الۋ تۇرىندە ونسىز دا وڭىپ تۇرماعان قازىنانى تاقىرلاۋعا جاتپاي-تۇرماي تال­پىنعان اشكوز پىسىقايلار دا تۇس-تۇستان اندىزداپ شىعىپ جاتتى... مىنە, وسىلايشا ولقى-تولقى كۇن كەشىپ, تىرلىك ەتىپ جاتقان جوعارعى كەڭەستىڭ 6 شىلدەدە بولۋعا ءتيىس ازىرگە جۇمباق جيىنىندا قىم-قۋىت قىرۋار ماسەلەنىڭ قايسىسى قارالار ەكەن دەگەندى جورامالداعاندا ناقتى جاۋاپ تابىلماعان سوڭ ءوز باسىم وزىمە قاجەتتى ءبىر بايلام جاسادىم: «الماتى» مەيمانحاناسىنىڭ توسەگىن توزدىرا بەرگەنشە مازا­لاڭقىراپ جۇرگەن دەرتىمە از كۇن بولسا دا, جەڭىل-جەلپى ەم الايىن دەدىم دە, ول كەزدە جۇرت «سوۆميندىكى» دەيتىن اۋرۋحاناعا كەپ ءتۇستىم. پالاتاعا جايعاسقان سوڭ اۋلاعا شىعىپ دوڭگەلەك كولەڭكەلى باستىرماعا بەتتەدىم. وندا ءبىر بەيتانىس جىگىت وتىرعان سياقتى ەدى, جاقىنداي كەلە كوزگە وتتاي باسىلدى: سوناۋ جەتپىسىنشى جىلداردىڭ باسىندا ەلدى ەلەڭ ەتكىزىپ, سۇيىكتىسىنە اينالعان «قىز جىبەك» فيلمىندەگى تولەگەن!.. ياعني, اكتەر قۇمان تاستانبەكوۆ. قۇمان ادەپتى جىگىت ەكەن – ورنىنان تۇرىپ جىلى ۇشىراي سالەمدەستى. – ءسىز تولەگەن – قۇمانسىز عوي, وتە جاقسى!.. ال, مەن,.. – دەي بەرىپ ەدىم, ول ءسوزىمدى ءبولىپ كەتتى. – ءسىز دەپۋتاتسىز. اتى-ءجونى­ڭىزدى دە بىلەم... قايتادان قول الىستىق. ءجۇ­زىنە زەر سالسام, قۇمان وتكەن جيىرما شاقتى جىلدا ءبىراز وزگەرگەن سەكىلدى. كينوداعى تولقىن-تولقىن شاش سيرەڭكىرەپ, وڭىنە, كوزىنىڭ توڭىرەگىنە بولار-بولماس, ءجىپ-جىڭىشكە ءاجىم پايدا بولىپتى. دەنساۋلىق جاعدايىنان شىعار, جۇدەۋلەۋ كورىندى. تەك كىسىگە تازالىقپەن, سەرىلىكپەن تۇسەتىن جانارداعى جارقىل عانا وزگەرمەگەن سياقتى... ويدا-جوقتا وسىلايشا تانىس­قان تالانتتى اكتەرمەن ەرتەلى-كەش ءجيى كەزدەسىپ جۇردىك. ونىڭ سىرقاتى اشتى-توقتى جۇرەتىن ستۋدەنتتىڭ كوبىنە ءتان بوپ, كەيىن دە ىشتە قالا بەرەتىن گاستريت دەيتىن بىردەمە ەكەۋارا اڭگىمەمىزگە كەدەرگى بولا العان جوق. ول مەنەن ەلدىڭ جايى, بيلىكتە قارالىپ جاتقان ماسەلەلەر, حالىقارالىق جاعداي تۋرالى سۇراستىرادى, ءوز پىكىرىن اشىق ايتادى. ال, مەن ودان كينو, تەاتر جايلى, اسىرەسە, «قىز جىبەكتىڭ» ءتۇسىرىلۋى, قىز جىبەك – مەرۋەرت ەكەۋىنىڭ وتباسى تۋرالى كوبىرەك سۇرايمىن. مەرۋەرت دەمەكشى, بىردە سىرتقا شىقسام, باستىرما استىنداعى ورىندىقتا ەرلى-زايىپتىلار اڭگىمەلەسىپ وتىر ەكەن. مەنى بايقامادى. مەن دە كورىنبەۋگە تىرىسىپ, سىرتتان باقىلادىم: ومىردەگى قىز جىبەك پەن تولە­گەنگە سولايشا قاراۋ ءبىرتۇرلى قىزىق سياقتاندى... 5 شىلدە كۇنى كەشكە قوناق ۇيگە كەتىپ بارا جاتىپ قۇماندى جولىقتىرعانىمدا وعان ەرتەڭ ۇلكەن جينالىس بولاتىنىن, بىراق, ازىرشە قانداي اڭگىمە ايتىلاتىنىنان بەيحابار ەكەنىمدى جەتكىزدىم. ول قىزىققاندىق راي تانىتىپ: «ەرتەڭ وسىندا كەلگەنىڭىزدە مەن سياقتى سايلاۋشىعا ءبارىن ايتىپ بەرىڭىزشى؟» دەپ كۇلدى. مەن ءۋا­دە ەتتىم. بىراق ەرتەڭىنە ول ۋادەنى ور­ىنداي المادىم. جامبىلعا اسىعىس اتت­ا­­نۋعا تۋرا كەلدى. ال, ەگەر سول جولى قۇ­مانعا جولىققانىمدا وعان ايتىلار جاي­لار مەن تولعانتقان ويلار از دا ەمەس ەدى... *   *   * جۇمىسىن از عانا اي بۇ­رىن باستاعان جوعارعى كەڭەس­كە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازار­باەۆتىڭ كەلۋى سيرەمەيتىن. كوبىنەسە وتە ءبىر كۇردەلى ماسەلەلەر تالقىلانىپ, تالقىلاۋ شيەلەنىسە كەلە تۇيىنگە اينالعان تۇستاردا كەلىپ, ءتۇيىندى تارقاتىپ تاستايتىن. ول كىسىنىڭ 6 شىلدەدەگى كەلىسى بۇرىنعىلارىنىڭ بىرىنە دە ۇقسامادى. ۇقسامايتىنى كۇن تارتىبىنە پرەزيدەنتتىڭ ۇسى­نىسىمەن تىم توسىن دا باتىل ماسەلە قويىلدى: مەملەكەت استاناسىن الماتىدان اقمولا قالاسىنا كوشىرۋ تۋرالى. راس, ءبىر-ەكى اي بۇرىن ەل ىشىندە ۇزىنقۇلاق ارقىلى «نە دەيسىڭ, اقمولا استانا بولايىن دەپ جاتىر» دەگەن جىپتىكتەي ءبىر جىڭىشكە سىبىس جۇرگەن. بىراق, وعان ەشكىم ونشا ءمان بەرە قويماي «ءجاي, ەرىككەن بىرەۋدىڭ ايتا سالعانى دا» دەي سالعان, جىڭىشكە سىبىس ۇزىلگەن. ەندى, مىنە, الگى ءسوز اسۇيدە نەمەسە دالىزدە ەمەس, مەملەكەتتىك بيىك مىنبەردەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ اۋزىمەن ايتىلىپ تۇر. اۋەلگى ازىردەگى تىنىس ىشكە تارتىلعان جىم-جىرتتىقتان سوڭ «اۋ, ەلدىڭ جاعدايى بولسا مىناۋ! ىڭىرشاق اينالعان ۋاقىت. بۇل نە سوندا؟!» دەۋدەن باستالاتىن سان-سۇراق وي-سانانى سۇققىلاي جونەلسە دە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءسوز الىپ, ءوز پايىمداۋلارىن, ۋاجدەرىن, بولجامدارىن ەرەكشە ءبىر نىق سەنىممەن, بولاشاق عاجايىپتاردى ءدال ءبىر كوزبەن كورىپ, قىزىعىپ تۇرعانداي قۇشتارلىقپەن بايانداي باستاسىمەن كوبىمىزدىڭ كوڭىلىمىز ساباسىنا ءتۇسىپ قانا قويماي ءوزىمىز دە ەلىگىپ بارا جاتقاندايمىز... ەلباسىنىڭ ايتۋىنشا, الماتى اۋماعى الىپ قازاقستاننىڭ ءبىر بۇيىرىنە ءارى شەتەلدەرگە تىم جاقىن ورنالاسقان. ونىڭ ۇستىنە تىم ءجونسىز, جوباسىز داليىپ ءوسىپ, جاڭا زامان, جاس مەملەكەتكە لايىق اسا ساۋلەتتى ءارى كۇردەلى عيماراتتار تۇرعىزىپ, كولىك كەپتەلىپ, جاياۋ تىعىلىسپايتىنداي كەڭ كوشەلەر تارتۋعا دا تارشىلىق ەتەدى. ال, ارقاداعى اقمولا بولسا, ەلدىڭ قاق ورتاسىنا ورنالاسقان, توعىز جولدىڭ تورابى. الدىن الا وتىز ەكى پارامەتر بويىنشا جاسالعان زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە استانا بولۋ تالاپتارىنا تولىق جاۋاپ بەرەتىنى انىقتالىپ وتىر. گەوگرافيالىق جاعىنان عانا ەمەس, ەلدىڭ گەوساياسي, ەكونوميكالىق مۇددەلەرىنە دە ساي كەلەدى. ەۋرازيانىڭ كىندىگى. نەگىزىنەن ينۆەستيتسيا تارتۋ ارقىلى سالىناتىن جاڭا ەلوردا حالىقتىڭ رەسپۋبليكا اۋماعىنا بىركەلكى قونىستانۋىنا دا جاعىمدى ىقپال جاسايدى. «بىركەلكى قونىستانۋ...».  اسى­لى, ەل باسقارعان قايبىر سايا­ساتكەر دە قولىندا كەرەمەت قۇدىرەت بولا تۇرا تۋراسىنان اتتاپ ەمەس, اينالىپ وتەتىن سوزدىك بوگەسىندەر بولاتىن ءتارىزدى-اۋ. ىشكى, سىرتقى شەتىن جاعدايلار ايتپاعىن اشىقتان اشىق جايىپ, اقتارا سالماستان ابايلاپ يشارامەن, ەمەۋرىنمەن جەتكىزۋگە ماجبۇرلەي مە, قالاي... ايتپەسە, الگى جاتىق تا جۋاستاۋ سوزدەردىڭ استارىنداعى اششى شىندىقتاردا وتارشىل ساياساتتىڭ سالدارىنان, اسىرەسە, تەرىسكەي وبلىستاردا قازاقتاردىڭ ۇلەس سالماعى كۇرت كەمىپ كەتكەنىن, ءتىپتى, كەيبىر تۇتاس ەلدى مەكەندەردە جوق­قا ءتان ەكەنىن, وسى ورەسكەل كورى­نىس­تى جونگە كەلتىرۋگە, كوپشىلىگى وڭتۇستىك بەلدەۋدە شوعىرلانعان قانداستارىمىزدى بار ايماققا جايلاستىرۋعا استانانىڭ الاتاۋدا ەمەس, ارقادا, باتىس ءسىبىر ويپاتىنا تامان, ەسىلدىڭ بويىندا بولۋى كۇشتى ىقپال جاسايدى, باستى ماقساتىمىزدىڭ ءبىرى دە سول دەپ ءدال قازىر اشىق ايتىپ كورسىنشى؟ مىنا زالدا شىعاتىن شۋلىعان ءسوز دە, ەل ىشىندە, ءار قادامىمىزدى قالت جىبەرمەي اڭدىپ وتىرعان, «ورىستىلدىلەردىڭ» ءبارىن وتانداسىمىز دەيتىن الىپ كورشىمىزدەگى داۋكەستەر نە دەمەك؟ نەگىزىنەن ۇلتىمىزدىڭ كەڭپەيىلدىگى مەن ەلباسىنىڭ سارابدال اقىل-پاراساتىنىڭ ارقا­سىندا ساقتالىپ وتىرعان ەلىشىلىك تاتۋلىقتىڭ تاعدىرى قانداي سىلكىنىسكە دۋشار بولماق؟.. كوزگە ەلەستەتۋدىڭ ءوزى قيىن... بىراق, كىم قالاي دەسە دە شىندىقتىڭ ءدامى ۋداي, دەموگرافيالىق تۇرعىدان دەمىكپەنىڭ كۇيىن كەشكەندەي ەدىك. سولتۇستىك ايماقتاردا ءوزىم كورگەن ءبىر جايلار ەرىكسىز ەسكە ءتۇستى. الپىسىنشى جىلداردىڭ اياق كەزىندە قازاق راديوسىنىڭ ءتىلشىسى رەتىندە تسەلينوگراد وبلىسىنىڭ «نوۆورىبينسك» كەڭشارىنا بارىپ, باسشىلارىنان ءسوزىن ۇنتاسپاعا جازىپ الاتىن ءبىر وزات قازاقتى اتاۋىن سۇراعانىمدا ولار بولىمشەلەردىڭ بىرەۋىندە بىرەۋدىڭ بار ەكەنىن ارەڭ ەسكە تۇسىرگەن. وندا دا اتى-ءجونىن بىلمەيتىن بولىپ شىقتى, «سكوتنيك» دەي سالعان. وڭتۇستىكتەن بارعان ماعان سوندا العاش رەت «قازاقسىز دا قازاقستان بولادى ەكەن-اۋ!» دەگەن سۇمدىق قۇبىجىق وي كەلگەن. ول وي ودان سوڭ پاۆلودار, قوستاناي جاعىندا بولعانىمدا دا جاعامنان العان. ارادا كوپ زامان وتكەننەن كەيىن دە, 1992 جىلى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى گارتماننان پەتروپاۆل تۇرعىندارىنىڭ 6-اق پايىزى (!) قازاق ەكەنىن بىلگەم. توقسان ءبىردىڭ جەلتوقسانىندا گورباچەۆتىڭ «تىڭ يگەرۋ جىلدارىندا رەسەيدىڭ بەس وبلىسى قازاقستانعا ءوتىپ كەتكەن» دەپ ساندىراقتاۋىنا وسى جاعداي سەبەپ بولمادى ما ەكەن؟ ال ودان ءبىر جىل بۇرىن امەريكادا جاتقان الەكساندر سولجەنيتسىندى دا «كومسومولسكايا پراۆداعا» «كاك نام وبۋسترويت روسسيۋ؟» دەپ ۇلان-اسىر ماقالا جاريالاپ, قازاقستاننىڭ اتىراۋ مەن سەمەي ارالىعىنداعى وڭتۇستىك بەلدەۋدەن («يۋجنىي روگ») باسقا بارلىق وبلىستارى رەسەيگە قاراۋ كەرەك دەپ ايداي الەمگە جار سالۋعا قاي تۇلەن ءتۇرتتى؟.. ونىڭ مۇنىسىنا جاۋاپ رەتىندە «قازاقستاندا ايداۋدا جۇرگەنىندە قازاقتان كوپ جاقسىلىق كورگەن ادامنىڭ مۇنىسى بارىپ تۇرعان وڭباعاندىق!» دەپ ماسكەۋدە, كسرو جۋرناليستەر وداعىنىڭ سەزىندە مەن دە اشىنا جار سالدىم... يمپەريالىق امبيتسيانىڭ ۋىن ءىشىپ, ۋىتىنا قىزعاندار ايتارىن ايتتى, ءالى دە ايتار... ال, جاعدايدى تۇزەۋگە, «بىركەلكى قونىستانۋعا» اپاراتىن جالعىز جول – پرەزيدەنت ۇسىنىپ تۇرعان استانانى كوشىرۋ ەمەس پە ەكەن شىنىندا؟.. وسىنداي ءبىر وي جەلىسىن قى­زۋ باستالعان تالقىلاۋ ءۇزىپ جىبەردى. جاقتاپ تا جاتىر, قار­سىلار قاراسى دا از ەمەس. جاق­تاۋشىلار ەلباسىنىڭ وسىناۋ تاريحي ءارى اسا باتىل ۇسىنىسىنا تەك بۇگىنگى كۇننىڭ تۇرعىسىنان قاراۋ كوربىلتەلىك قانا ەمەس, ۇلكەن قاتەلىك تە, ەل دامۋى تارماقتارىنىڭ ءبىر كۇرە تامىرىنا بالتا شابۋ بولىپ تابىلادى دەي كەلىپ, تاۋەلسىزدىككە جاقىندا عانا قولى جەتكەن ەلدىڭ ەرتەڭىن, ءتىپتى, الىس بولاشاعىن تاپ قازىردەن ويلاپ, قازىرگى جانە كەلەشەكتە تۋىندايتىن مۇددەلەرىنە, پروب­لەمالارىنا ۇيلەسىمدى ارەكەتتەر جاساۋ قاجەتتىگىنە توقتالدى. ۇسىنىستى قولداۋعا ۇندەدى. ال, قارسى جاقتىڭ الدىمەن العا تارتارى – ەكونوميكالىق تەرەڭ داعدارىس, قارجىلىق جوقشىلىق, الەۋمەتتىك سىلكىنىستەرگە اپارۋى ابدەن ىقتيمال اۋىرتپاشىلىقتار. بىرەۋلەر ايتىلار ۋاجدەرىنىڭ سالماعىن ارتتىرۋ ءۇشىن ازداپ تاريحقا دا ساپارلاعانداي بولدى. «گەربەرت ۋەللس «كرەمل قيالشىلى» دەپ كىمدى اتاعان, بىلەسىزدەر مە؟.. ءيا, لەنين جولداس­تى اتاعان. قيالشىل ەكەنىن تاريح راستاعان جوق پا؟ لەنين جولداس ورناتپاق بولعان كوممۋنيزم قايدا قالدى؟.. مىناۋ دا سونداي قىپ-قىزىل قيال عوي...».  ەكىنشى بىرەۋلەر بەرىرەك جىلجىپ, گەرمانيانىڭ ءۇردىسىن ۇلگى ەتتى. «كۇش-قۋاتى جاعىنان الەمدەگى الدىڭعى ەلدەردىڭ قاتارىنداعى گەرمانيا مەن قازاقستاندى سالىستىرۋعا بولا ما؟ بولمايدى, ارينە. سولاي بولا تۇرسا دا نەمىستەر استاناسىن رەين جاعاسىنداعى بوننان شپرەەدەگى بەرلينگە ون جىل مەرزىمدە كوشىرۋدى كوزدەپ وتىر. ال, ءبىز بولساق؟... ءۇيدى جىعا سالىپ تۇيەگە ارتاتىن كوشپەندىلەر زامانى ەمەس قوي قازىر...».  بۇعان قارسى ايتىلعان ءۋاج: «دۇرىس, قازاقستاندى گەرمانيامەن سالىس­تىرۋعا بولمايدى. تاريحي, گەو­ساياسي, الەۋەتى جاعىنان دا گەر­مانيا ەۋروپاداعى ابدەن قالىپ­تاسقان, ءداستۇرلى مەملەكەت. ۇلتتىق قۇرامى دا بىرىڭعاي دەرلىك. ناتو-عا مۇشە. وعان كىم قاتەر توندىرە الادى؟ ەشكىم دە. ال, ءبىز بولساق؟.. اسىرەسە, ول ەلدىڭ ەكونوميكالىق كۇش-قۋاتى تاڭداي قاقتىرارلىقتاي, جىل سايىن ءوسىپ وتىراتىن ىشكى جالپى ءونىم, جان باسىنا شاققانداعى تابىس كولەمى... مەنىڭشە, استانانى كوشىرۋ – پارادوكس دەسەڭىز دە مەيلىڭىز, وسىلاردىڭ بارىنە دە سەرپىلىس, سىلكىنىس بەرەتىن سياقتى...». اقىرى قىزىلكەڭىردەكتەردىڭ ءۇنى دە سايابىرسىپ, پىكىرلەر امپليتۋداسى دا ءبىرشاما ايقىندالىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسىن الماتى قالاسىنان اقمولا قالاسىنا كوشىرۋ تۋرالى پرەزيدەنت ۇسىنىسى داۋىسقا سالىندى. از عانا باسىمدىقپەن ماقۇلدانعان قاۋلى قابىلداندى. قالاي بولعاندا دا, قالىڭ جۇرتشى­لىقتى ەلەڭ ەتكىزگەن شەشىم ءارتۇرلى راۋىشتە قابىلداندى. بىرەۋلەر تاڭدانسا, بىرەۋلەر «بۇل وكىمەت كورپەگە قاراي كوسىلمەي مە؟!» دەپ قىنجىلدى. كەيبىر اقشالى ىلكىمدىلەر اقمولادان ەرتەرەك ءۇي-جاي, دۇكەن, بازار ساتىپ الۋدى لەزدە ويلاستىرىپ تا قويىپتى دەگەندى دە قۇلاق شالدى. ال, بەيرەسمي دەيتىن باسىلىمداردىڭ كەيبىرى وتىرىس وتكەن كۇننىڭ ەرتەسىندە-اق «جوعارعى كەڭەس استانانى الماتىدان اقمولاعا كوشىرۋ جونىندەگى ۇسىنىسىن قولداپ پرەزيدەنت نازارباەۆقا ونىڭ تۋعان كۇنىنە وراي سىي-سياپات جاسادى» دەپ مىسقىلدادى. راسى كەرەك, وعان دەيىن جاستايىمىزدان لەنيننىڭ, ءستاليننىڭ تۋعان كۇندەرىن جاتتاپ وسسەك تە, ءوزىمىزدىڭ تۇڭعىش ەلباسىمىزدىڭ تۋعان كۇنىن بىلمەيدى ەكەم. ال, سىي جاعىنا كەلسەك, شىندىعىندا ونى كىم كىمگە ۇسىندى؟ نازارباەۆقا ما؟ الدە نازارباەۆ جوعارعى كەڭەسكە, جوعارعى كەڭەس ارقىلى قازاقستان حالقىنا ما؟.. بۇل سۇراقتىڭ دا جاۋابى ناقتى, بىركەلكى بولعان جوق. اقيقاتتى ايتۋ الداعى كۇننىڭ ەنشىسىندە قالا بەرگەن وندا. اراعا ازداعان جىلدار ءتۇسىپ, ول مەزگىل دە جەتىپ, جاۋاپتى قازاقتىڭ جايشىلىقتا جۋاس كورىنگەنىمەن شىنتۋايتىندا ەرلىك, ورلىك مىنەزىندەي اسقار الاتاۋدان كوشىپ, قازاقتىڭ كەڭ پەيىلىندەي التىن ارقاعا تولعان ايداي بولىپ تولىقسي ورناعان استانانىڭ ءوزى بەردى. بۇدان اتتاي جيىرما جىل بۇرىن ەلباسى ءوزىنىڭ تۋعان كۇنىندە ەلىمىزگە وراسان زور اسا قاسيەتتى سىيلىق جاساپتى! ءار قىرىنىڭ جارقىلى جىلدار وتكەن سايىن جارقىراي تۇسەر كىل جاقۇتتان جاسالعانداي عاجايىپ قالا سىيلاپتى! مۇنداي سىيلىق ءۇشىن العىس ايتىلدى, ءجۇز جىلداپ, مىڭ جىلداپ ايتىلا بەرەر... الاتاۋدان ۇلى كوش قوزعالعان, مارەگە جەتكەن 1997 جىلدىڭ 10 جەلتوقسانىندا ەلوردانىڭ كەلۋى­نە بايلانىستى اقمو­لانىڭ تىم جاداعاي, جۇپىنى جاستار سارايىندا وتكىزىلگەن العاشقى جيىن­دا ەلباسى: «كوز – قورقاق, قول – باتىر» دەگەن. كوشىپ كەلدىك. كوش جۇرە تۇزەلەدى. تۇزەيمىز! – دەگەن ەدى. قۇدايعا شۇكىر, ايتقانى كەلدى, دەگەنى بولدى. ەسىلدىڭ وڭ جاعالاۋىنا زاماناعا ساي جاڭارتىلعان قالا, ەسىلدىڭ سول جاعالاۋىنا بەينەبىر اسپاننان تۇسە قالعانداي وتە جىلدام, مۇلدەم جاڭا جانە دە نەگىزىنەن قازاق جاستارىنىڭ ءوز قولىمەن قالا ورنادى. قالا بولعاندا قانداي! تۇنگى مەزگىلدىڭ وزىندە جارق-جۇرق ەتىپ نۇرعا بولەنگەن اقوردا, ازىرەت سۇلتان مەشىتى, بايتەرەك, تاۋەلسىزدىك ەسكەرتكىشى, حان شاتىر, استانا وپەرا, بىرىنەن ءبىرى ساۋلەتىن سالىستىرا جارىستىرعانداي, بىراق بىرىنە ءبىرى ۇقسامايتىن سالتاناتتى عيماراتتار, تۇرمىسقا مەيلىنشە جايلى تۇتاس كەشەندى تۇرعىن ۇيلەر, پۋشكيننىڭ نەۆاسىنداي ەكى ومىراۋى تاسپەن اشەكەيلەنگەن ەسىلدىڭ ايناداي ايدىنى, شتراۋستىڭ دۋنايىنداعىداي ورنەكتى كوپىرلەر... وسىنىڭ بارىنەن بيىك, كوك توبە ۇستىندەگى زاڭعار تۇعىرىندا باياۋ سامالمەن بارىنشا جازىلا جەلبىرەپ تۇرعان ءار قازاقتىڭ كوزىنە دە, كوڭىلىنە دە ىستىق, كەرەك دەسەڭىز, جانىنان دا ارتىق كورەتىن الىپ كوك تۋ!.. ماعان كەيدە استانانىڭ 700 مىڭداي تۇرعىنى عانا ەمەس, قازاقستاننىڭ 17 ميلليون حالقى ءتۇپ-تۇگەل جينالىپ, ناق وسى تۋعا باس ءيىپ, تاعزىم ەتىپ تۇرعانداي بوپ كورىنەدى... ايتكەنمەن, جالعىز ءوز وتانداستارىمىز عانا ما؟ قازىردە كۇننەن كۇنگە كۇللى ادامزات قاۋىمداستىعىنىڭ بۇگىندەگى جانە بولاشاقتاعى ءومىر-بولمىسىن بولجاپ اقىلداساتىنداي الەمدىك ءبىر ورتالىققا اينالىپ كەلە جاتقان استاناعا دۇنيەنىڭ شارتارابىنان كىمدەردىڭ جولى تۇسپەيدى دەيسىز. ولار دا (ىشتەرىندە ءبىر انتۇرعانى بولماسا) كوك تۋعا قۇرمەتپەن قارايدى. تۋعا قۇرمەت – ەل­گە قۇرمەت. ەلباسى باس­تاعان ­قازاق­­­­­ستان ول قۇرمەتكە ءوزىنىڭ تاۋەل­­سىز­دىك العالى بەرگى بەينە­تىمەن, كۇرەسىمەن, ىزدەنىستەرىمەن, اق پەيىل, ادال نيەتىمەن يە بولدى. 2050 جىلعا دەيىن جۇرەر جول, جەتەر ماقساتىن بەلگىلەپ العان ەل ءومىرىنىڭ وسىناۋ سيپاتتارى ەش­قانداي دا وزگەرمەك ەمەس. ءويت­­­­كەنى, ولار ناعىز ادامگەرشىل, گۋمانيستىك قوعامعا عانا ءتان سيپاتتار... *   *   * مىناۋ جازباما نۇكتە قويۋعا ىڭعايلانعانىم سول ەدى, كوز الدىما تولەگەن – قۇماننىڭ بەينەسى كەلدى. قۇمانعا ويشا ءتىل قاتتىم. – جوعارعى كەڭەستىڭ 1994 جىلعى 6 شىلدەدە وتكەن جيىنىندا بولعان تاريحي اڭگىمەنى وزىڭە ەرتەڭىنە ەمەس, جيىرما جىل وتكەن سوڭ بايان قىلدىم. عافۋ ەت. جالپى, ءوزىڭ دە بىلسەڭ كەرەك, تاعدىر, تاريح دەيتىن كەرەمەتتەر كەيدە كۇن نۇرىنداي شۋاقتى, كەيدە سۇراپىل بوپ كەتەدى عوي. ال, ءبىزدىڭ سوناۋ كەزدە ەلباسىنىڭ استانا جونىندەگى ۇسىنىسىن تالاس-تارتىسپەن بولسا دا قولداعان ءساتىمىز – تاريحتىڭ ءساتتى ءساتى ەكەن عوي. سەن دە وسى پىكىرگە كەلىسەرسىڭ دەپ ويلايمىن, قۇمانجان... ارعىنباي بەكبوسىن.تاراز.