دەموكراتيالىق نەگىزدەرگە باعىتتالعان سايلاۋ ناتيجەسى مەملەكەتىمىزدىڭ تۇعىرىن نىعايتىپ, حالقىمىزدىڭ ءال-اۋقاتىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋگە سەپ بولار دەگەن سەنىم مول. سەبەبى حالىق ۇلكەن وزگەرىستەردەن ساپالى ناتيجە كۇتەدى. «بۇل ءان بۇرىنعىدان وزگەرەك» دەمەكشى, بۇل سايلاۋدىڭ ەرەكشەلىگى كوپ. ساياسي ناۋقان ناعىز جاڭا قازاقستاننىڭ العاشقى كورىنىسى دەۋگە تولىق نەگىز بار. سەبەبى ەندى حالىق قالاۋلىلارى پروپورتسيونالدى-ماجوريتارلىق جۇيە بويىنشا سايلانادى. بۇل ءۇردىس ەلىمىزدە ساياسي باسەكەلەستىك ورتانى قالىپتاستىرىپ, جاڭا تۇلعالاردىڭ ساياساتقا ارالاسۋىنا جول اشاتىنى انىق. ەلدىڭ بولاشاعىنا بەيجاي قارامايتىن, ساياسي وقيعالاردى اقىلمەن سارالايتىن ازاماتتار ءوزىن-ءوزى ۇسىنىپ, دوداعا ءتۇسىپ جاتىر.
ساياسي تارتىس باستالىپ كەتتى. قايدا بارساڭ دا, ەلدىڭ اۋزىندا سايلاۋ جايلى اڭگىمە. پارتيالىق تىزىمدەرىن وتكىزگەن ەلىمىزدەگى بارلىق 7 پارتيا ءار داۋىس ءۇشىن كۇرەسۋگە نيەتتى. جاڭادان تىركەلىپ, ساياسي ارەناعا ەندى قادام باسقان پارتيالاردىڭ ءوزى حالىقتىڭ ىستىق ىقىلاسىنا, زور سەنىمىنە يە بولاتىنىن ايتىپ, باسەكەلەستىكتىڭ شوعىن ۇرلەي ءتۇستى. جاقتاستارى كوپ, بۇعان دەيىنگى سايلاۋلاردا مول تاجىريبە جيناپ ۇلگەرگەن پارتيالار دا قاراپ قالماسى انىق. نە دەسەك تە, ءار داۋىس اۋاداي قاجەت. ول ءۇشىن حالىقتىڭ سەنىمىنە يە بولۋ ماڭىزدى.
ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ كەزەكتى وتىرىسىندا ساياسي ناۋقانداعى ماڭىزدى ماسەلەلەر تالقىلاندى. وسك توراعاسى نۇرلان ءابدىروۆ سايلاۋ ۇدەرىستەرىنە ەلەۋلى قوعامدىق قىزىعۋشىلىق پەن بەلسەندىلىك, سونداي-اق اعىمداعى سايلاۋ ناۋقانىندا جوعارى باسەكەلەستىك ازاماتتارعا ءوزىن ءوزى ۇسىنۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن سايلاۋ زاڭناماسىنىڭ جاڭالىقتارىمەن ەرەكشەلەنەتىنىن اتاپ ءوتتى.
پارلامەنت ءماجىلىسى مەن ءماسليحاتتارىنىڭ دەپۋتاتتىعىنا كانديداتتاردى بىرمانداتتىق وكرۋگتەر بويىنشا تىركەۋ قورىتىندىلارى تۋرالى ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى كونستانتين پەتروۆ بايانداما جاسادى.
ول 29 بىرمانداتتىق اۋماقتىق سايلاۋ وكرۋگتەرى بويىنشا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارىن سايلاۋ بويىنشا 609 كانديدات ۇسىنىلعانىن حابارلادى. اتاپ ايتقاندا, 7 ساياسي پارتيادان 79 كانديدات, ءتورت قوعامدىق بىرلەستىكتەن 5 كانديدات تىركەلدى, ال 525 ۇمىتكەر نەمەسە كانديتتاردىڭ 86,21%-ى ءوزىن-ءوزى ۇسىنۋشىلار بولدى. 29 سايلاۋ وكرۋگى بويىنشا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتىعىنا كانديداتتاردى تىركەۋ قورىتىندىلارى كەلەسىدەي: 435 كانديدات تىركەلدى, ياعني ءبىر مانداتقا 15 ادامنان كەلەدى. ەڭ جوعارى باسەكەلەستىك استانا قالاسىندا, ءبىر مانداتقا 41 جانە 42 كانديداتتان, سونداي-اق الماتى قالاسىندا ءبىر ماندات ءۇشىن 37, 33, 34 كانديداتتان تىركەلگەن. ەڭ ازى – تۇركىستان وبلىسىنىڭ №25 وكرۋگىندە تىركەلدى, ولاردىڭ سانى 5 كانديدات.
ءوزىن-ءوزى ۇسىنۋ تارتىبىمەن 359 كانديدات تىركەلدى, بۇل جالپى ءتىزىمنىڭ 82,53%-ءى, ساياسي پارتيالاردان 76 كانديدات ءوتىپ, 17,47% بولدى. تىركەلگەن كانديداتتاردىڭ 350-ءى نەمەسە 80,46%-ى ەرلەر, 85-ءى نەمەسە 19,54%-ى ايەلدەر. ورتاشا جاسى – 49,34 جاس. كانديداتتار اراسىندا 10 ەتنوستىڭ وكىلدەرى بار.
اۋداندىق سايلاۋ كوميسسيالارى ۇسىنعان مالىمەتتەر نەگىزىندە ۇسىنىلعان 609 كانديداتتىڭ 45-ءى تىركەلگەنگە دەيىن جەكە وتىنىشتەرى نەگىزىندە الىنىپ تاستالعانى, 435 كانديداتتىڭ تىركەلگەنى, 125 كانديداتقا تىركەۋدەن باس تارتىلعانى جانە 4 كانديداتتىڭ تىركەلۋى جويىلعانى انىقتالدى.
ءماسليحاتتار دەپۋتاتتارىن سايلاۋ جونىندەگى اۋماقتىق سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ مالىمەتتەرىنە سايكەس ءبىر مانداتقا 10 288 كانديدات نەمەسە 3-تەن استام ادام تىركەلدى: وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ جانە استانانىڭ 334 بىرمانداتتىق اۋماقتىق سايلاۋ وكرۋگتەرى بويىنشا ماسليحاتتارعا ۇمىتكەر بولىپ
1 451 كانديدات تىزىمگە ەندى, قالالىق ءماسليحاتتار دەپۋتاتتارىن سايلاۋ بويىنشا 2 114 كانديدات, اۋداندىق ماسليحاتتارعا 6 723 كانديدات تىركەلدى. 6 359 كانديدات نەمەسە 61,81% ءوزىن-ءوزى ۇسىنۋ تارتىبىمەن, 3 929 كانديدات نەمەسە 38,19% ءارتۇرلى ساياسي پارتيالار مەن باسقا دا قوعامدىق بىرلەستىكتەر اتىنان ساياسي دوداعا ءتۇسىپ وتىر. تىركەلگەن كانديداتتاردىڭ 7494 نەمەسە 72,84%-ى ەر ادامدار, 2794 نەمەسە 27,16%-ى ايەلدەر. ورتاشا جاسى – 42, 64 جاس. كانديداتتار اراسىندا 39 ەتنوستىڭ وكىلدەرى بار.
سونداي-اق وتىرىس شەڭبەرىندە اۋماقتىق سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ اعىمداعى ناۋقاننىڭ بارىسى جانە بىرمانداتتىق اۋماقتىق سايلاۋ وكرۋگتەرى بويىنشا بارلىق دەڭگەيدەگى ءماسليحاتتار دەپۋتاتتىعىنا كانديداتتاردى تىركەۋ قورىتىندىلارى تۋرالى ەسەپتەرى تىڭدالدى.
وسك توراعاسى كانديداتتاردى تىركەۋ راسىمدەرى كونستيتۋتسيالىق نورمالارعا سايكەس جاريالىلىق جانە اشىقتىق قاعيداتتارىندا جۇرگىزىلگەنىن اتاپ ءوتتى. سايلاۋ كوميسسيالارى ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن قاجەتتى شارالار قابىلدادى.
نۇرلان ءابدىروۆ كۇن تارتىبىندەگى ەكىنشى ماسەلە پارلامەنت ءماجىلىسى مەن ءماسليحاتتارىنىڭ دەپۋتاتتىعىنا كانديداتتىڭ سايلاۋ الدىنداعى ۇگىتتى جۇرگىزۋگە جۇمسايتىن شىعىستارىنىڭ مولشەرىن بەلگىلەۋمەن بايلانىستى ەكەنىن ايتتى.
وسى ماسەلە بويىنشا ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى ءسابيلا مۇستافينا بايانداما جاسادى. ول «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سايلاۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ 28-بابىنىڭ 3-تارماعىنا سايكەس مەملەكەت كانديداتتارعا ءوز باعدارلامالارىمەن شىعۋ ءۇشىن قاراجاتتىڭ تەڭ بولىنۋىنە كەپىلدىك بەرەتىنىن حابارلادى. قاراجات ءبولۋ ءتارتىبى مەن كولەمىن ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى ايقىندايدى.
وسىلايشا, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتىعىنا كانديداتتار ءۇشىن پارتيالىق تىزىمدەر بويىنشا كانديداتتاردان باسقا شىعىستار مولشەرى 950 مىڭ تەڭگە كولەمىندە بەلگىلەنەدى. ونىڭ 450 مىڭ تەڭگەسى تەلەديداردان جانە راديودان باعدارلامالارىمەن ءسوز سويلەۋگە, سونداي-اق مەرزىمدى باسپا نەمەسە جەلىلىك باسىلىمدارىندا 2 ماقالا جاريالاۋعا, 300 مىڭ تەڭگەسى سايلاۋ الدىنداعى جاريا ءىس-شارالاردى وتكىزۋگە جانە ۇگىت ماتەريالدارىن شىعارۋعا, 200 مىڭ تەڭگەسى كولىك شىعىستارىنا ارنالعان.
وبلىستار, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالار جانە استانا ءماسليحاتتارىنىڭ دەپۋتاتتىعىنا كانديداتتار ءۇشىن پارتيالىق تىزىمدەر بويىنشا كانديداتتاردان باسقا 550 مىڭ تەڭگە كولەمىندە شىعىستار مولشەرى بەلگىلەنەدى. ونىڭ ىشىندە: 350 مىڭ تەڭگە – تەلەديداردان جانە راديودان باعدارلامالارىن تانىستىرىپ ءسوز سويلەۋگە, سونداي-اق مەرزىمدى باسپا نەمەسە جەلىلىك باسىلىمدارىندا 2 ماقالا جاريالاۋعا, 130 مىڭ تەڭگە – سايلاۋ الدىنداعى جاريا ءىس-شارالاردى وتكىزۋ جانە ۇگىت ماتەريالدارىن شىعارۋعا, 70 مىڭ تەڭگە – كولىك شىعىستارىنا جۇمسالادى.
قالالىق ءماسليحاتتاردىڭ دەپۋتاتتىعىنا كانديداتتار ءۇشىن شىعىستار مولشەرى 350 مىڭ تەڭگە كولەمىندە بەلگىلەنەدى. ونىڭ ىشىندە: تەلەديداردان جانە راديودان باعدارلامالارىمەن ءسوز سويلەۋگە, سونداي-اق مەرزىمدى باسپا نەمەسە جەلىلىك باسىلىمدارىندا 2 ماقالا جاريالاۋعا – 200 مىڭ تەڭگە, سايلاۋ الدىنداعى جاريا ءىس-شارالاردى وتكىزۋ جانە ۇگىت ماتەريالدارىن شىعارۋعا – 100 مىڭ تەڭگە جانە كولىك شىعىستارىنا – 50 مىڭ تەڭگە بولىنەدى.
اۋداندىق ءماسليحاتتاردىڭ دەپۋتاتتىعىنا كانديداتتار ءۇشىن 350 مىڭ تەڭگە كولەمىندە شىعىستار مولشەرى بەلگىلەنەدى. ونىڭ ىشىندە: تەلەديداردا جانە راديودا باعدارلامالارىمەن ءسوز سويلەۋگە, سونداي-اق مەرزىمدى باسپا نەمەسە جەلىلىك باسىلىمدارىندا 2 ماقالا جاريالاۋعا – 200 مىڭ تەڭگە, سايلاۋ الدىنداعى جاريا ءىس-شارالاردى وتكىزۋ جانە ۇگىت ماتەريالدارىن شىعارۋعا – 100 مىڭ تەڭگە جانە كولىك شىعىستارىنا – 50 مىڭ تەڭگە قاراستىرىلعان.
كۇن تارتىبىندەگى ءۇشىنشى ماسەلە بويىنشا ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ حاتشىسى مۇحتار ەرمان ءسوز سويلەدى.
ول حالىقارالىق بايقاۋ ينستيتۋتى اشىلعاننان بەرى 10 شەت مەملەكەت پەن 3 حالىقارالىق ۇيىمنان 82 بايقاۋشى اككرەديتتەلگەنىن حابارلادى. بۇگىن اككرەديتتەۋگە 1 شەت مەملەكەت پەن 1 حالىقارالىق ۇيىمنان 15 بايقاۋشىنىڭ كانديداتۋرالارى ۇسىنىلدى. ولاردىڭ اراسىندا يران يسلام رەسپۋبليكاسىنان 1 بايقاۋشى جانە تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنىڭ بايقاۋشىلار ميسسياسىنان 14 كانديداتۋرا بار.
