ىرىزدىق مول, ۇقساتۋ جاعى كەمشىن

«قابىلدانعان شارالاردىڭ ءتيىمسىز ەكەنى انىق. جىلدار بويى ەلوردانىڭ اينالاسىندا ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىن دامىتۋ تۋرالى ايتىلدى, بىراق بۇل جۇمىس ورىندالمادى», دەگەن بولاتىن پرەزيدەنت.

كەيىنگى 8 جىلدا ەلورداعا اكەلىنەتىن ازىق-ت ۇلىك يمپورتى 3 ەسەگە ۇلعايعان. كوكونىس ساقتايتىن قويمانىڭ جەتىسپەۋى سالدارىنان جاعداي قيىنداپ تۇر. سوندىقتان 2025 جىلعا دەيىن قالادا 13 مىڭ توننادان اسا كوكونىس ساقتايتىن قويمالار سالۋ كەرەك ەكەنىن دە قاداپ ايتتى مەملەكەت باسشىسى. اۋىل شارۋا­شىلىعى مينيسترلىگى استانا قالاسى مەن اقمولا وبلىسى­نىڭ اكىمدىك­تەرىمەن بىرلەسىپ, ەلور­دانىڭ اينالاسىندا ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىن قالىپتاستىرۋ جونىن­دە پارمەندى شارالار قابىل­داۋ كەرەكتىگى تۋرالى تاپسىرما بەردى.

وبلىستىق اۋىل شارۋا­شىلى­عى جا­نە جەر قاتىناستارى باسقار­ماسىنىڭ دەرەگىنە قاراعاندا, ەندىگى استانا تۇر­عىن­دارىنىڭ اۋزىنان اق ماي اعىپ وتىرۋى كەرەك ەدى. ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋى­نە قاشىقتىعى 300 شاقىرىمدى قۇ­رايتىن 17 اۋدان تۇگەل كىرەدى.  

بۇگىنگى تاڭدا ءوڭىردىڭ 125 كا­سىپورنى اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن استانانىڭ ساۋدا سورەلەرىنە جەتكىزۋمەن اي­نا­­­لىسا­دى. ونىڭ 68-ءى مال ونىم­دەرىن وندىرسە, 54-ءى – وسىمدىك شا­رۋاشىلىعىن ۇقساتاتىن كاسىپ­ورىندار. ءۇش بىردەي قۇس فابريكاسى بار. وڭىردە وندىرىلگەن ءونىم استانانىڭ 44 ءىرى ساۋدا ورىندارىندا ۇزدىكسىز ساتى­لىپ جاتىر. وتكەن جىلى اۋىل شارۋا­شىلىعى قۇرىلىمدارى 115,2 مىڭ توننا ءسۇت ونىمدەرىن, 29,5 مىڭ توننا ەت جانە ەت ونىمدەرىن, 251,2 ملن دانا جۇمىرتقا, 104,8 مىڭ توننا كارتوپ, 20 مىڭ توننا كوكونىس ساتقان. ازىق-ت ۇلىكتىڭ بۇل تۇرلەرى استا­نا تۇر­عىندارىنىڭ قاجەتتىلىگىن ءبىر­شاما وتەيدى. ماسەلەن, ەت جا­نە ەت ونىمدەرى تۇتى­نۋشىلار تى­لە­گىنىڭ ۇشتەن ءبىرىن جاپ­سا, جۇ­مىرتقا – 80, كارتوپ – 85, كوكونىس 18 پايىزىن قامتاماسىز ەتىپ تۇر.

ەندى وسى ارادا ۇلكەن سۇرا­نىسقا يە بولىپ وتىرعان ساپالى ەت ونىمدەرى تۋرالى ايتا كەتەلىك. وبلىستاعى مالساق قاۋىم وسى جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا دەيىنگى ەسەپ بويىنشا 455,1 مىڭ باس قارا مال باعىپ وتىر, جىلقى سانى 232 مىڭ باسقا جەتكەن. قوي-ەشكى – 573,4 مىڭ توڭىرەگىندە. وتكەن جىلى وبلىس­تا تىرىدەي سالماعى 190 مىڭ توننا ەت ءوندىرىلىپتى. ءسۇت تە بارشىلىق. جالپى كولەمى 406,7 مىڭ توننانى قۇرايدى. جۇمىرتقا دا – از ەمەس, 736,9 ملن دانا.

وسى ارادا ستاتيستيكالىق ەسەپ تۋرالى ايتا كەتەلىك. پىشاق كوتەرەتىن, ساتىلىپ جاتقان قوڭ­دى مال از ەمەس. تەك ونىڭ قايدا, كىمگە ساتىلىپ جاتقانى كۇماندى. باسقارما ماماندارى مالدىڭ ساتىلۋ كولەمىن اۋىلدىق وكرۋگتەن مالساق قاۋىمنىڭ العان انىقتاماسىن ەسەپتەۋ ارقىلى عانا شىعارادى. ال ول مال استا­ناعا جەتكىزىلدى مە, الدە قىرىم مەن قىتاي اسىپ كەتتى مە, بەلگىسىز. قوڭىر كۇزدە, مال سەمىر­گەن كەزدە مالساق قاۋىم ما­لىن ساتىپ ۇلگەرۋگە اسىعادى. وقۋعا باراتىن بالا-شاعاسى بار ءارى وزدەرى دە مالدىڭ قىسقى جەم-ءشوبىن ساتىپ الىپ, قامدانۋ كەرەك. ءدال وسى ۋاقىتتا كوكشەتاۋ بازارلارى­نا الا تاقيالى, ايىر قالپاقتى اعايىن جەمىس-جيدەگىن اكەلىپ جاتادى. قايتار جولدا بوس قايتپاۋى ءۇشىن ءارى سۋ تەگىن دەۋگە بولارلىق قىرۋار مال­دى ارتىپ الىپ كەتەدى. وڭىر­دە مال شارۋاشىلىعىن دا­مىتۋعا 7,2 ملرد تەڭگە قارا­جات ءبولىنىپ وتىرعانىن ەسكەر­سەك, كوپ قارجىنىڭ ءبىراز بو­لى­گى الاقا­نىمىزدان سۋسىپ شى­عىپ, الىستاعى اعايىن­نىڭ داس­تار­قانىن جايناتىپ تۇر. شال­­­عايداعى شاعىن اۋىلداردا مال ولشەي­تىن تارازى ەمگە تابىلمايدى. كەشەگى كەڭەستىڭ كەڭشارىمەن بىرگە مەتالل سى­نىعى رەتىندە قىتاي اسىپ كەت­كەن. ەندىگىسى – كوزبەن مولشەرلەۋ. ساپار سايىن كەڭپەيىل قازاق­تىڭ قىرۋار مالىن الىپ كوزى ۇيرەنگەن الارماننىڭ جەلىنە قويۋى ەكىتالاي. مال يەسىنىڭ قار­جىدان قىسىلىپ تۇرعانىن ىشتەرى سەزەدى ءارى ساۋدانىڭ سالتىن مەڭگەرگەندەر ەمەس پە, ەكى ورتادا جەم بولاتىن – مالساق قاۋىم.

قولدا بار مالدىڭ ءوزى ۇلكەن بەينەتپەن باعىلىپ وتىر. ءبىر كەزدە قولى جەتكەن قۋاتتى اعا­يىن باۋىرىنا باسىپ العان ۇلان-عايىر جەردىڭ الدى قايتا باستاعانىمەن, ءالى دە ءتورت ت ۇلىك مال باعىپ وتىرعان مالساق قا­ۋىم جايىلىم مەن شابىندىق­تىڭ جوعىنان تەپەرىشتى كورىپ كەلەدى. اقكول اۋدانىنىڭ قىنا اۋىلىنداعى «تابىس» شارۋا قوجا­لىعىنىڭ باسشىسى بوتا­جان داۋەي جايىلىمنىڭ دا, شا­بىندىقتىڭ دا جوقتىعىنان بەي­نەتكە بەلشەسىنەن باتىپ وتىر. مال ازىعىن دايىندايتىن شا­بىندىق بولماعاننان كەيىن ساتىپ الۋعا ءماجبۇر. قازىر 250-300 كيلولىق ءشوپتىڭ ءبىر بۋماسى – 10 مىڭ تەڭگەنىڭ توڭىرەگىندە. ءبىر قارا مالعا بۇل ءشوپ تالعاجاۋ ەتۋگە بەرگەن كۇننىڭ وزىندە جارتى ايعا جەتەدى دەلىك. سوندا ايىنا 20 مىڭ تەڭگەگە ءشوپ الۋى كەرەك. ارپانىڭ قىرىق كيلولىق قابى – 5 مىڭ تەڭگە. ءبىزدىڭ جاقتا قىس ۇزاق. وسىلايشا ەسەپتەگەندە, مالدىڭ قىسقى ازىعى ءوزىنىڭ قۇنىنان قىمباتتاپ كەتەدى. ەڭ تۇسىنىكسىز جاي, اۋىل ىرگەسىندە ءتورت مىڭ گەكتار جەر بوس جاتىر. جەر يەسى نە ءوزى پايدالانبايدى, نە مال سۇمەسىمەن كۇن كورىپ وتىرعان مالساق قاۋىمعا بەرمەيدى.

ستەپنوگور قالاسىنىڭ ىرگە­­سىندەگى قىرىققۇدىق اۋى­لىندا الدابەرگەن ساگشان ەسىمدى ازامات 150 جىلقى, 800-گە جۋىق ءىرى قارا, ءبىر وتار قوي باعىپ وتىر. جوعارىدا ايتىلعانىنداي, جا­يىلىم مەن شابىندىق تاپ­شىلىعى مۇندا دا بار. مۇنداي كەلەڭسىزدىكتى ءتىزىپ, كوپ-كوپ مىسال كەلتىرۋگە بولادى. مالساق قا­ۋىمنىڭ العا باسقان قادامىن كەرى كەتىرىپ وتىرعان جاي – وسى.

بوتاجان داۋەيدىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, جازدا سيىر ءسۇتىنىڭ ءليترىن 150 تەڭگەدەن تاپسىراتىن كورىنەدى. ەگەر ءسۇت ساتپاسا, جالعىز تولىمەن قوڭ جيناي المايتىنى بەلگىلى. وسى ارا­دا اۋىل شارۋاشىلىعى كوو­پەراتيۆتەرى تۋرالى ايتا كەتسەك. اۋەل باستاعى وي دۇرىس ەدى. كوو­پەراتيۆكە بىرىكسە, مال تۇ­قى­مىن اسىلداندىرۋعا دا, ءسۇتى مەن ەتىن ءتاۋىر باعاعا ساتۋعا دا, مال ىشىندەگى اۋرۋ-سىرقاۋىن ەرتەرەك انىقتاپ ەمدەۋگە دە, جا­يىلىم مەن شابىندىق جەر الۋ­عا دا مۇمكىندىك تۋار ەدى. قازىر وبلىستا بىردە-ءبىر كووپە­راتيۆ جوق. ءاربىر اۋداندا ءبىردى-ەكىلى اشىلعان كوو­پەراتيۆتەر تەگىس جابىلعان. وب­لىس ورتالىعىنان تاياقتاستام جەر­دەگى زەرەندى اۋدانىنا قا­راس­تى شاعالالى اۋىلىندا كوو­پەراتيۆ ۇيىمداستىرىلعان­دا مالساق قاۋىم كوپ-كورىم يگىلى­گىن كوردى. ەڭ باستىسى, تاپسىر­عان سۇتتەرىنە ءتيىستى سۋبسيديا ءبولى­نىپ تۇردى. كەيىن الدەبىر سەبەپتەرمەن كووپەراتيۆ تاراپ كەتتى دە, اركىم ءوز قوتىرىن ءوزى قاسۋعا ءماجبۇر بولدى. جوعارىداعى ايت­قانىمىزداي, ءسۇت جانە ءسۇت ونىم­دەرىمەن وبلىستىڭ ىشكى قاجەت­تىلىگىمەن قوسا استانا قالا­سىنىڭ تۇرعىندارىن دا مولىنان قامتۋعا ابدەن بولار ەدى.

– بۇل ءۇشىن جاڭادان ەشتەڭە ويلاپ تابۋدىڭ قاجەتى جوق. قا­تار قونىستانعان ءتورت-بەس اۋىل­دىڭ تاڭعى ءسۇتى مەن كەشكى ءسۇتىن قوسىپ جينايتىن توڭازىتقى­شى بار ورىن دايىنداسا بولدى. سوندا ءسۇتتى تاسىمالداۋعا جا­نار-جاعارماي كەتپەيدى دە, وزىندىك قۇنى ارزانعا تۇسەدى. ءارى قولىنداعى ءبىردى-ەكىلى ما­لى­نىڭ ءسۇتىن ساتۋ ارقىلى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ تۇر­مىس­تىق جاع­دايىن جاقسارتۋعا بولادى. كووپەراتيۆ بولسا, سۋبسيديا بار. ال جەكە شارۋاعا سۋبسيديا جوق, – دەيدى زەرەندى اۋدانىنىڭ تۇر­عىنى جىبەك الپىسباەۆا.

وڭىردە مال شارۋاشىلى­عىن دامىتۋعا ءبىرشاما تالپىنىس جاسالىپ جاتىر. ونىڭ ىشىندە سۇبەلىسى – ينۆەستيتسيالىق جوبالار. وسى جوبالار جۇزەگە اسسا, اس­تا­نانىڭ ازىق-ت ۇلىك بەل­دەۋىندەگى ىرىس كوبەيە تۇسە مە دەگەن دامە بار. وت­كەن جىلى جال­پى قۇنى 17,5 ملرد تەڭ­گەنى قۇ­رايتىن 32 ينۆەستيتسيالىق جوبا جۇزەگە اسىرىلدى. ونىڭ ىشىندە جالپى قۇنى 3,2 ملرد تەڭگە بولاتىن 7 تاۋارلى-ءسۇت فەر­ماسىنىڭ ۇيىمداستىرىلۋى بۇل باعىتتاعى ءىستى ازداپ بول­سا دا العا جىلجىتپاق. استرا­حان اۋدانىنداعى «كامى­شەن­كا» سەرىكتەستىگىنىڭ 400 باس­قا لا­يىقتالعان, ءبىرجان سال اۋدا­نىن­داعى 160 باسقا لايىقتالعان «ۇيىمشىل-1» فەرمالارىن ايتا كەتۋگە بولادى. شورتان­دى اۋدانىندا دا 300 باسقا شاقتالعان «Milk Produسt» سەرىكتەستىگى بار. ءالى دە نيەت ءبىلدىرىپ وتىرعاندار قانشاما. ەتتى باعىتتا دا جالپى قۇنى 1,2 ملرد تەڭگە بولا­تىن 6 ينۆەستيتسيالىق جوبا جۇ­زەگە اسىرىلدى. بىراق مۇنىڭ بار­لىعى – مىڭ­عىرعان مال باعىپ وتىرعان ءوڭىر ءۇشىن تەڭىزگە تام­عان تامشىداي عانا. ۇيىم­داس­­قان شارۋاشىلىقتارمەن بىر­گە از عانا مالىمەن كۇنەلتىپ وتىر­عان جالپاق جۇرت­تىڭ قامىن دا ويلاۋ كەرەك. ول ءۇشىن اۋىل شا­رۋا­شىلىعى مينيسترلىگى جانە جەرگى­لىكتى اكىمدىكتەر حالىقتىڭ اقادال ەڭبەگى­مەن وسىرگەن مالى­نىڭ ءسۇتى مەن ەتىن ساتىپ الىپ وڭدەۋدى قولعا السا, مىنە, سوندا شىنايى باسەكەلەستىك پايدا بولىپ, كۇن سايىن قۇرىق سال­دىرماي ءوسىپ بارا جاتقان قىم­باتشىلىققا تەجەۋ بولار ما ەدى.

جالعىز مال شارۋاشىلى­عى عانا ەمەس, ەگىنشىلىكتە دە بىرلىكتىڭ بەرەكەنى كوبەيتەتىنى شىندىق. ماسەلەن, 100-200 گەكتار القاپقا ءدان سىڭىرەتىن قوجا­لىقتاردىڭ قاۋمەتى قىم­بات تىڭايتقىش الۋعا, جەردى ەروزيادان ساقتاۋعا, ارام­شوپ­تەن قورعاۋعا جەتە بەر­مەي­دى. جومارت جەردىڭ جىل وتكەن سايىن ساراڭدانىپ توزىپ بارا جاتقانى دا – وسىدان. دەمەك الداعى ۋاقىتتا شا­عىن قوجالىقتاردى اۋىل شا­­رۋاشىلىعى كووپەراتيۆتەرى تۇ­­رىندە بىرىكتىرسە قالاي بولار ەدى. بالكىم, سوندا ماڭداي تەرمەن وسىرگەن ونىمدەرىن لايىقتى باعاعا ساتۋدىڭ جولى تابىلىپ قالار. وتكەن جىلى ءوڭىر ديقاندارى 4,6 ملن گەكتار جەرگە ءداندى داقىلدار تۇقىمىن ءسىڭىرىپ, مول ءونىم جينادى. گەك­تار بەرەكەسى 11,6 تسەنتنەردەن اينالدى. قامباعا قۇيىلعان مول ءونىمنىڭ 2,5-3 ملن تونناسى كوكتەم كەلىپ قالسا دا ءالى ساتىلماي جاتىر. ديقان قا­ۋىم الداعى ناۋقانعا قاجەتتى قا­را­جات تاپپاي قىسىلىپ جاتىر. تىعىرىقتان شىعار جالعىز جول – مول استىقتى ءتيىمدى باعامەن «ازىق-ت ۇلىك» كورپوراتسياسى­نىڭ ساتىپ الۋى. ەرتە كوكتەم­نەن قوڭىر كۇزگە دەيىن شاشەتەكتەن كەلەتىن شىعىنعا باتقان ديقاندار ەندى استىقتى ەلەۆاتورلار مەن قويمالاردا ساقتاۋ ءۇشىن شىعىندانۋدا. ءسال ۇزاسا, التىن استىقتىڭ ارقيلى اۋرۋعا ۇشىراپ, قۇرت ءتۇسۋى دە مۇمكىن. ەندى كەشەۋىلدەۋگە بولمايدى.

وڭىردە كارتوپ وسىرۋگە مول مۇمكىندىك بار. جىل سايىن كوكتەمدە وسى داقىل قاس­قال­داق­تىڭ قانىنداي بولىپ كەتەدى. سەبەپ – كوكونىس ساقتايتىن قوي­مالاردىڭ ازدىعىنان. ەگەر ءوڭىر باسشىلارى وسى ماسەلەگە كوبىرەك نازار اۋدارسا, ەكى جاققا دا ءتيىمدى بولار ەدى. ايتالىق, كۇزدە كارتوپتىڭ كيلوسى 70-80 تەڭگە بولىپ تۇرعان كەزدە ساتىپ السا, اۋىل تۇرعىندارى دا ارتىق دا­قىلىن ساتىپ, ازىن-اۋلاق تابىس تابادى. ەسەسىنە جۋان­نىڭ جىڭىشكەرىپ, جىڭىشكە­نىڭ ۇزىلەتىن ۇزىنسارىنىڭ كەزىندە باعانى ۇستاپ تۇرۋعا ابدەن بولادى. بيىل سارىم­ساقتىڭ ازدىعى سەزىلە ­باستادى. سۇرانىس بولعان سوڭ باعانىڭ ءوسۋى زاڭدى. تەك سونى دەر كەزىندە ۇيلەستىرە بىلمەۋىمىز ىرىستى كەمىتىپ تۇر.

استانا تۇرعىندارىن قول­جەتىمدى جەرگىلىكتى ازىق-ت ۇلىك­پەن قامتاماسىز ەتۋ­دىڭ مول مۇم­كىندىگى بار. اتتەڭ شيكى­زاتتى وڭدەپ, ۇقساتا بىلمەۋىمىز عانا بار شا­رۋانى شاتقاياقتاتىپ, ما­سە­لەنى شي­رىق­تىرىپ تۇر.

اقمولا وبلىسى