سەزىمنىڭ قىلىن شەرتكەندەي...

سول نوتا جۇرەگىڭدى دىز ەتكىزگەندە ساتكە عانا كوزىڭدى جۇما قالىپ, بۇل نەندەي قۇدىرەت دەپ, بەيداۋا كۇيىڭدى بۇكىل جان-تانىڭمەن ۇعىنىپ, ساناڭمەن بويلاپ جەتپەككە ۇمتىلاسىڭ. دومبىرانىڭ ىشەكتەرىنە تيگەن قولدار ونى ەمەس, سەنىڭ سەزىمدەرىڭنىڭ قىلىن شەرتىپ جاتادى. سوندا ءۇندى, اۋەزدى جۇرەك قالاي تۇسىنەدى ەكەن دەگەن ويعا قالاسىڭ.

تولقىعان جۇرەكتىڭ كۇيى اسەردەن اۋەنگە اينالىپ, ەكىنشى ءبىر ادامنىڭ جۇرەگىندەگى سەزىمدى قوزعاپ وتەدى. سونداي­لىق ونەردى تۋدىرعان ادامنىڭ جانى قانداي بولادى ەكەن؟ ول اۋەندى قالاي ەستيدى ەكەن؟ مۋزىكانىڭ قۇدىرەتى… ال ساز بەن ءسوز ۇيلەسكەندە ادەمى ءان تۋادى. كەيدە بويىمىزداعى سەزىمدى ىزدەگەندە, ونىڭ بار ەكەنىن سەزىنگىمىز كەلگەندە انگە ەلىتەمىز. ء«سوزدىڭ قۇدىرەتى اياقتالعان جەردەن ءان باستالادى» دەيدى. جوق, جاي عانا سوزبەن جەتكىزۋگە بولمايتىن, جاننىڭ تەبىرەنىسى بولادى. سول تەبىرەنىس اۋەن بولىپ ومىرگە كەلەدى. ادامنىڭ ءون بويىنا سىيماعان سەزىم ونەرگە اينالادى.

ءال-فارابي «Əۋەن» [əل-لəحن] – بەل­گiلi تəرتiپپەن قۇرىلعان ءتۇرلi دىبىستار­دىڭ جيىنتىعى دەپ انىقتاما بەرگەن. ول اۋەندى ءۇش تۇرگە بولەدى: بiرi – جاندى راحاتتاندىراتىن [مۋلəز-زə] əۋەن; ەكiنشiسi – كۇيزەلiس تۋدىراتىن [ينفي-اليا] əۋەن; ءۇشiنشiسi – وبرازداردى حابارلايتىن [مۋحايلə] əۋەن. اريستوتەلدىڭ پايىم­داۋىنشا, بۇل əسەر مۋزىكاداعى ادامگەرشىلىك ەلەمەنتتەرگە بايلانىس­تى. ول مۋزىكانىڭ بويىنان ەتيكالىق قاسيەتتەردى كورەدى, سوندىقتان əۋەن ادام جانىنىڭ ىشەكتەرىن تارتقانداي بولادى ەكەن.

ءال-فارابي «مۋزىكا» [əل-مۋسيقا] ءسوزi əۋەندi بiلدiرەدi دەپ انىقتاما بەرگەن. «پوەزياداعى سۇلۋ مازمۇندىق رەڭك سازبەن ۇيلەسۋى كەرەك», دەيدى. كەيدە انگە ءسوز جازىلادى, كەيدە سوزگە ءان جازىلادى. سازى دا, ءسوزى دە ءبىر-بىرىنە ۇندەسىپ تۇرعان اندەر «جەتىنشى تۇيسىكتە» جولىققان ادامداردىڭ سەزىمى سەكىلدى ومىرشەڭ كەلەدى. ءان مەن ءسوزدىڭ بىتە قايناسىپ, ءبىر بولمىسقا اينالا الۋى سيرەك قۇبىلىس. مۋزىكانى ءتۇسىنۋ بولەك ونەر شىعار.

ءدال سولاي دومبىرانىڭ سويلەپ تۇر­عانىن دا ەكىنىڭ ءبىرى تۇسىنە بەرمەيدى كەيدە. «تۇسىنە الساڭ «سارىجايلاۋ» مىقتىلىق, تۇسىنبەسەڭ – دومبىرانىڭ كۇمبىرى» دەيدى جۇمەكەن. سول جۇمەكەن ناجىمەدەننىڭ تەرەڭ مۋزىكالىق تانىمىن بايقاتاتىن كۇيلەرگە ارناۋ, تالداۋ ولەڭدەرى ءبىر توبە. ءۇندى, اۋەزدى جۇرەك قالاي تۇسىنەدى ەكەن دەگەن سۇراق تۋعاندا, ويىما بىردەن سول شىعارمالار ورالاتىنى بار. ويتكەنى اۋەننىڭ سىرىن اشىپ, قۇرمانعازىنىڭ, تاتتىمبەتتىڭ, داۋلەتكەرەيدىڭ, دينانىڭ ءبىرتالاي كۇيىن سويلەتكەن. ونەردى سەزىم دەر بول­ساق, وزىڭە سونشا تانىس سەزىمدى عانا تۇسى­نۋگە تۇيسىك جەتەدى عوي. ەندەشە ونەردى ءتۇسىنۋ ءۇشىن اۋەلى سەزىمدى تانۋ كەرەك.

«سىرلاسام كوكىرەگىمە سۇيەپ تۇرىپ,

جانىمنىڭ جازىعىنا كۇي ەكتىرىپ.

وي, ارمان – ەكى ىشەگىڭ بولسىن سەنىڭ.

بەرەيىن جۇرەگىمدى تيەك قىلىپ», دەيدى دومبىرامەن سىرلاس اقىن. ونىڭ كۇي-ولەڭدەرى ءال-ءفارابيدىڭ ء«ال-حۋ­رۋف», اۋەن دەگەنiمiز – سەزiلەتiن, قيال­داۋعا جəنە اقىلعا سالۋعا بولاتىن نəر­سەلەر», دەگەن تۇجىرىمىنا انىق دالەل. مىسالى:

قۇرمانعازى, «قىزىلقايىڭ»

تەك سول قايىڭ يزەپ باسىن,

تۇسىنگەندەي ءتۇن سىرىنا –

تۇرمەلەردىڭ ءبىر قاقپاسىن

اشىپ كەتتى كۇيشى مىنا.

قۇرمانعازى, «سارىارقا»

كوتەرىلدى قاندى جەلىك,

بيلە, ساۋساق, باس پەرنەنى.

ءدۇبىر-ءدۇبىر... قالدى كەلىپ

قاراۋىلدىڭ اسكەرلەرى.

قۇرمانعازى, «اقساق كيىك»

كيىك قاشتى تيتتەي

جانى تالىپ تا,

كۇيشى قۋدى ءوز كىناسىن تانىپ قاپ.

كيىك قاشتى اجالىنا ءوزىنىڭ,

كۇيشى قۋدى جانىپ قاشقان سەزىمىن.

كيىك قاشتى – قۇتىلماسىن بىلسە دە,

كۇيشى قۋدى –

جەتە الماسىن بىلسە دە...

دالا مومىن,–

ءار باسقانىڭ – تەپكىدەي;

قاشۋعا دا, قۋعا دا جەتتى عوي.

مىنە, سولاي. مەنىڭ ايتپاعىم, استە جۇمەكەن تۋرالى ەمەس. تەك اۋەندى سەزىپ, ءار نوتانىڭ سيقىرى مەن سىرىنا بويلاي الۋدىڭ مانىندە.

اقتولقىن,

قارا تولقىن..,

سوڭى قايدا؟

قومدانىپ, قوڭىرايما,

كەل رايعا.

كاباعىڭ قارس ايىرىلىپ كەتىپتى عوي,

قاراعىم, سابىرايلا, سابىرايلا…

يسرايل ساپاربايدىڭ مىنا جولدارى تولقىعان كوڭىلدى جۇباتىپ, كۇيگە كوڭىل ايتقانداي. بىراق راسىندا سولاي. ويتكەنى بۇل – سەكەن تۇرىسبەكتىڭ قازا كورگەن قامكوڭىل كۇيى تۋدىرعان «كوڭىل تولقىنى» جازدىرعان جىر. كۇيدى تىڭداساڭىز كۇڭىرەنىپ,

«مەنىڭ دە وڭىپ تۇرعان

سىڭايىم جوق:

كوزىم – كول, ومىراۋىم سۋ,

ءوڭىرىم جاس…»,

دەگەنىن سەزەسىز عوي.

«شەر قىسىپ تىنا قالام,

شەرتىلسە وسى ءبىر كۇي!..

كورسەتپەي جىلاپ الام,

كوزىمنىڭ جاسىن ىلعي».

مۇمكىن قالقامان سارين سەكىلدى ءسىز دە سويتكەن شىعارسىز…

ء«ۇندى ەستىپ ءۇي تۇبىنەن

مۇڭدى الدىم قوسا ارقالاپ.

سويلەگەن كۇي تىلىمەن,

سەنبىسىڭ,

و, سالتانات؟!»

ءسىز «سالتاناتتى» تۇسىنەسىز بە؟ ءسىز­دىڭ جانىڭىز «سان ءۇندى تولعامدارعا» قۇ­مارتا ما وسى؟