بايقالتاۋ

بايقالدىڭ بويىنا ءسوز ونەرى قايدان دارىعان دەگەن ساۋال توڭىرەگىندە ويلان­ساق, جادىمىزعا اتاقتى بەكاسىل اۋليە ايتىپ كەتكەن:

«تەكتىدەن تەكتى تۋادى,

تەكتىلىك تۇقىم قۋادى.

تەكتىلەردىڭ تۇياعى

تاڭدايدى قۇز-قيانى»,

دەگەن جىر جولدارى ورالادى. سەبەبى بايقال ارى­دەگى ەسىمدەرى التى الاشقا ءماش­ھۇر ورىنباي بەر­تاعى ۇلى, اقان سەرى, ۇكىلى ىبىراي, بەرىدەگى مۇسا اسا­يىنوۆ, كاكىمبەك سالىقوۆ, بايجۇمان عاب­دۋللين, مامان ەمەنتاەۆ, جۇماباي ەسە­كەەۆ سىندى اقىندار مەن كومپوزيتور­لار دۇنيەگە كەلىپ, ءان-جىرلارىنا ارقاۋ ەتكەن سىرىمبەت سالا­سىنا قونعان, توپى­راعى قاسيەتتى, قايماعى بۇزىل­ماعان قا­زاق اۋىلدارىنىڭ ءبىرى – قاراقامىستا تۋعان. كىشكەنتايىنان كوكجيەكتەن مەن­­مۇندالاپ شاقىرىپ تۇرعانداي اسەر قال­دىراتىن جالعىزتاۋعا قاراپ – بيىك­­تىككە, اۋىل ماڭىنان سىلدىرلاپ اعىپ جا­تاتىن قامىساقتى وزەنىنىڭ سۋى­نا شو­مىلىپ – مولدىرلىككە قۇشتار بو­لىپ ءوستى. باستاۋىش سىنىپتاردا تاق­پاق جاتتاۋعا جۇيرىكتىگى كەيىن جىر-داس­تان­داردى, اڭگىمە-رومانداردى ىقى­لاس­پەن وقىپ ۇعىنۋعا ۇلاسىپ, ءوزى دە ەپتەپ ولەڭ ۇيقاستىرا باستادى. ورتا مەك­تەپتى تامامداعان سوڭ ەش ىركىلمەستەن كوكشەتاۋ پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنە تارتتى. سوندا وقىپ ءجۇرىپ «كوكشەتاۋ» گازەتىنە حابار-وشار جازىپ, اقىرى اتالعان باسىلىم رەداكتسياسىنىڭ مادەنيەت ءبولىمىن باسقاراتىن ءمۇيىزى قاراعايداي جۋرناليست, اقىن قورعانبەك امانجولوۆتىڭ نازارىنا ىلىگىپ, كوكشە وڭىرىندەگى قازاق ءباسپاسوزىنىڭ قاراشاڭىراعى­نىڭ تابال­دىرىعىنان جۇرەگى لۇپىلدەپ يمەنە اتتادى. جازعاندارى رەداكتور جانايدار ءمۋسيننىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ, رەداكتسيا شتاتىنداعى جالعىز بوس ورىنعا – اۋدارماشى قىزمەتىنە قابىلداندى. بىراق, شىنتۋايتىندا, اۋدارماشىلىقپەن ەمەس, جۋرناليستىك جۇمىسپەن اينالىستى. ءبىر جارىم جىلدان سوڭ تىلشىلىك ورىن بوساپ, سول قىزمەتكە اۋىستىرىلدى.

ول كەزدە – وتكەن عاسىردىڭ سەكسە­نىنشى جىلدارىندا «كوكشەتاۋ» گازەتى «مۋسين مەكتەبى» دەسە دەگەندەي, كىلەڭ ىعاي مەن سىعايلار باس قوسقان, ناعىز شىعارماشىلىق ورتا ەدى. جانايدار باي­مىرزا ۇلى كۇندە تاڭەرتەڭ ءوز كابي­نەتىندە لەزدەمە وتكىزىپ, وندا باسىلىم­نىڭ جاڭا نومىرىنە شىققان ماتەريالدار قىزۋ تالقىلاناتىن. ۇزدىكتەرى باس رەداك­توردىڭ شەشىمىمەن ءدالىز قابىرعاسىنا ورناتىلعان – قىزىل تاقتاعا, سيرەك تە بولسا قاتتى سىنعا ۇشىراعاندارى – قارا تاقتاعا ىلىنەتىن. اعا ارىپتەستەرىمەن قا­تار, بايقالدىڭ دا قاراسوزدىڭ مايىن تا­مىزا, اراسىندا وزىنە ءتان ءازىل-ءاجۋا­سىن ادەمى قىستىرا جازعان تارتىمدى ماقا­لالارى قىزىل تاقتادان ورىن الىپ, مەرەيى تاسىپ جۇرەتىن.

ارادا بىرنەشە جىل ءوتىپ, بايقال «كوكشەتاۋ» گازەتى رەداكتسياسى اقپارات ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ جۇرگەن كەزىندە كوكشەتاۋ وبلىستىق تەلەارناسى اشىلىپ, كوممەنتاتورلىق قىزمەتكە شاقىرىلدى. «كوگىلدىر ەكران» دارىندى ءجۋرناليستىڭ «ەكىنشى تىنىسىن» اشتى. وڭىردە بولىپ جاتقان جاڭالىقتاردى جۇرتقا جەدەل جەتكىزۋمەن قاتار, «بەتپە-بەت» باعدارلاماسىنىڭ تەلەجۇرگىزۋشىسى بولىپ, كوكشەلىكتەرگە كەڭىنەن تانىلدى.

وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىل­دارىنىڭ باسىنداعى قيىن كەزەڭدە باي­قالدىڭ «بەتپە-بەتى» ەلدە قولعا الى­نىپ جاتقان ساياسي-ەكونوميكالىق رەفور­مالاردى حالىققا تۇسىندىرۋدە ما­ڭىزدى ءرول اتقاردى. تىكەلەي ەفيردە تەلە­كورەرمەندەر قويعان وتكىر سۇراقتارعا قىسىلا-قىمتىرىلا جاۋاپ بەرىپ, ماڭدا­يىنان تەر شىپشىپ وتىرعان تالاي شە­نەۋنىكتىڭ حابار اياقتالعاندا يىقتارىنان اۋىر جۇك تۇسكەندەي بولىپ, تەرەڭ تىنىس الا «ۋح...» دەگەنىن بايقالمەن بىرگە قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن ءبىز دە سان رەت كوردىك.

بايەكەڭنىڭ «كوكشەتاۋ» گازەتىنىڭ رەداكتسياسىندا قىزمەت ەتكەن كەزىندە قالىپتاسقان وزىندىك ءستيلى تەلەرەپورتاج بەن تەلەحابار جۇرگىزۋدە دە ايقىن سەزىلىپ تۇراتىن: تەلەستۋديا قوناعىنا دا, تەلەكورەرمەندەرگە دە ءاردايىم ءىلتيپات تانىتا سويلەپ, اراسىندا جاراسىمدى ءازىلىن دە ايتىپ قوياتىن. جۇرتتى سونىسىمەن باۋرايتىن.

1997 جىلى كوكشەتاۋ وبلىسى كور­شىلەس سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا قوسىلعان سوڭ بايقال سىندى نەلەر ساڭ­لاقتىڭ ارقاسىندا بەس جىل بويى دۇرىلدەپ تۇرعان جەرگىلىكتى تەلەارنانى بيۋدجەت­تەن قارجىلاندىرۋ مۇلدەم توقتاتى­لىپ, تەلەستۋديا قىزمەتكەرلەرىنىڭ كوپ­شىلىگى جۇمىسسىز قالدى. بايقالدى سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق تەلە­راديو­كومپانياسىنىڭ باسشىلىعى بىر­دەن جۇمىسقا شاقىرعانىمەن, ول سۇيىك­تى قالاسى – كوكشەتاۋدى قيماي, ءبىر جىلداي جۇمىسسىزدىقتىڭ اششى ءدامىن تاتتى. اقىرى پەتروپاۆلعا بارىپ, قا­زاق­تىلدى كادرلارى تاپشى سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق تەلەارناسىنىڭ ۇلتتىق رۋحىن كۇشەيتۋگە اتسالىسۋدى ۇيعاردى. وندا بەلگىلى جۋرناليست, قوعام قايراتكەرى مالىك مۇقانوۆپەن ءبىر كابينەتتە قاتار وتىرىپ, قىزمەت ىستەۋ باقىتى بۇيىردى. ماكەڭنىڭ ءوزى سىندى قىزىلجار ازاماتتارىنىڭ ەل مەن جەردىڭ تۇتاستىعى, ادىلدىك پەن شىن­دىق جولىنداعى جانقيارلىق كۇرەسى جايىندا ايتقان اڭگىمەلەرى – بايقال ءۇشىن ۇلتجاندىلىقتىڭ ۇمىتىلماس ساباقتارى ىسپەتتى بولدى. وت اۋىزدى, وراق ءتىلدى ارىپتەس اعاسى اپتا سوڭىندا ەفيرگە شىعاتىن «وقيعالار ورتاسىن­دا» باعدارلاماسىن جۇرگىزسە, ءوزى «بەتپە-بەت» حابارىن قايتادان اشتى. تەك ءبىر ەرەكشەلىگى – قىزىلجاردا قازاقشا سوي­لەيتىن شەنەۋنىك تابۋ قيىنعا سوعىپ, كوبى­نەسە كوكشەتاۋدان قونىس اۋدارىپ كەلگەن, بۇرىننان تانىس باسشى ازا­ماتتارعا سۇيەنۋىنە تۋرا كەلدى. وسى­لايشا, قىزىلجارلىقتاردىڭ دا سۇيىكتى تەلە­جۋرناليسىنە اينالدى.

1999 جىلى كوكشەتاۋ قالاسى اق­مولا وبلىسىنىڭ ورتالىعى بولىپ بە­كىتىلگەن سوڭ بايقال وزىنە ءتان كىشى­پەيىل­دىلىگىمەن سولتۇستىك قازاقستان وبلىس­تىق تەلەراديوكومپانياسىنىڭ باسشى­لىعىنا العىسىن ايتىپ قانا قويماي, كەشىرىمىن دە سۇراپ, ءوز وتباسىسى تۇرىپ جاتقان سۇيىكتى شاھارىنا قايتىپ ورالدى. ءبىر جىلدان اسا وبلىستىڭ اقپارات جانە قوعامدىق كەلىسىم باسقارماسىندا مامان, ءبولىم مەڭگەرۋشىسى بولىپ ىستەدى. سودان كەيىن اقمولا وبلىستىق تەلەراديوكومپانياسى ديرەكتورىنىڭ ورىن­باسارى, ديرەكتورى بولىپ تاعايىندال­دى. كەيىن ءاۋ باستان ءوزىنىڭ كوڭىلى قالا­عان كاسىبىنە اۋىسىپ, استانالىق ءوڭىر­دىڭ «ارقا اجارى» گازەتى باس رەداكتورى­نىڭ ورىنباسارى بولدى. وسى قىزمەتىن­دە ءجۇرىپ, «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ما­دە­نيەت سالاسىنىڭ ۇزدىگى», «قازاقستان رەس­پۋبليكاسى اقپارات سالاسىنىڭ ۇزدىگى» توسبەلگىلەرىمەن ماراپاتتالدى. ال 2018 جىلدان بەرى «ەگەمەننىڭ» ەل ىشىندەگى ەلشىسى» مىندەتىن ءمىنسىز اتقارىپ كەلەدى. 2021 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ العىسىن العانى – سونىڭ ايعاعى.

كوكشە وڭىرىنە قالامگەرلىگىمەن عانا ەمەس, قاي­راتكەرلىگىمەن دە تانى­لىپ, تالاي يگى ءىستىڭ باس­تاماشىسى بولعان جانايدار ءمۋسيننىڭ ءتالىم-تار­بيەسىن كورگەن بايقالدىڭ ازاماتتىق ۇستانىمى دا بەرىك. اقمولا وبلىستىق تەلەراديوكومپانياسىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەن كەزىن­دە بالامالى سايلاۋدا كوكشەتاۋ قالا­لىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ ساي­لانىپ, شىن مانىندەگى حالىق قالاۋ­لىسى اتانعانى – سونىڭ دالەلى. ءوزى ساي­لانعان وكرۋگ تۇرعىندارىنىڭ جاناي­قايىن شىعارعان تالاي ءتۇيىندى ماسە­لەنى جەرگىلىكتى بيلىك باسىنداعى شەنەۋ­نىكتەرگە اقىرىن دا, قاتتى دا ايتىپ, تاباندىلىقپەن شەشىپ بەرگەنىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەيدى. ويتكەنى بايقال قايىرلى ۇلى بىتىرگەن ءىسىن جۇرتقا جاريالاپ, كەۋدە قاعىپ كۇپىنبەيدى.

بايقالدىڭ دوستىققا ادالدىعىن دا ءبىلىپ, ءدان ريزامىز. ءومىر بويى قاتار جۇرگەن دوسى, ءبىرتۋار ارقالى ءانشى قاجى­باي جاحين دۇنيە سالعان سوڭ ونىڭ ەسىمىن ماڭگى ەستە قالدىرۋ شارالارىن ءوز قولىنا الدى. كوكشەتاۋدا قاجىباي جاحين اتىنداعى «ارقانىڭ ايبوزى» رەسپۋبليكالىق ءداستۇرلى انشىلەر باي­قا­ۋىن وتكىزۋگە اتسالىستى. بۇل الداعى ۋاقىتتا جۇيەلى وتكىزىلىپ تۇراتىن مادەني ءىس-شاراعا اينالماقشى. ءانشىنىڭ تالانتى مەن تاعدىرىن, بەينەتىن بەدەرلە­گەن «كوكشەنىڭ ايبوزى» اتتى كىتاپ جازدى. بۇعان قوسا جان دوسىنىڭ انشىلىگى دارىعان كىشكەنتاي ۇلى كەنجەبايدىڭ دا ساحناعا شىعىپ, كوپشىلىككە تانىلۋىنا جول اشىپ ءجۇر. «اكەڭ ولسە دە, اكەڭدى كورگەن ولمەسىن» دەگەن وسى.

بايقالدىڭ كوكشە مەن قىزىلجار وڭىرلەرىنە اتاعىن شىعارعان تاعى ءبىر اسىل قىرى – اسابالىعى. ونىڭ بۇل ونە­رىنە ءتانتى بولعان استانا قالاسى مەن وزگە وڭىرلەردىڭ باي-باعلاندارى دا قولقا سالىپ, توي-تومالاقتارىنا شاقىرىپ جاتادى. سۋىرىپسالما اقىندىعى بار بايەكەڭ قاسىنا اسپانداعى اققۋعا ءۇنىن قوسقان ءانشى دوسى قاجىبايدى ەرتىپ, قانشا تويدىڭ كوركىن كىرگىزدى دەسەڭىزشى.

تويشىل قاۋىمنىڭ تاڭدايىن قاق­تىرىپ تامساندىراتىنى – بايقالدىڭ تويدا تىلەك ايتقان ادامنىڭ شەن-شەك­پەنىنە, اتاق-داڭقىنا قاراماي, سوزى­نەن ۇستاپ, ءبىر شۋماق ءازىل ولەڭدى سۋى­رىپ سالىپ, جۇرتتى كۇلكىگە قارىق قىلا­تىندىعى. كەي اسابالارشا قايتا-قايتا شاپالاق سوعۋدى سۇراپ, تويشى قاۋىمدى مەزى ەتپەيتىن نەمەسە انايى انەكدوت ايتىپ تۇرمايتىن ادەپتىلىگىمەن دە ەرەك­شەلەنىپ تۇرادى. وسى ونەرى حاقىندا ءبىر اقىنجاندى اعاسى:

«وت اۋىز, وراق ءتىلدى اقىن بولدىڭ,

قۋلىققا, قالجىڭ سوزگە جاقىن بولدىڭ.

ارقادا اسابالار سايىسى وتسە,

بايگەسىن شاپپاي الار حاقىڭ بولدى.

تاۋدايسىڭ, تاۋ مىنەزدەن تانباي ءجۇرسىڭ,

تومەنگە كوز قيىعىن سالماي ءجۇرسىڭ.

دوللارلار شاشىلسا دا اياعىڭا,

ەڭكەيىپ, سەن ەشقاشان الماي ءجۇرسىڭ...»,

دەپ جازعان ەكەن ارناۋ ولەڭىندە. ءادىل جازعان.

بايقال بۇگىندە الپىس جاس اتتى اسقار اسۋعا اياق باسىپ تۇرسا دا, تويىن دۋمانداتا وتكىزىپ بەرۋدى جالىنىپ-جالپايىپ سۇرايتىن اعايىندار ءالى دە از ەمەس. ءار نارسەنىڭ ءوز ۋاقىتى بولاتىنىن بىلەتىن ول ءوتىنىش ايتۋشىلاردىڭ كەۋدەلەرىنەن يتەرىپ, كوڭىلدەرىن قالدىرۋدى ءجون كورمەي, كەيىنگى كەزدە قاسىنا ايتىسكەر اقىن جاستاردى ەرتىپ, تويلاردا كوبىنە سولاردى سويلەتىپ, اسابالىق ونەرگە باۋ­لىپ ءجۇر. بۇل دا بايەكەڭنىڭ عانا قولى­نان كەلەتىن مارتتىك بولار.

بايقال ءبايادىل – شارشاپ-شالدىعۋدى بىلمەي, وندىرتە جازاتىن العىر دا الىم­دى جۋرناليست. «ەگە­مەننىڭ» كەي نومى­رىندە 2-3 ماقالاسى قاتار جاريالانىپ جاتاتىنىنا كوزىمىز ابدەن ۇيرەنىپ كەتكەن. ونىڭ ىشىندە رەداكتسيا القاسىنىڭ تاڭداۋىمەن باس باسىلىمنىڭ ءبىرىنشى بەتىنەن باستاپ ورنالاس­تىرىلاتىن كو­كەي­كەستى دۇنيەلىكتەرى قانشاما. مىنە, گازەتىمىزدىڭ قاڭتار ايىنداعى نومىرلە­رىن اقتارىپ, بايەكەڭنىڭ ماقالالارىن قاراپ وتىرمىن: «قۇرىلىس سالاسىندا­عى بەرەكەسىزدىك», «نان زاۋىتى نەگە جا­بىل­دى؟», «مالساق قاۋىمعا نەگە قوڭ بىت­پەيدى؟», «يەسى جوق جەر جەتىم», «تۇرا­لاعان مەكتەپ قۇرىلىسى», «وبالدى ۇمىت­قاندار», «كوكشە كولدەرىنىڭ كەلە­شەگى بار ما؟»... تاقىرىپتارى­نىڭ وزى­نەن-اق تاجىريبەلى ءجۋرناليستىڭ ەل مەن جەرگە دەگەن شىنايى جاناشىرلىعى اڭعارىلىپ تۇر ەمەس پە؟! ءبىر ايدا 16 ما­قالاسى گازەت ءجۇزىن كورىپتى.

بىردە بايقالدان بۇرقىراتىپ جازىپ جاتقان ماقالالارىنا ارقاۋ بولعان وزەكتى ماسەلەلەردى قالاي ىزدەپ تاۋىپ جۇرگەنىن سۇرادىق. ول: «جۋرناليست ءماۋلي ءالىموۆ اعامىز: «مەنى حالقىم قىزمەتتىك كۋالىكتى كورسەتپەسەم دە تانيدى» دەپ, ءبارىمىزدى كۇلدىرگەنى ەسىڭىزدى مە؟ سول سياقتى, قازىر مەنى دە كوشەدە كەزدەسكەن جۇرت تانىپ, مۇڭ-مۇقتاجدارىن ايتىپ جاتادى. «ەگەمەننىڭ» سوڭعى بەتىندە كورسە­تىلگەن ۇيالى تەلەفونىم ارقىلى دا حابارلاسىپ, وزدەرىن تولعاندىرعان جايلاردى ورتاعا سالاتىن وقىرماندارىمىز دا بارشىلىق. شىنىمدى ايتسام, سولار­دىڭ وتىنىشتەرىنىڭ ەشقايسىسىن اياقاستى ەتپەۋگە تىرىسىپ ءجۇرمىن. كوپ جازاتىنىم سودان...», دەپ اعىنان جارىلدى.

...تاۋى كوپ كوكشە وڭىرىندە تاۋ تۇل­عالى ازاماتتار دا از ەمەس. سولاردىڭ ءبىرى – ءبىزدىڭ بايقال, ءھام بايقالتاۋ.