ساراپشى ماقسات حالىقتىڭ ايتۋىنشا, پايىزدىق مولشەرلەمە انىقتالعاندا ۇلتتىق بانكتىڭ بازالىق مولشەرلەمەسى باسشىلىققا الىنادى. ال بازالىق مولشەرلەمە ەلدەگى ينفلياتسيا دەڭگەيى نەگىزىندە ايقىندالادى. بۇعان قوسا دەفولت تاۋەكەلى دەگەن بار. بۇل – نەسيە العان ادام قارىزىن تولەمەگەن جاعدايعا دايىنداپ قويعان تاۋەكەل. بانكتەر ستاتيستيكاسىندا نەگىزىندە شارتتى تۇردە نەسيە العان ءۇش ادامنىڭ بىرەۋى نەسيەنى تولەمەۋى مۇمكىن ەكەنى ايتىلادى. سوندىقتان بانك ەكى ادامنان ءۇشىنشى ادامنىڭ اقشاسىن ءوندىرىپ الۋعا تىرىسادى. مىسالى, بانكتەن 25 پايىزبەن 5 جىلعا 3,5 ملن تەڭگە نەسيە العان تۇتىنۋشى العاشقى 2 جىلدا نەگىزگى سوما ەمەس, تەك نەسيەنىڭ ۇستىندەگى پايىزدى تولەيدى. سەبەبى تەڭگە نارىقتا ءوتىمدى بولماي قالسا, بانككە بەلگىلى ءبىر مولشەردە شىعىن كەلەدى. العاشقى جىلدارداعى تولەنگەن قارجى نەسيە تاۋەكەلىن جابۋعا جۇمسالادى.
قازاقستاننىڭ تاۋەلسىز ەل رەتىندە اشىق قارجى نارىعىنا شىققانىنا 30 جىلدان اسىپ بارادى. بۇل – نەسيە پايىزىن وڭتايلاندىرۋعا جەتكىلىكتى ۋاقىت. بىراق حالىقتىڭ تولەم قابىلەتى, ءىجو دەڭگەيى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر (ەدب) نەسيە پايىزىن سالىمشىنىڭ مۇمكىندىگى مەن قارجىلىق الەۋەتىنە قاراپ بەيىمدەپ, نارىقتىڭ بەتالىسىنا لايىقتاپ, قىرىق قۇبىلتىپ وتىرۋعا مۇمكىندىك بەرمەدى. قارجىگەر ەرلان يبراگيم بىزبەن اڭگىمەسىندە مۇنداي ءتاسىلدىڭ كونسەرۆاتيۆتى ءتاسىل, باسقاشا ايتقاندا نارىقتىڭ العا جىلجۋىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن ءتاسىل ەكەنىن ايتىپ بەردى. ءبىزدىڭ قولدانىستاعى ءتاسىل – حالىقتىڭ تولەم قابىلەتىنە ءبىر تەرەزەمەن قارايدى: نەسيەلىك بەدەلى جوعارى ازامات وزىنەن كەيىنگى ەكى ادامنىڭ تاۋەكەلىن موينىمەن كوتەرەدى, تاۋەكەل دەڭگەيى تومەن ەكى سالىمشى ءۇشىن جاۋاپ بەرەدى.
ساراپشى بۇگىنگىدەي ەكونوميكالىق جاعدايدا ۇلتتىق بانكتىڭ بازالىق مولشەرلەمەنى تومەندەتكەنى جاقسىلىققا اكەلمەيدى دەپ سانايدى.
ۇلتتىق بانك جىلدىق ينفلياتسيانى قاداعالاپ, سونىڭ دەڭگەيىندە بازالىق مولشەرلەمەنى بەلگىلەيدى. بازالىق مولشەرلەمە ينفلياتسيا دەڭگەيىنەن تومەن بولا المايدى. ونىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. اينالىپ كەلگەندە نەسيەنىڭ نارىقتىق قۇنى – 20 پايىز. قازىر ىشكى نارىقتا 20 پايىزبەن نەسيە بەرەتىن بانكتەر كەمدە-كەم. ال جىلدىق ءوسىم 25-30 پايىز بولىپ كەتەدى. ە. يبراگيمنىڭ ايتۋىنشا, ەدب-لاردىڭ اقپاراتتىق تەحنولوگيانىڭ مۇمكىندىگىمەن جاراقتاندىرىلۋى بانكتەردىڭ ىشكى شىعىنىن وڭتايلاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرىپ جاتىر. باسقاشا ايتقاندا, بانكتەر كليەنت ءۇشىن ەمەس, ءتيىمدى تەحنولوگيا ءۇشىن كۇرەسىپ جاتىر. الەمدىك قارجى تەحنولوگياسى يننوۆاتسيالىق تۇرعىدان عارىشتىق جىلدامدىقپەن ءوسىپ بارادى. بۇل بانكتەرگە نەسيە پايىزىن وڭتايلاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
«مەن ەدب-نى مەملەكەت ىشىندەگى شاعىن مەملەكەتكە تەڭەيمىن. ۇلتتىق بانك بەلگىلەنگەن زاڭ شەڭبەرىنەن شىقپاي-اق كليەنتتەر بازاسىن جاڭارتىپ الۋىنا بولادى. سوندىقتان ولار ەندىگى جەردە كليەنتتەرگە ءبىر تەرەزەمەن قاراۋدى دوعارۋ كەرەك. حالىقتىڭ قارجىلىق ساۋاتتىلىق دەڭگەيىنە اسەر ەتەتىن فاكتور وسى. قارجى نارىعىنداعى ويىنشىلار IT-مامانداردى تارتىپ, نەسيە پايىزىن تومەندەتۋدىڭ مۇمكىندىگىن قاراستىرىپ جاتىر. بانكتەر اراسىندا تەك اقپاراتتى تەحنولوگيا ءۇشىن كۇرەس عانا ەمەس, تولەم قابىلەتى جوعارى كليەنتتەر ءۇشىن دە كۇرەس ءجۇرىپ جاتىر», دەيدى ە.يبراگيم.
ونىڭ ايتۋىنشا, بانكتەردىڭ نەسيە پايىزىنىڭ كورسەتكىشى – ەلدىڭ ەكونوميكالىق ءوسىمىنىڭ ايناسى. ال پايىزدىق مولشەرلەمە حالىقتىڭ تولەم قابىلەتىنە ساي كەلمەسە, ونداي كورسەتكىشتى «قيسىق اينا» دەپ باعالاۋعا بولادى. بىراق ەكونوميكالىق كورسەتكىش – مەملەكەت ءۇشىن ىشتەن شىققان شۇبار جىلان. ونى بەتىڭ قيسىق نەمەسە مۇگەدەكسىڭ دەپ دالاعا لاقتىرىپ جىبەرۋگە بولمايدى.
اينالىپ كەلگەندە نەسيەنىڭ نارىقتىق قۇنى – 20 پايىز. قازىر ىشكى نارىقتا 20 پايىزبەن نەسيە بەرەتىن بانكتەر كەمدە-كەم. ال جىلدىق ءوسىم 25-30 پايىز بولىپ كەتەدى
«بانكتەر مەملەكەتكە كومەكتەسپەدى دەپ وكپە ارتا المايدى. كەزىندە قولداۋ كورسەتتى. كومەكتەستى. بانكتەر ەندىگى جەردە تەحنولوگياسىنىڭ كومەگىمەن نەسيە پايىزىن كليەنتتەردىڭ تولەم قابىلەتىنە لايىقتاپ, ءارتاراپتاندىرىپ, نەسيە مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋى كەرەك. قازىرگى ميمىرت جۇرىسپەن تاعى 30 جىل جۇرەمىز. بەس ساۋساق بىردەي ەمەس. حالىقتىڭ تولەم قابىلەتى دە بىردەي ەمەس», دەيدى ە.يبراگيم.
قازاقستانداعى ەدب-نىڭ بىرىندە ديرەكتورلار كەڭەسى توراعاسىنىڭ كەڭەسشىسى ايدوس جۇماعۇلوۆ بىزبەن اڭگىمەسىندە قازاقستان بانكتەرى اراسىندا كليەنتتەردىڭ تولەم قابىلەتىنە ءبىر تەرەزەمەن قاراۋ قاعيداسى وتكەن كۇننىڭ ەنشىسىندە قالعانىن ايتىپ بەردى. ايتپاقشى, بۇل جوباعا بۇرىنعى كەڭەس وداعىنا قارايتىن ەلدەر اراسىندا العاشقى بولىپ ءبىزدىڭ بانكتەر تاجىريبە جاساعان.
«قازىر ەلدەگى بانكتەر نەسيەلەندىرۋدىڭ ەسكى تەتىكتەرىنەن سانالى تۇردە باس تارتىپ جاتىر. ءبىرىنشى كەزەكتە نەسيە الۋ ءۇشىن بانككە كەلگەن كليەنتتىڭ نەسيە تاريحى زەردەلەنەدى. مۇنى انىقتاۋدىڭ قيىندىعى جوق. ءبىرىنشى نەسيە بيۋروسىندا تولەم قابىلەتى سىن كوتەرمەيتىندەر تۋرالى مالىمەتتەردىڭ باسى اشىق. ول جاعىنان ءبارى تازا بولسا, نەگىزگى تابىس كوزىنەن بولەك قوسىمشا تابىستارىنا باسىمدىق بەرىلەدى. مۇنىڭ ءبارىن بجزق تولەمدەرى ارقىلى انىقتاۋعا بولادى. وسى سىننىڭ بارىنەن سۇرىنبەي وتكەن كليەنت «جۇلدىزدى» كليەنت مارتەبەسىمەن پايىزدىق مولشەرلەمەسى 3 پايىز عانا جوعارى نەسيە الادى. بۇل ساناتتاعى كليەنتتەر ءۇشىن بانكتىڭ قوسىمشا شىعىنىن ەكىنشى, ءۇشىنشى ساناتتاعى كليەنتتەر كوتەرەدى», دەيدى ايدوس جۇماعۇلوۆ.
ا.جۇماعۇلوۆتىڭ ايتۋىنشا, ەكىنشى دەڭگەيلى كليەنت مارتەبەسىن بانكتەر الدىنداعى قارىزىن ۋاقتىلى جاپقان, بىراق قوسىمشا تابىس كوزى از كليەنتتەر يەلەنەدى. ولاردىڭ نەسيە پايىزى «جۇلدىزدى» ارىپتەستەرىنە قاراعاندا بىرنەشە ەسە تومەن. العاشقى ساناتتاعى كليەنتتەر پايىزدىق مولشەرلەمەدەن 3 پايىز جوعارى پايىزبەن نەسيە السا, ەكىنشى ساناتتاعىلار 5 نەمەسە 5,5 پايىزبەن نەسيە الۋعا مۇمكىندىگى بار. قازىرگى 17,6 پايىز مولشەرلەمەسى جاعدايىنداعى ولاردىڭ ەنشىسىندەگى پايىز 23,5 پايىز بولۋى مۇمكىن. ال سوڭعى ساناتتا تولەم قابىلەتى تومەن كليەنتتەر الدىنداعى «جۇلدىزدى» ەكى باسەكەلەستەرىنىڭ نەسيە تاۋەكەلىن كوتەرەدى. ەدب نەسيەسىنىڭ نارىقتىڭ قۇنىمەن قوسا بانكتەردىڭ كوميسسيالىق شىعىندارىن, نەسيە تاۋەكەلى سول ءۇشىنشى ساناتتاعى كليەنتتىڭ ەنشىسىنە بۇيىرادى.
«قازاقستاننىڭ قولدانىستاعى قارجى ساياساتى ەدب-نىڭ ىشكى «اس-ۇيىنە», كليەنتتەردى وزدەرىنە تارتۋ ساياساتىنا ارالاسپايدى. بۇل تاجىريبەنى جىلدىڭ اياعىنا دەيىن بارلىق ەدب قولدانىسقا ەنگىزەدى دەپ ۇمىتتەنەمىن. سول كەزدە حالىق نەسيەنىڭ نارىقتىق قۇنىن شىن باعالايدى. تۇتىنۋشىلاردىڭ تولەم قابىلەتىن وسىنداي تەتىكتەر ارقىلى عانا سارالايمىز, باعا بەرەمىز», دەيدى ا. جۇماعۇلوۆ.
الماتى
