«جايلى جەر ىزدەپ كەتتى دەپ...»

جاستاردىڭ جايى قالاي؟

رەسمي دەرەكتەرگە جۇگىنسەك, بىلتىر ەلىمىزدەن 8 مىڭعا جۋىق جاس جۇمىس ىزدەپ شەكارا اسىپتى. شەتكە اعىلعانداردىڭ دەنى – 18 بەن 35 جاس ارالىعىنداعى جاس­تار. ولاردىڭ ماقساتى جانباعىس پا, الدانىش پا, الدە قاپ-قاپ قازىناعا كەنەلگىسى كەلە مە, كىم ءبىلسىن, ايتەۋىر ء«ار كاللادا ءبىر قيال». كەتكىسى كەلگەن ادامدى قاماپ ۇستاي المايسىڭ...

ەكونوميست عالىمجان كەرىمبەكتىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندا ءوز ءىسىنىڭ بىلىكتى ماماندارى جالاقىسىنىڭ جوعارى بولعانىن تالاپ ەتەدى. ال جۇمىس بەرۋشى تاراپ از اقشاعا كوپ جۇمىس ىستەتكىسى كەلەدى. بالكىم سودان بولار, شەكارا اساتىن جاستار قاتارى كۇننەن-كۇنگە كوبەيىپ بارادى.

– قازىر ەلدە بىلىكتى ماماندار, ءوز ءىسىن جەتىك بىلەتىن جۇمىسشىلار جەتىس­پەي جاتقان كەزدە بۇل ەكونوميكاعا, ونىڭ ىشىندە ءوندىرىس سالالارىنىڭ قۇلدى­راۋىنا, ءتىپتى توقتاپ قالۋىنا اسەر ەتەدى. ءبىزدىڭ جاستار 4 جىل, 5 جىل ءبىلىم الادى دا, ەلدە جۇمىس ىستەيىن دەسە, جالا­قىسى تومەن. سوندىقتان ولاردىڭ تومەن جالاقى ۇسىنعان جۇمىسقا بارعىسى جوق. ءسويتىپ, جاستار ەرىكسىز شەتكە سابىلادى, – دەيدى ول.

قازىر وزىمىزدە دە نە اۋى بىتپەي, نە باۋى بىتپەي, شارۋاسى شاتقاياقتاپ تۇرعان سالا شاش-ەتەكتەن. جۇمىس كۇشى جەتپەي جاتقان, ماماندار تاپشى وڭىرلەر قانشاما؟ بۇل ولقىلىق, اسىرەسە, سولتۇستىك ايماقتاردان كوبىرەك بايقالادى. ستاتيستيكا بويىنشا قازىر ەلىمىزدە 923 مىڭ بوس جۇمىس ورنى بار ەكەن. ونىڭ كوبى تەحنيكالىق ماماندار مەن دارىگەرلەر كورىنەدى. ال ولار وزگە ەلدەن نان تاۋىپ, ناپاقاسىن ايىرماق.

ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, قازىر ەسەپشى ماماندىعى بويىنشا 97 540 ورىن بوس. كۇزەتشى, ينكاسساتور جانە سوعان بايلانىستى كاسىپتەرگە – 84 076, دۇكەن ساتۋشىسى جانە ولاردىڭ كومەكشىسىنە – 73 368, الەۋمەتتىك عىلىمدار بويىنشا ورتا مەكتەپ مۇعالىمىنە – 50 343, اۆتوموبيل جۇرگىزۋشىسىنە – 49 127, كۇتىم بويىنشا ورتا مەديتسينالىق پەرسونالعا 43 801 قىزمەتكەر قاجەت.

ەلدە جۇمىس جوق ەمەس, بار. ايتكەنمەن «بالەن جەردە التىن بار...» دەپ ەلەڭدەگەن جاستار جىلىكتىڭ مايلى جاعى جىراقتا دەپ بىلەدى. كەيىنگى 15 جىل ىشىندە قازاقستاننان 4,3 مىڭ مامان سىرتقا كەتىپتى. ولاردىڭ كوپشىلىگى – تاعى دا سول تەحنيكالىق كاسىپتى مەڭگەرگەن ماماندار. ءار ءۇشىنشى ەميگرانت جوعارى ءبىلىمدى, ءاربىر ءتورتىنشىسى ورتا ءبىلىمدى ەكەن. ساراپشىلار بۇل ءۇردىستى «اقىلدى, قابىلەتتى ادامداردىڭ بوسۋى» دەپ تۇسىندىرەدى.

اقش-تىڭ كاليفورنيا شتاتىندا جۇمىس ىستەپ جاتقان قاراعاندىلىق داۋلەتحان جاقسىلىقتىڭ ايتىسىنا قاراعاندا, ەلدەگى ەپتەپ بەرگەن از ايلىق ەكى اساۋعا جەتپەي قالادى.

– مەنىڭ وقىعان ماماندىعىم – IT سالاسى. قازىرگى تەحنوكراتتىق زاماندا بۇل ماماندىقپەن قاي ەلدە بولسىن جۇمىس ىستەۋگە بولادى. بىراق ءبىزدىڭ ەلدە ءوز ماماندىعىمنىڭ قۇنى ءالى دە باعالانباي جاتقانىن ءتۇسىندىم. ويتكەنى جالاقى تومەن. بۇل سالاعا مەملەكەتتەن گورى ۇلتتىق بۋرجۋازيا كوپ كوڭىل ءبولۋى كەرەك. امەريكادا سونداي. ءسوزدىڭ شىنى كەرەك, مەن اقش-قا تۋريستىك ۆيزامەن باردىم دا, قارا جۇمىسقا ءتۇستىم. قىمباتشىلىق بۇل جاقتا دا بار, ەسەسىنە جالاقى جوعارى. جىلىنا ورتا ەسەپپەن 20 مىڭ دوللار تابۋعا بولادى. ەلدە ءبىر جىلدا مۇنداي تابىس تابۋ قيىن. شەتەلگە شىعىپ جۇمىس ىستەپ جاتقاندارعا بىرجاقتى قاراۋعا بولمايدى. شەتتەن ءار كىرگەن تيىن ەل ەكونوميكاسىنىڭ ۇلەسىن ارتتىرا تۇسەدى. ال شەتتە قالىپ قويۋ – باسقا اڭگىمە, ونى مەن قۇپ كورمەيمىن. ءدال قازىرگى ءبىزدىڭ جاعداي كەزىندە جاپونيانىڭ دا باسىنان ءوتتى. ول كەزدە دە كوپ جاپون ازاماتى جۇمىس ىزدەپ, اقش-قا باردى. بىراق ولاردىڭ ۇلتتىق نامىسى مىقتى بولدى دا, قالىپ قويماي ەلىنە ورالدى. قازىر دامۋى داڭعىل جولعا تۇسكەن جاپونيانىڭ جاعدايى بارىمىزگە ءمالىم. ءبىز دە بۇل وتكەلەكتەن وتەمىز دەپ ويلايمىن, – دەيدى داۋلەتحان جاقسىلىق.

سونىمەن قاتار ول شەتەلگە وقۋ ۆيزاسىمەن بارىپ تا جۇمىس ىستەپ كەتەتىندەردىڭ جانە وڭاي ولجاعا كەنەلەمىز دەپ سان سو­عىپ قالاتىنداردىڭ دا بارىن جاسىرمادى.

«التىن ءۇشبۇرىشتىڭ» قۇرباندارى...

ءبىلىمىمدى جەتىلدىرەمىن دەگەندەردى قوسپاعاندا, كۇنكورىس قامىمەن شەتەل اسۋعا ءماجبۇر جاستاردىڭ ول جاقتا دا شەكەسى شىلقي قويماعانى تۋرالى ايتىلىپ ءجۇر. ءتىپتى كەيبىرىنىڭ ءبىلىم الىپ, نە ەڭبەك ەتىپ جاتقان ەلدەرىندە ءبىرجولا قالىپ قويۋعا قامدانىپ جۇرگەندەرى دە بەلگىلى. ارينە, بۇل – ءار ادامنىڭ ءوز تاڭداۋى. «بالەن جەردە التىن بار, بارساڭ باقىر دا جوق» دەگەننىڭ كۇيىن كەشىپ, ەلگە ازەر ورالىپ جاتقاندار دا جوق ەمەس. شەتەلگە جايلى جۇمىس ىزدەپ بارىپ, قۇلدىقتىڭ قۇربانىنا اينالعاندار تۋرالى دا اقپار بار. ماسەلەن, 2011 جىلى اۋسترالياعا اتتانعان ساعىناي باتىر­حانوۆانىڭ قايتىس بولۋى دا قوعام­دا قىزۋ تالقىعا ءتۇستى. تىزبەكتەي بەرسەك, مۇن­داي دەرەك كوپ. ەڭبەك جانە جىنىستىق قۇل­دىققا جەگىلگەن وتانداستارىمىزدىڭ مىسا­لى ەشكىمدى بەيجاي قالدىرماسا كەرەك-ءتى.

مۇنداي جايت الەۋمەتتانۋشىلاردىڭ دا شاراداي باسىن شاقشاداي قىلىپ وتىر. ولاردىڭ پايىمىنشا, شەتەلگە اعىلعان جاستاردىڭ باسىم كوپ­شىلىگى, نەگىزىنەن, وزگە ۇلت وكىلدەرى تى­عىز قونىستانعان وبلىستاردان ەكەن. ماسە­­لەن, قاراعاندى, قوستاناي, پاۆلو­دار, سولتۇستىك قازاقستان جانە شىعىس قا­زاق­ستان وبلىسىنىڭ جاس­تارى كوش باستاپ تۇر. ال وزگە ايماقتاردا بۇل كورسەت­كىش ەداۋىر تومەن.

سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ مالىمە­تىن­شە, «التىن ءۇشبۇرىش» دەپ اتالاتىن ايماققا تاپ بولىپ, ەرىكسىز ەلدىڭ كومەگىنە جۇگىنگەندەر دە بار. «التىن ءۇشبۇرىش» – تايلاند, ميانما مەن لاوستىڭ شەكاراسىندا ورنالاسقان اسا ءىرى كولەمدە ەسىرتكى وندىرۋمەن جانە ساتۋمەن اتى شىققان جەر. «ەڭبەكتەن قاشىپ دەڭبەككە» دەگەندەي, بۇعان دەيىن ەلىمىزدەن اتالعان ايماقتا جوعالىپ كەتكەندەردىڭ دەرەگى تىركەلگەن.

كوبىنە-كوپ كۇماندى كومپانيالار جاس­تاردى اۋدارماشى بولاسىڭ دەپ الىپ با­رىپ, كەيىن قارا جۇمىسقا سالىپ قويا­تىن كورىنەدى. سوندىقتان ءبىزدىڭ جاس­تار شە­تەل­گە شىعاردا مۇنداي جايتتاردان قۇ­لا­عدار بولسا دەگەن پەيىل عانا. ايت­پەسە «جايلى جەر ىزدەپ كەتتى» دەپ جازعىرعالى وتىرعانىمىز جوق.