سۋرەتتى تۇسىرگەن يۋري بەككەر
بولجاۋ مەن تاجىريبەنىڭ ماڭىزى
تابيعاتتىڭ ءدال قاي كەزدە توسىن مىنەز تانىتارىن ازىرگە ەشبىر عىلىم تاپ باسىپ بولجاي المايدى. ايتقىزباي كەلەر اپاتتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ايماقتىڭ ورنالاسۋ وشاعى, تابيعي ەرەكشەلىگى ەسكەرىلىپ, ۇزاق جانە قىسقامەرزىمدى زەرتتەۋ جۇرگىزىلەدى. بولجاۋ بارىسىندا سەيسمولوگتەر سۇيەنەتىن تاعى ءبىر جاي – سول ولكەنىڭ تاريحىندا بولعان توسىن وقيعالار. تەك الماتى اۋماعى ەمەس, ەلىمىزدىڭ ونەركاسىپتىك الەۋەتىنىڭ 40%-ى سەيسميكالىق قاۋىپتى نۇكتەدە ورنالاسقانى عىلىمي دايەكتەلگەن. سەيسمولوگيا ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ عىلىم جونىندەگى ورىنباسارى نۇرسارسەن وزبەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, شىعىس قازاقستان وبلىسىنان باستاپ, قىزىلوردا وبلىسىنا دەيىنگى اۋماقتا جەراستى دۇمپۋلەرى جەتى-توعىز باللعا دەيىن جەتۋى مۇمكىن قاۋىپتى جەرلەر از ەمەس.
«اسىرەسە الماتى وبلىسى ورتالىق ازياداعى وتە قاۋىپتى ايماقتا ورنالاسقان. بۇرىن بۇل جەردە كۇشتى جويقىن جەر سىلكىنىسى بىرنەشە رەت بولعان. بۇل تۇرعىدا 1887 جىلعى ۆەرنىي جەر سىلكىنىسىن جانە 1911 جىلعى كەمين جەر سىلكىنىسىن ايتۋعا بولادى. سوڭعى بەس جىلدا قازاقستان اۋماعىندا سەيسميكالىق اسپاپتارمەن 40 مىڭعا جۋىق جەر سىلكىنىسى تىركەلدى. اتاپ ايتقاندا, 2018 جىلى – 8500, 2019 جىلى – 7800, 2020 – 9500, 2021 جىلى – 6700, ال 2022 جىلى 6900 رەت ءالسىز ءدۇمپۋ بولعان. گەولوگيالىق ايماقتىڭ سەيسميكالىق كەلبەتى وسىنداي. ايتىپ وتىرعانىمىز, ارناۋلى قۇرىلعىلار بولماسا, ادامزات بالاسىنىڭ ءبارى بىردەي سەزە بەرمەيتىن وتە نازىك سىلكىنىستەر. كوپشىلىك حالىق مەيلىنشە سەزىنگەن جەر سىلكىنىستەرى دە بولدى. سوڭعى بەس جىلدا قازاقستان اۋماعىندا وسىنداي 66 سەيسميكالىق وقيعا تىركەلدى. 2018 – 20, 2019 – 11, 2020 – 15, 2021 – 11, 2022 – 9. الماتىدا ايقىن سەزىلگەن جەر سىلكىنىسى 2022 جىلدىڭ 28 جەلتوقسانىندا قالادان 190 شاقىرىم جەردە قىرعىزستان مەن قىتايدىڭ شەكارالاس جەرىندە تىركەلدى», دەيدى نۇرسارسەن وزبەكوۆ.
ساراپشىنىڭ سوزىنشە, جەر سىلكىنىسىن الدىن الا بولجاۋ وتە قيىن. اسىرەسە قىسقامەرزىمدى بولجام جاساۋ – الەمنىڭ ەشبىر ەلىندە ءالى شەشىمىن تابا الماعان كۇردەلى ماسەلە. دەي تۇرعانمەن ءبىراز جىل بۇرىن قىتاي تاجىريبەسىندە جاسالعان قىسقامەرزىمدى بولجام ءوز ناتيجەسىن كورسەتكەن. سەيسمولوگيالىق جاعدايدى باعالاۋ ءۇشىن ينستيتۋت عالىمدارى جىلىنا ەكى مارتە ورتامەرزىمدى جوسپار جاسايدى. بىرەر كۇن بۇرىن الماتى پوليگونى اۋماعىنداعى جەر سىلكىنىسىنىڭ ورتاشا مەرزىمدى بولجامى بويىنشا قورىتىندى دايىن بولدى. بۇل تۇجىرىمعا سايكەس 2023 جىلى الماتى پوليگونى اۋماعىندا جەتى باللدىق كۇشتى جەر سىلكىنىسى كۇتىلمەيدى. عىلىمي زەرتتەۋلەر نەگىزىندە اپتا سايىن قىسقامەرزىمدى قورىتىندى جاسالىپ, ول 200-دەن استام بولجامدىق پارامەتردى تالداۋ نەگىزىندە قۇراستىرىلادى.
عيماراتتار توتەنشە قاۋىپكە ءتوزىمدى مە؟
«جامان ايتپاي جاقسى جوق». توتەنشە جاعداي بولا قالسا, عيماراتتار توتەپ بەرە الا ما؟ بۇقارانى مازالاعان باستى ساۋال وسى. كۇنى كەشە جۇرتشىلىقپەن جۇزدەسكەن الماتى اكىمى ەربولات دوساەۆ قالاداعى عيماراتتاردى سەيسمولوگيالىق كۇشەيتۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتقانىن, جاز ايلارىندا الماتىدا سەيسميكالىق اۋديت جۇرگىزۋدىڭ جاڭا كەزەڭى باستالاتىنىن جەتكىزدى. «الماتىدا 2020-2021 جىلدارى جاڭا تەكتونيكالىق جارىقتار پايدا بولدى. جاڭا باس جوسپاردا بارلىق قاجەتتى تالاپ, سونىڭ ىشىندە قاۋىپتى جەرلەر ەسكەرىلگەن. اباي داڭعىلىنىڭ جوعارعى جاعى 10 باللدان جوعارى, اباي داڭعىلىنىڭ تومەنگى جاعى 9 بالل شاماسىندا», دەپ تۇرعىندار ساۋالىنا جاۋاپ بەردى ە.دوساەۆ. البەتتە, بۇل – ماماندار زەرتتەۋىنە سۇيەنىپ ايتىلعان جاۋاپ.
الماتىدا سالىنعانىنا جارتى عاسىردان اسقان, ءتىپتى 70-80 جىل تاياعان تۇرعىن ۇيلەر مەن عيماراتتار از ەمەس. دۇلەي ءدۇمپۋ تۇگىلى, قيت ەتسە قيسايىپ قالاتىن ساپاسى تومەن قۇرىلىستاردى كوزىمىزبەن كورىپ ءجۇرمىز. «قازقسعزي» اق باس ديرەكتورى بەگمان قۇلباەۆ قالاداعى قۇرىلىستارعا جۇيەلى مونيتورينگ جۇرگىزىلىپ جاتپاعانىن العا تارتادى. ء«بىزدىڭ ۇيىم سوڭعى ەكى جىلدا 11 مىڭعا تارتا نىساننىڭ سەيسميكالىق جاعدايىن تەكسەردى. دەربەس نورماتيۆتىك قۇجاتتاردىڭ تالاپتارى قاتاڭ ساقتالۋعا ءتيىس. وكىنىشتىسى, 11 مىڭنان استام ءۇيدىڭ 35%-ى سەيسميكا تالابىنا ساي ەمەس, ياعني قايتا جوندەۋ جۇمىستارى قاجەت. دەگەنمەن بۇل جەردە قالاداعى بارلىق نىسان قامتىلماعان. وسى ءىستى كەشەۋىلدەتپەي جالعاستىرۋ كەرەك. ال «حرۋششەۆكا» سانالاتىن ۇيلەر تولىق بۇزىلۋعا ءتيىس», دەيدى مامان.
قۇجاتتاۋدان وتكەن ءار باسپانانىڭ نەدەن سالىنعانى, قاشان تۇرعىزىلعانى, جەر سىلكىنىسىنە توزىمدىلىگى ءۇي قۇجاتىندا تولىق جازىلعان. وسى تۇستا كەيبىر تۇرعىنداردىڭ ءۇي قابىرعاسىن بۇزىپ, پاتەر جوسپارىن ءوز قالاۋىنا ساي وزگەرتىپ الۋى مامانداردى الاڭداتىپ وتىر. «قازقسعزجي» اق باسقارۋشى ديرەكتورى ەرالى شوقپاروۆتىڭ پىكىرىنشە, كەڭەس زامانىندا سالىنعان پانەل ۇيلەر زىلزالاعا ءتوزىمدى. ال ءۇي جوسپارىن ءوز بەتىنشە وزگەرتۋ ءارى قايتا كۇشەيتۋ جۇمىستارىنا ءمان بەرمەۋ – تۇرعىنداردىڭ وزدەرىنە-ءوزى جاساعان قياناتى. بۇعان كاسىپكەرلەردىڭ ۇنەمشىلدىگى مەن قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ ساپاسىزدىعىن قوسىڭىز.
ال قازاقستان قۇرىلىسشىلار قاۋىمداستىعى پرەزيدەنتىنىڭ ورىنباسارى ۆيكتوريا تەن 2006 جىلدان كەيىن جاڭا تالاپتارعا ساي سالىنعان ۇيلەر نەگىزىنەن تابيعي اپاتتارعا ءتوزىمدى ەكەنىن ايتادى. دەگەنمەن 2017 جىلى بەكىتىلگەن سەيسميكالىق ايماقتارداعى قۇرىلىس ەرەجەسىنە سۇيەنىپ, وعان دەيىن تۇرعىزىلعان عيماراتتاردىڭ بەرىكتىگىن تەكسەرگەن ءجون. بۇل رەتتە مامان قۇرىلىستىڭ ورنالاسۋ ورنى, توپىراق قۇرامى, ىرگەتاستىڭ جاعدايى نەگىزگە الىناتىن العا تارتادى. قۇرىلىسشىلار تىلگە تيەك ەتكەن تاعى ءبىر دۇنيە – تەمىربەتون قاڭقالى, جوسپارى وزگەرىسسىز قالعان ۇيلەردىڭ ءتوزىمى بەرىك. ال اعاش ۇيلەر مەن كىرپىشتەن سالىنعان كەيبىر عيماراتتاردىڭ جاعدايى تەكسەرىستەن كەيىن بەلگىلى بولادى.
اپتا بۇرىن الماتىنىڭ اۋەزوۆ اۋدانى تۇرعىندارىمەن كەزدەسۋدە «ەگەر قالادا جاڭا تۇرعىن ءۇي سالاتىن بولساڭىزدار, ورتالىققا تيىسپەڭىزدەر, ويتكەنى بۇل – ءبىزدىڭ تاريحىمىز», دەپ ۇسىنىس ايتقان ازاماتقا ەربولات دوساەۆ: «ورتالىقتى قازىرگى قالپىندا ساقتايمىز دەسەك, ادامدار 1940, 1960 جىلى سالىنعان كوممۋنيكاتسيالارمەن ءومىر سۇرەتىنىن ەستە ۇستاۋىمىز كەرەك. ءبىز تاريحي كەلبەتتى بارىنشا ساقتاۋعا تىرىسامىز, بىراق مودەرنيزاتسيا ءسوزسىز جۇزەگە اسادى, ويتكەنى تۇرعىندار باسقالار سياقتى وركەنيەتتىڭ بارلىق يگىلىگىن قولدانعىسى كەلەدى. وكىنىشكە قاراي, پانەلدى ۇيلەردى جاڭارتۋ مۇمكىن ەمەس, ءوز كەزىندە ادك, الماتى ءۇي قۇرىلىسى كومبيناتى سالعان, بۇل ۇيلەر تاريح, بىراق ولاردى بۇزۋ كەرەك. ويتكەنى 25 جىلدان استام ۋاقىت بويى ءبىز وسكەن شاعىن اۋداندارداعى پانەلدى ۇيلەر ۇزاققا توتەپ بەرە المايدى», دەپ جاۋاپ بەرگەن ەدى.
البەتتە, حالىقتىڭ اماندىعى قالانىڭ تاريحي كەلبەتىن ساقتاۋدان ماڭىزدى. دەي تۇرعانمەن بۇل تۇستا ايرىقشا ءمان بەرەتىن ماسەلە از ەمەس. قۇمىرسقانىڭ يلەۋىندەي قاباتتاستىرا سالىنعان قۇرىلىستار اشىق الاڭقايلاردى تارىلتىپ, قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىن قيىنداتاتىنىن ۇمىتپاۋعا ءتيىسپىز.
تەكتونيكالىق جارىقتاردىڭ جايى
تەكتونيكالىق جارىقتار دەگەنىمىز – اتى ايتىپ تۇرعانداي, سىلكىنىس كەزىندە جەردىڭ ايىرىلىپ كەتۋ قاۋپى جوعارى اۋماقتار. سەيسمولوگتەردىڭ زەرتتەۋىنشە, الماتىدا مۇنداي 27 نۇكتە انىقتالعان. ول ماڭعا ەڭ كەمى 500 مەتر جاقىن اۋماققا قۇرىلىس جۇرگىزۋگە مۇلدە بولمايدى. مۇنداي قاۋىپتى ايرىق-نۇكتەلەر تۇركسىب اۋدانى اۋماعىنان باسقا قالانىڭ بارلىق اۋدانىندا كەزدەسەدى. اتاپ ايتقاندا: الاتاۋ اۋدانى – اقسەڭگىر, بورالداي, الماتى; المالى اۋدانى – گورودسكوي, جاڭاتۇرمىس, شاعىناۋداندىق; اۋەزوۆ اۋدانى – الماتى, گورودسكوي, جاڭاتۇرمىس, شاعىناۋداندىق; بوستاندىق اۋدانى – تاۋبوكتەر, بوستاندىق, ىلە, كوكپەك, اقجار, ۇلكەن الماتى, بۇتاقتى, قۇمبەل, ايۋساي, كولدى, سولتۇستىك-تالعار, جاڭاتۇرمىس; ناۋرىزباي اۋدانى – بورالداي, الماتى, جاڭاتۇرمىس, دياگونالنىي, تاۋبوكتەر, بوستاندىق, ىلە; مەدەۋ اۋدانى – الماتى, گورودسكوي, جاڭاتۇرمىس, دياگونالنىي, باتىس- كوكتوبە, شىعىس-كوكتوبە, جاربۇلاق, سولونوۆسكي, تاۋبوكتەر, ىلە, اقسۋ-توعىزاق, قۇمبەل, قاينار, سولتۇستىك-تالعار, كۋليكوۆسكي, ۆەرشيننىي, كوكوزەك; جەتىسۋ اۋدانى – الماتى, بورالداي تەكتونيكالىق جارىقتارى بار اۋماقتارمەن شەكتەسىپ جاتىر.
وتاندىق عالىمدار ەلىمىزدەگى سەيسميكالىق قاۋىپ بويىنشا تۇراقتى جۇمىس ىستەپ, جالپى سەيسميكالىق اۋدانداۋ, ايماقتارعا ءبولۋ دەپ اتالاتىن كارتالاردى ازىرلەۋدە, مۇندا قاۋىپتى ءھام بەلسەندى ايماقتاردىڭ سەيسميكالىق جاي-كۇيى بەدەرلەنگەن. سونىمەن قاتار باسقا كارتالار دا قۇراستىرىلعان, ونىڭ ىشىندە ەلدى مەكەندەر ءۇشىن جاسالعان سىزبالار بار. الماتى قالاسىنىڭ سەيسميكالىق ميكروايماقتاندىرۋ كارتاسى دا ماماندار نازارىندا.
مامانداردى مازالاعان ماسەلە
XX عاسىر باسىندا الماتىنى ءۇيىندى استىندا قالدىرعان جويقىن اپاتتى كوزىمەن كورگەن ساۋلەتشى اندرەي زەنكوۆ ءوز جازباسىندا: «مەن بولاشاققا سەنەمىن. ءبىزدىڭ قالامىزدا ادەمى, كوركەم, ءۇش-ءتورت قاباتتى تاستان, بەتوننان جانە باسقا دا مىقتى قۇرىلىس زاتتارىنان عيماراتتار سالىنادى», دەپتى. ماسەلەنى ارىدەن زەردەلەگەن ساۋلەتشى ءۇش-ءتورت قاباتتى دەگەندى جايدان-جاي ايتپاعانى انىق. الماتىدا اسپانمەن تالاسقان الىپ عيماراتتار سالۋعا بولمايتىنى – سوڭعى ءبىر عاسىر بەدەرىندە مىڭ رەت ايتىلىپ, مىڭ رەت جازىلعان ماسەلە. مۇنى بۇگىنگى تاۋەلسىز ساراپشىلار دا جوققا شىعارمايدى.
– قالاي ايتقاندا دا قازىر تىنىشتىق كەزەڭى اياقتالىپ, بەلسەندىلىك باستالدى. سوندىقتان تۇرعىندار مەن قالا بيلىگى بارلىق جاعدايعا دايىن بولۋى كەرەك. تابيعاتقا سابىر بەرسىن. ەگەر دە ءبىر جاعداي بولا قالسا, ەشكىم ءبىزدى ساقتاپ قالا المايدى. ۇزاقمەرزىمدى بولجام بويىنشا الماتىنىڭ قاتتى جەر سىلكىنۋ جاعدايى جوعارى ايماق ەكەنى كەڭەس زامانىنان بەرى ايتىلىپ كەلە جاتىر. ول كەزدە بۇل ماسەلە قاتتى زەردەلەنىپ, تالاپتار قاتاڭ ساقتالاتىن. بۇعان دالەل – قالا ماڭىنان 600 مىڭ ادامعا ارنالعان قوس بىردەي قورىم دايىندالىپ قويىلعانى. بۇل بۇگىن ءبىز جەڭىل عانا ءسوز ەتەتىن ماسەلەنىڭ سالماعى تىم اۋىر ەكەنىن كورسەتەدى. تۇرعىن ۇيلەر مەن عيماراتتاردىڭ سەيسميكالىق توزىمدىلىگىنە اسا كوڭىل بولىنگەنى دۇرىس.
«كەڭەس زامانىندا 25 قاباتتى «الماتى» قوناقۇيى سىناق رەتىندە سالىنىپ, ونىڭ ءوزى ارنايى قوندىرعىلارمەن, بەرىك قۇرساۋلارمەن بەكىتىلىپ بوي كوتەردى. نەگىزىنەن الماتىدا توعىز قاباتتان بيىك ۇيلەر سالۋعا بولمايدى. بۇل قۇرىلىستاردىڭ ءوزى قالانىڭ تەكتونيكالىق اۋماعىنان تىس جەرلەرگە سالىنۋعا ءتيىس. وكىنىشكە قاراي, قازىرگى تاڭدا بۇل قاعيدا ەسكەرىلمەي وتىر. شاھاردىڭ ەڭ قىمبات اۋدانىنا بالاناتىن ءال-فارابي داڭعىلىنىڭ جوعارى بولىگى قۇرىلىس جۇرگىزۋگە اسا قاۋىپتى جولاقتا ورنالاسقان. بىزگە دە جاپونيا سەكىلدى تابيعات اپاتىنا بەيىمدەلگەن مەملەكەتتەردەگىدەي ارناۋلى ستاندارتتار قاجەت-اق. ەلىمىزدە جەر سىلكىنىسىن زەرتتەۋ 1920 جىلدارى قولعا الىنعان. تەك 1976 جىلى عانا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى قۇرىلدى. ماماندار وزىق ەلدەردىڭ ادىستەرىن ءوز جەرىمىزدىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە بەيىمدەپ قولدانىپ كەلەدى», دەيدى قوعام بەلسەندىسى اسحات اسىلبەكوۆ.
قاتەردەن قالاي قورعانۋ قاجەت؟
جەر سىلكىنىسى قاس قاعىم ساتتە وتەدى. سەيسميكالىق بەلسەندى ايماقتا تۇراتىن ءاربىر ازامات كەز كەلگەن توسىن وقيعاعا دايىن بولۋى كەرەك. ءار توقسان سايىن وتەتىن سەيسميكالىق جاتتىعۋلاردا «اپات ورىن الا قالسا, ازاماتتار ۇيدە جانە جۇمىس ورىندارىندا نە ىستەۋى, قالاي قورعانۋى قاجەت؟» دەگەن ساۋالدارعا جاۋاپ بەرىلەدى. ءوز جاقىندارىنىڭ قاۋىپسىزدىگىنە سالعىرت قارامايتىن ازاماتتار ساقتانۋ ساۋاتىن ارتتىرىپ, عالامتور بەتىندەگى ارنايى نۇسقاۋلىقپەن تانىسقانى ابزال. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, باستى ماسەلە – تۇرعىنداردى ۇرەيلەندىرمەۋ. ويتكەنى جاپپاي ۇرەي بەلەڭ السا, جاعداي ۋشىعا تۇسەدى. ماسەلەن, جەر سىلكىنۋى كەزىندە عيماراتتاردىڭ سىرتقى قابىرعالارى ەڭ قاۋىپتى سانالادى.
«الماتى قالاسىنىڭ تۇرعىندارى تەربەلىستى سەزىنە سالىسىمەن قاۋىپسىزدىكتى ويلاۋى كەرەك. ولار الدىن الا وتباسى مۇشەلەرىمەن بىرگە ءۇي ىشىندەگى قاۋىپسىز ايماقتاردى انىقتاپ, اپات بولا قالعان جاعدايدا سول جەرگە جەتۋ كەرەكتىگىن بىلگەنى ءجون. ۇيدە ەڭ قاۋىپسىز جەرلەر – نەگىزگى قۇرىلىمدىق قابىرعالار, ەسىك جاقتاۋلارى. توتەنشە جاعداي كەزىندەگى دۇرىس ارەكەت ءسىزدىڭ امان قالۋىڭىزعا سەبەپ بولۋى مۇمكىن. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – حالىققا قالاي ساقتانۋ كەرەگىن ءتۇسىندىرۋ, ولاردى ارناۋلى ەرەجەلەرمەن تانىستىرۋ», دەيدى توتەنشەلىكتەر.
ايتپاقشى, ەكى جىل بۇرىن الماتىدا ايماقتىڭ سەيسميكالىق احۋالىن ارقاۋ ەتكەن حالىقارالىق كونفەرەنتسياعا قاتىستىق. سوندا جاپون عالىمى: «مىناداي جەردە الاڭسىز ءومىر ءسۇرىپ جاتقان الماتىلىقتار باتىر», دەگەنىن ءوز قۇلاعىمىزبەن ەستىگەنبىز. بۇل – ۇرەيگە ۇرەي قوسۋ ەمەس. ءبىز ايتىپ وتىرعان ماسەلەنىڭ قانشالىقتى سالماقتى ەكەنىن بىلدىرەتىن پىكىر. الەمنىڭ ءار قيىرىندا بولىپ جاتقان قايعىلى وقيعالار سەيسميكاعا سەرگەك قاراۋ قاجەتتىگىن تاعى ءبىر ەسكە سالادى.
الماتى
