اشىق پىكىر الاڭىنا جينالعان ساياساتتانۋشىلار, قازاقستاننىڭ جوعارى وقۋ ورىندارى مەن اكادەميالىق ورتا وكىلدەرى, سونداي-اق قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى جانىنداعى ۇلتتىق ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىلارى ارالاس سايلاۋ جۇيەسى تاجىريبەسىنە قاتىستى ساراپتامالىق پىكىرلەرىمەن ءبولىستى. ينستيتۋت ديرەكتورى ەركىن تۇقىموۆتىڭ ايتۋىنشا, پارلامەنت ءماجىلىسى مەن ءماسليحاتتار سايلاۋى – الداعى بىرنەشە ايدىڭ ساياسي-اقپاراتتىق كۇن ءتارتىبىنىڭ باستى وقيعاسى ءارى مەملەكەت تاعدىرىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن جاۋاپتى قادام.
بۇل جولعى ساياسي دودانىڭ باستى ارتىقشىلىعى – سايلاۋدىڭ ارالاس سايلاۋ جۇيەسى بويىنشا ءوتۋى. ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنىڭ 70 پايىزى پارتيالىق ءتىزىمنىڭ پروپورتسيونالدىق جۇيەسى بويىنشا, ال 30 پايىزى ماجوريتارلىق جۇيە بويىنشا ىرىكتەلەتىنى ءمالىم. وبلىستىق ءماسليحاتتار مەن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ ءماسليحاتتارى دەڭگەيىندە دەپۋتاتتىق كورپۋس 50/50 پايىزدىق اراقاتىناستا قۇرىلادى. وسىلايشا وبلىستىق ءماسليحاتتار تولىعىمەن ماجوريتارلىق جۇيە بويىنشا سايلانادى. ءبىر جاعىنان بۇل ەلىمىز ءۇشىن توسىن جاڭالىق ەمەس. ەستە بولسا, 1999 جانە 2004 جىلدارداعى سايلاۋلار ءدال وسىلاي ارالاس جۇيەمەن وتكەن بولاتىن. دەيتۇرعانمەن اراداعى ون بەس جىلدا «گيبريدتىك» سايلاۋ جۇيەسىنەن حابارسىز جاڭا بۋىن ءوسىپ شىقتى. ساراپشىلاردىڭ قازىرگى مىندەتى – ارالاس سايلاۋ جۇيەسىن بۇقاراعا ءجىتى ءتۇسىندىرۋ.
«ارالاس سايلاۋ جۇيەسى – بارىنشا ءجيى كەزدەسەتىن تاجىريبە. بۇگىندە بۇل جۇيە جاپونيا, گەرمانيا, ۇلىبريتانيا, جاڭا زەلانديا, وڭتۇستىك كورەيا, يتاليا, مەكسيكا سەكىلدى تانىمال ەلدەردە قولدانىلادى. بىزگە جاقىن رەسەي, قىرعىزستان, گرۋزيا جانە ليتۆادا دا وسىنداي جۇيە بار. بۇل تۇرعىدا ءار ەلدىڭ وزىنە ءتان ەرەكشەلىكتەرى بارىن دا ەسكەرگەن ءجون», دەگەن ە.تۇقىموۆ, ارالاس سايلاۋ جۇيەسى بويىنشا سايلاۋ وتكىزۋدىڭ ءتۇرلى اسپەكتىلەرىنە توقتالدى.
قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى جانىنداعى ۇلتتىق ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى قاناتبەك ازيز تالقىلاناتىن تاقىرىپ قازاقستان ءۇشىن دە, قىرعىزستان ءۇشىن دە وتە وزەكتى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
«سايلاۋ ناتيجەسىندە تۋىنداعان بىرنەشە ماسەلە بار. ءبىرىنشى كەزەكتە بۇل دەپۋتات مارتەبەسىن جۇزەگە اسىرۋ ماسەلەسىنە قاتىستى. ويتكەنى ساياسي پارتيادان سايلايتىن دەپۋتاتتار مەن ءبىر مانداتتى وكرۋگتەر بويىنشا سايلاناتىن دەپۋتاتتاردىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرى ءارتۇرلى. قىرعىزستاننىڭ سايلاۋ جۇيەسىندەگى وزگەرىستەرگە جانە دەپۋتاتتىق كورپۋستىڭ قالىپتاسۋىنا 2020 جىلعى قازان وقيعاسى تولىقتاي اسەر ەتكەنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. ناتيجەسىندە كونستيتۋتسيالىق رەفورما جۇرگىزىلىپ, وندا كونستيتۋتسيالىق كەڭەس مۇشەلەرى دەپۋتاتتىق كورپۋستى ماجوريتارلىق جانە پروپورتسيونالدى جۇيە بويىنشا ارالاس جۇيە نەگىزىندە سايلاۋدى ۇسىندى. ماجوريتارلىق جۇيەگە وسىلايشا ورالۋ قىزىق بولدى. سەبەبى بۇل ءبارىمىزدىڭ باسىمىزدان پوستكەڭەستىك كەزەڭدە ءوتتى», – دەدى ق.ازيز.
ال قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى جانىنداعى ۇسزي عىلىمي قىزمەتكەرى شەراديل باكتىگۋلوۆ اعىمداعى سايلاۋ قازاقستانداعى ساياسي جۇيەنىڭ وزگەرۋىنىڭ كورسەتكىشى ەكەندىگىنە نازار اۋداردى.
«جاقىندا قازاقستاندا بولاتىن پارلامەنت سايلاۋى – پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ جاريالاعان رەفورمالاردىڭ زاڭدى جالعاسى. بۇل قازاقستاننىڭ ساياسي جۇيەسىنىڭ جاڭارۋىنىڭ كورسەتكىشى ەكەنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. الەمدە كەمشىلىكسىز سايلاۋ جۇيەلەرى جوق جانە بارلىق تاجىريبەلەر ءبىر-ءبىرىن تولىقتىرىپ, بايىتىپ وتىرادى. قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنا ساراپتاما الاڭىن ۇيىمداستىرعانى ءۇشىن العىس ايتامىن. سايلاۋدان سۇرىنبەي وتكەن حالىق قالاۋلىسى بار ەرىك-جىگەرىن ەل يگىلىگىنە جۇمىلدىرعانى ابزال. ادەتتە ۇكىمەتتى كوپ سىناعان دەپۋتات ەرەكشە كوزگە ءتۇسۋى مۇمكىن, بىراق بۇل دەپۋتاتتىڭ جۇمىس كورسەتكىشى ەمەس. ۇتىمدى ۇسىنىس ايتۋ, تەرەڭ ءبىلىم, ساياسي ساراپ اسا ماڭىزدى. حالىق پوپۋليزم مەن كاسىبي بىلىكتىڭ ارا سالماعىن اجىراتا الۋعا ءتيىس. كەيدە ساياسي دودادا ۇمىتكەردىڭ قوعامداعى ابىروي بەدەلى ۇلكەن ءرول وينايدى. بىراق ول ناقتى ۇتقىر مامان بولماۋى مۇمكىن. دەپۋتاتتاردى ءۇش توپقا بولۋگە بولادى. العاشقىلارى ەل سەنىمىن يەلەنگەن ابىرويلى تۇلعالار, كەلەسى شوعىر ناعىز ىسكەرلەر, وكىنىشكە قاراي, وسىلاردىڭ تاساسىندا جۇرەتىن ءۇشىنشى توپ تاعى بولادى. ەڭ باستىسى بيلىك تە, حالىق تا سايلاۋدا وسىنى ەسكەرگەن ءجون», دەيدى ساراپشى.
ءوز كەزەگىندە فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتى ساياسي زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى ايدار امىرەباەۆ ءبىر مانداتتى سايلاۋ وكرۋگتەرى بالاما كوزقاراستاردى قاراستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن ايتتى. «وزىنە ءتان مىندەتتەر مەن فۋنكتسيالاردى لايىقتى اتقارا الاتىن ءتيىمدى پارلامەنتتى قالاي قۇرۋعا بولاتىنى ءبىزدى تولعاندىرادى. ءبىر مانداتتى سايلاۋ وكرۋگتەرى بالاما كوزقاراستاردى بىلدىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى ا.امىرەباەۆ.
ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ساياساتتانۋ جانە ساياسي تەحنولوگيالار كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى گۇلنار ناسيموۆا پارتيالار مەن كانديداتتار جاستارمەن ءجيى كەزدەسىپ تۇرۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. «قازىرگى جاستاردىڭ كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ. ولار سايلاۋالدى باعدارلامالاردى تارازىلاپ, تالداي الادى. پارتيالار مەن كانديداتتار تەك بەلسەندى جاستارمەن عانا ەمەس, ەلىمىزدىڭ بارلىق جاستارىمەن بايلانىستا بولۋى كەرەك. قازىرگى جاستار, اسىرەسە ستۋدەنتتەر, مانيپۋلياتسيا مەن فەيكتەردى اجىراتا الادى. جاستاردىڭ موتيۆاتسياسىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن ولارمەن ءجيى جۇزدەسكەن ابزال», دەدى گ.ناسيموۆا.
ال «ستراتەگيا» ءاسزو» قق جوبالار ۇيلەستىرۋشىسى ولگا سيماكوۆا: «حالىق كانديداتتارمەن جانە ولاردىڭ باعدارلامالارىمەن ءالى تانىس ەمەس. سايلاۋشىلاردى جاڭاشا تاربيەلەۋ كەرەك» دەگەن پىكىرىن جەتكىزدى.
تالقىلاۋ قورىتىندىسى بويىنشا ساراپشىلار قازاقستانداعى سايلاۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋعا وڭ باعا بەردى. سونداي-اق تالقىلاۋعا قاتىسقان ماماندار پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ جاڭا شاقىرىلىمىندا پىكىرلەر ءپليۋراليزمىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ الەۋەتى جوعارى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, سايلاۋ ۇدەرىسىنە ماجوريتارلىق جۇيەنى قايتارۋ مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ءورىسىن كەڭەيتەدى. سونىمەن قاتار سپيكەرلەر الداعى سايلاۋ جانە ودان كەيىنگى ساياسي جۇيەنىڭ جۇمىس ىستەۋى ساپالى ساراپتامالىق-تالداۋدى قاجەت ەتەدى دەپ ەسەپتەيدى.
الماتى
