سۋرەتتى تۇسىرگەن يۋري بەككەر
تاعىلىمدى ءىس-شارا قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ارميا ۇيىندە حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيامەن جالعاسىن تاپتى. كونفەرەنتسياعا ۇقك شەكارا اكادەمياسى, قۇرلىق اسكەرلەرىنىڭ اسكەري ينستيتۋتى, راديوەلەكترونيكا جانە بايلانىس اسكەري-ينجەنەرلىك ينستيتۋتىنىڭ اسكەري عالىمدارىمەن بىرگە رەسەي, تاجىكستان, بەلارۋس, قىرعىزستان ەلدەرىنىڭ وكىلدەرى قاتىستى.
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستاعى باستى شايقاستاردىڭ ءبىرى سانالاتىن ستالينگراد مايدانى 1942-1943 جىلدىڭ بىرقاتار كەزەڭدەرىن قامتىدى. 1942 جىلدىڭ جازىندا فاشيستىك گەرمانيا مەن ونىڭ وداقتاستارى ەۋروپادا ەكىنشى مايداننىڭ اشىلماۋىن پايدالانىپ, كەڭەس-گەرمان مايدانىنىڭ وڭتۇستىك قاناتىنا سوققى بەرۋدى ۇيعاردى. عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, جاۋ اسكەرى قىزىل ارميانى ورەلدىڭ وڭتۇستىگىندە تالقانداپ, دونباسس, دون جانە كۋبان ەكونوميكالىق ماڭىزدى اۋداندارىن كۇيرەتۋدى, كاۆكاز ارقىلى وتەتىن جولداردى, ستالينگرادتى باسىپ الۋدى باستى ماقسات ەتىپ قويدى. شابۋىلدا تابىسقا جەتكەن جاۋ اسكەرى 1942 جىلدىڭ تامىزىندا ستالينگرادقا كەلىپ تىرەلگەن. قارۋ-جاراقتىڭ بارلىق تۇرىمەن جاراقتالىپ, 6 دالالىق ارميادان, 14 ديۆيزيادان قۇرالعان گەرمانيا مەن ونىڭ وداقتاستارى مايدان دالاسىندا ۇلكەن قاۋىپ ءتوندىردى. قالانى قىزىل ارميا گەنەرال-لەيتەنانتى ۆ.چۋيكوۆ باسقاراتىن 62 جانە گەنەرال-مايور م.شۋميلوۆ باسقاراتىن 64-بولىمدەر قورعادى.
– قالانى قورعاۋعا شۇعىل تۇردە جۇمىسشى جانە حالىق جاساقتارى, تىلداعى بولىمدەر ۇيىمداستىرىلدى. 1942 جىلدىڭ 25 تامىزىندا نەمىس اسكەرلەرى باتىس جاقتان ستالينگراد تۇبىنە جەتتى. ستالينگراد مايدانى قۇرىلىپ, قالاعا تىڭ كۇشتەر جىبەرىلدى. قالاعا جاقىن جەرلەردە قورعانىس شەپتەرى سالىندى. بۇل مايداننىڭ ەرەكشە ماڭىزىن ەسكەرىپ, مەملەكەتتىك قورعانىس كوميتەتى 12 تامىزدا باس شتاب باستىعى گەنەرال-پولكوۆنيك ا.ۆاسيلەۆسكيدى, 29 تامىزدا ارميا گەنەرالى گ.جۋكوۆتى كومەككە جىبەردى. گيتلەرشىلدەر قالاعا سولتۇستىك جانە وڭتۇستىك شەپتەن باسىپ كىرىپ, قالانى شابۋىلمەن الۋ ماقساتىندا 4 رەت ارەكەت جاساعان. كەڭەس اسكەرلەرى قىركۇيەكتىڭ باسىندا ەكى رەت قارسى شابۋىلعا شىقتى, بۇل قالانى قورعاۋشىلاردىڭ جاعدايىن ەداۋىر جەڭىلدەتتى. جاۋ اسكەرى ۇلكەن شىعىنعا ۇشىراعانىنا قاراماستان 13-15 قىركۇيەكتە ۆولگا (ەدىل) شەبىندە شابۋىلدى قايتا ۇدەتتى. قىركۇيەكتىڭ 15-ىنە قاراعان تۇندە قورعاۋشىلار جاعدايىنىڭ ناشارلاعانى سونشالىق, ءاربىر ءۇي قامالعا اينالىپ, ونىڭ ءار قاباتى ءۇشىن تاباندى كۇرەس ءجۇردى. 28 قىركۇيەكتە ستالينگراد مايدانى دون (قولباسشىسى گەنەرال-لەيتەنانت ك.روسسوۆسكي) جانە وڭتۇستىك شىعىس مايدانى (قولباسشىسى گەنەرال-پولكوۆنيك ا.ەرەمەنكو) بولىپ ءبولىندى. ستالينگرادتىقتار ەرلىكپەن كۇرەستى. كەڭەس اسكەرلەرىنىڭ ستراتەگيالىق قورعانىس وپەراتسيالارى بارىسىندا 1942 جىلى شىلدە مەن قاراشا ارالىعىندا جاۋ 700 مىڭداي ادامىنان, 1 مىڭنان اسا تانكىسىنەن, 2 مىڭنان اسا زەڭبىرەگى مەن مينومەنتىنەن, 1400 اسكەري جانە تاسىمال ۇشاقتارىنان ايىرىلدى. ناتيجەسىندە جاۋدىڭ بۇل باعىتتاعى شابۋىلى توقتاتىلدى. مايدان دالاسىنداعى ارپالىس مۇنىمەن توقتاعان جوق. كەڭەس اسكەرىنىڭ ستالينگراد تۇبىندەگى قارسى شابۋىلى 1942 جىلدىڭ 19 قاراشاسىندا باستالدى, – دەيدى وتستاۆكىدەگى گەنەرال-مايور ش.وتەپوۆ.
ستالينگراد شايقاسىنا قازاقستاندا جاساقتالعان 27, 72 جانە 73-گۆ. اتقىشتار ديۆيزيالارى, 81-اتتى اسكەر ديۆيزياسى, 74-تەڭىز اتقىشتار بريگاداسى, 152- اتقىشتار جاساعى, 129-مينومەت پولكى جانە 156-جەكە كوپىر قۇرىلىسى باتالونى قاتىستى. داڭقتى 62-ارميانىڭ قۇرامىندا 4 مىڭعا جۋىق قازاق بولعان. قاندى مايداندا قانشاما اۋلەت قارا جامىلىپ, ازاماتىنان ايىرىلدى.
ۇلت تاريحىن قاسىرەتپەن ايعىزداعان وتان سوعىسى كەڭەس وداعىنىڭ قاراماعىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان 26 ميلليون ادامنىڭ ءومىرىن قيدى. جالپى, مايدان دالاسىنا قازاقستاننان 1 ميلليون 366 مىڭ ادام اتتانىپ, ولاردىڭ 602 مىڭى ەلگە ورالماعان.
ءىس-شارادا ستالينگراد مايدانىندا وپات بولعان جاۋىنگەرلەردىڭ ۇرپاقتارى ەستەلىك ايتىپ, اسكەري عىلىم دوكتورلارى وتستاۆكىدەگى گەنەرال-مايور ن.اسىلوۆ, وتستاۆكىدەگى پولكوۆنيكتەر ر.قاراتاەۆ, ا.مارتيكيان عىلىمي-تانىمدىق بايانداما جاسادى.
كونفەرەنتسيا اياسىندا ۇلتتىق كىتاپحانا قورىنان ارنايى كىتاپ كورمەسى ۇيىمداستىرىلىپ, سوعىس تاقىرىبىن قامتىعان عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن ادەبي شىعارمالار كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنىلدى.
الماتى
