جايىلىمنىڭ جىرى

اۋىلدىڭ اماناتى

ءدال وسى جەرگە قاتىستى داۋ قاراعان­دى وبلىسى نۇرا اۋدانى قۇلانوتپەس اۋىلىن­دا تۋدى. جايىلىم جايىن ايتىپ شى­رىلداعان ءبىر توپ اۋىل تۇرعىنىنان شاعىم ءتۇستى. ول شاعىمدا اۋىل ادامدارى وكرۋگ ىرگەسىندەگى كولەمدى شابىندىقتىڭ سىرتتاعى بىرەۋگە جالعا بەرىلەتىنىنە نارازى. جايىلىم جەتپەي جاتقاندا بوتەننىڭ بۇلاي باسا كوكتەۋى ونداعى بۇقارانىڭ جانىنا باتىپتى. استانادان كەلگەن ايدالاداعى بىرەۋدىڭ جەر الۋىنا قارسىلىق ءبىلدىرىپ, جالما-جان دابىل قاقتى. ەل گازەتى «ەگەمەن» دەپ ءۇمىتىن ارتقان اعايىننىڭ اماناتى مىناداي:

«مال جاياتىن جايىلىم جەر قالمادى. ءدال اۋىلدىڭ ىرگەسىندەگى سۋلى, شا­بىن­دىق جەردى استانادان كەلگەن بىرەۋگە جەر­گىلىكتى يەسى ساتىپ جاتىر. ەگەر ول بەرىلسە, اۋىل مالىن جاياتىن جەر قالمايدى, سول جەردەن مال سۋاراتىن ەدىك. بۇل سارسەكەي دەگەن جەر, تاعى مونەك دەگەن جەردى دە ساتىپ جاتقان كورىنەدى. كەزىندە مەنشىكتەپ العاندار ونى پايدالانىپ جاتقان جوق».

ءبىز تىكەلەي سويلەسكەن اۋىل ادامدارى دا وسى دەرەكتى راستادى. قايسىبىرى ەسىمىن اتاۋدان قاشقاقتاعانىمەن, اقيقاتى وسى ەكەن.

قۇلانوتپەس اۋىلى قاراعاندىدان 400, استانادان 200 شاقىرىم قاشىق­تىقتا ورنالاسقان. اۋىلدا 356 ادام تىر­شىلىك ەتەدى. وتكەن عاسىردىڭ ەلۋىنشى جىل­دارى بوي كوتەرگەن جاڭا اۋىل بول­عانى­مەن, توقسانىنشى جىلداردىڭ جى­لى­مىعىندا جۇدەگەن كوپ اۋىلدىڭ ءبىرى.

نەگىزى, قۇلانوتپەس سەلولىق وكرۋگىن­دە جالپى 144 017 گەكتار جەر بار. اۋىل اكىمى ارداق ابەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, ونىڭ شابىندىعى – 6 094 گەكتار, جايىلىمى – 134 223 گەكتار. ال وسى قۇلانوتپەس سەلولىق وكرۋگىنە قاراستى قۇلانوتپەس, اقتۇبەك, نىعىمان ەلدى مەكەندەرىنىڭ جەر اۋماعى 39828,44 گەكتار شاماسىن­­دا. ەلدى مەكەندە 1 029 ءىرى كارا, 1 700 قوي, 1 584 جىلقى بار.

اۋىل اكىمىنىڭ مالىمدەۋىنشە, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ مال جايىلىمى جەتكى­لىكتى. جەر ەشكىمگە دە بەرىلمەيدى. ەندە­شە, اۋىل ادامدارىنىڭ ارىزىنا نە سەبەپ؟ اكىم مىرزا وعان بىلاي دەپ ءۋاج ايتادى.

– حالىق دۇرىس تۇسىنبەگەن. ايت­پە­سە جەر ەشكىمگە دە بەرىلمەيدى. نۇرا اۋدانىنىڭ جەر قاتىناستارى ءبولى­مى بۇل تۋرا­لى حاباردار. ءبىر شارۋا قوجا­لى­عى­نىڭ 3 مىڭ گەكتار جەرى بار ەدى. سول جەر­دى ەل ىشىندە سىرتتاعى ءبىر ادامعا ساتادى دەگەن ءسوز شىققانى راس. بۇل – دۇرىس تۇسىن­بەۋ­شىلىك. اۋىلدىڭ قوعامدىق كەڭەس مۇشە­لەرىمەن جانە اۋىل تۇرعىندارىمەن سويلەس­تىك. 3 مىڭ گەكتار جەردىڭ يەسى ا.اليەۆ تەحنيكاسى ەسكى بولعان سوڭ, باس­قا بىرەۋگە ءشوپ شاۋىپ بەرۋگە ءوتىنىش اي­تقان. وعان ءبىز كەلىسكەن جوقپىز. مەن اۋىل اكىمى رەتىندە ءوز تەحنيكاسى جاراماسا, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ تەحنيكاسىن ۇيىم­داس­تىرىپ, شابۋعا كومەكتەسەمىز دەپ كەلىس­تىرگەنبىز. اۋىلدا جىلدا سولاي ۇيىم­داس­تىرىپ كەلەمىز. جەر ەشكىمگە بەرىلمەيدى دە, ساتىلمايدى دا, – دەيدى اۋىل اكىمى.

قوعامدىق كەڭەس ءبىر پاتۋاعا كەلدى

وسى ورايدا اۋىلدىق قوعامدىق كەڭەس مۇشەلەرىمەن كەزدەسۋ ءوتتى. كەڭەس مۇشەلەرى «شارۋا قوجالىعى جەرىن ءوزى پايدالانۋى كەرەك, ەگەر يگەرمەسە, اۋىلدىق وكرۋگكە قايتا تاپسىرسىن», دەگەن ءتاستۇيىن پاتۋاعا كەلىپ وتىر.

– قۇلانوتپەس اۋىلدىڭ وكرۋگىنە قاراستى 3 ەلدى مەكەندە 31 شارۋا قو­جالىعى تىركەلگەن. بۇگىنگى تاڭدا جۇمىس­تارىن جۇرگىزىپ جاتىر. قۇلانوت­پەس اۋىلىن­داعى «اليەۆ ا.ت» فەرمەرلىك قوجا­لىق باسشىسى ازامات اليەۆ يەلىگىن­دەگى جەر تەلىمىندەگى شابىندىق جەرلەرىن استانا قالاسى تۇرعىنى م.ايتپاەۆقا ءشوپ شابۋعا بەرۋگە بايلانىستى داۋ تۋىن­دادى. وسىعان وراي قوعامدىق كەڭەس مۇشەلەرىنىڭ پىكىرى, شەشىمى سۇرالدى, – دەيدى اكىم ا.ابەنوۆ.

اۋىلداعى اعايىن جەردىڭ بىرەۋگە نە ماقساتپەن دە بەرىلۋىنە كەلىسپەيدى. ولار اركىم ءوز يەلىگىندەگى جەرىن يگەرسىن دەسەدى. ايتپەسە كەرى قايتارۋى قاجەت. قوعامدىق كەڭەستىڭ توراعاسى م.ءجۇنىسوۆ ءار شارۋاشىلىق جەرىن ماقساتىنا ساي قولدانۋى كەرەك ەكەنىن ايتادى.

– بۇل زاڭدا دا كورسەتىلگەن. قازىر جەردى ءتيىمدى پايدالانۋعا مۇمكىندىكتەر بار. مال باسىن كوبەيتۋگە نەسيە الۋعا, كوپ جىلدىق ءشوپ ەگىپ, مال ازىعىن دايىنداۋعا بولادى, – دەيدى م.ءجۇنىسوۆ.

قوعامدىق كەڭەس مۇشەلەرى دە وسى پى­كىر­دە. ياعني اركىم جەرىن ماقساتتى پاي­دا­­لانۋعا ءتيىس. ولاي ەتپەسە, جەر قورى­نا, وكرۋگ يەلىگىنە بەرۋى كەرەك شارۋا قوجا­لىقتارى.

– بۇل ۇسىنىس ورىندى دەپ بىلەمىز. شارۋاشىلىق اشقان سوڭ ماقساتتى پايدالانۋ كەرەك. ەگەر بەلگىلى ءبىر سەبەپتەرمەن دۇرىس قولدانباسا, وندا مەم­لەكەتكە, وكرۋگكە قايتارىلسىن. اۋىل تۇرعىن­دارىنا شابىندىق قاجەت ەكەنى بارىمىزگە بەلگىلى, – دەيدى كەڭەس مۇشەسى ك.شايكەنوۆ.

سونىمەن, قۇرامى 6 اۋىل ادامىنان جاساقتالعان كەڭەس ءبىراۋىزدان وسىنداي شەشىمگە كەلدى. دەمەك داۋعا تۇسكەن 3 مىڭ گەكتار جەردى يەسى يگەرەدى. بولماسا, ول وكرۋگكە قايتارىلادى. حالىقتىڭ كەلگەن بايلامى. ونىڭ ناتيجەسىن الداعى ۋاقىت كورسەتەدى ەندى.

ال اۋىل اكىمىنىڭ مالىمدەۋىنشە, اۋىل­دىڭ جايىلىمنان كەمدىك كورەر جەرى جوق. بىلتىر اۋىل ماڭىنداعى 9 مىڭ گەكتار جايىلىمدىق جەر وكرۋگ با­لان­­سىنا 4 جىل 11 ايعا بەرىلىپتى.

قايتارىلعان جەردە قايىر بار

اۋىل ماڭىنىڭ تۋلاق سۇيرەگەندەي تاقىرلىعى تالاي ايتىلىپ, اقىرى كەيىنگى جىلدارى عانا تىڭدار قۇلاق تابىل­عا­نى بەلگىلى. اۋىلداعى مال­دىڭ كوڭسىز, اش-ارىقتىعى دا – جەردىڭ جەتىس­پەۋشىلىگى. ودان قالسا, قۋاڭسىزدىعى ەكەنى بەسەنەدەن بەلگىلى. جەر قاتىناس­تارى باسقارماسى بۇل باعىتتا حالىقتى جايىلىمدىق جەرلەرمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن 300 مىڭ گەكتار اۋماقتا بىرلەسىپ پايدالانۋ تۋرالى مەموراندۋمدار جاسالعانىن العا تارتادى.

ونىڭ ىشىندە اباي اۋدانىندا – 9 مىڭ گەكتار, بۇقار جىراۋ اۋدانىندا – 9 مىڭ گەكتار, قارقارالى اۋدانىندا – 141 مىڭ گەكتار, نۇرا اۋدانىندا – 111 مىڭ گەكتار, وساكاروۆ اۋدانىندا – 13 مىڭ گەكتار, شەت اۋدانىندا 17 مىڭ گەكتار جەر بار.

بۇعان قوسا 232 مىڭ گەكتار اۋماقتا شالعايداعى جايىلىمدار ۇيىمداس­تىرىلىپتى. حالىق مال جايۋى ءۇشىن 252 مىڭ گەكتار جەر اۋىلدىق وكرۋگ اكىمدەرىنە ۋاقىتشا وتەۋسىز پايدالانۋعا بەرىلگەنىن ايتتى باسقارما باسشىسى دارىن بۇل­قايىر. جالپى, جەر قاتىناستارى باسقار­ماسىنىڭ مالىمدەۋىنشە, 2022 جىلى وبلىس بويىنشا مەملەكەت مەنشىگىنە 1 ملن 232 مىڭ گەكتار جەر قايتارىلعان ەكەن. ونىڭ 16,1 مىڭ گەكتارى – ەگىستىك, 1 ملن 200 مىڭ گەكتارى – جايىلىم. مۇنىڭ 1 مل 71 مىڭ گەكتارى – ەرىكتى نەگىزدە, 29,7 مىڭ گەكتارى سوت شەشىمىمەن كەرى قايتقان.

– وبلىستا 2023 جىلعا ارنالعان پايدالانىلمايتىن جەرلەردى الۋ جوس­پارى – 580 مىڭ گەكتار. بۇگىنگى تاڭدا بوس جەرلەردىڭ باسىم بولىگىن جايىلىم الادى. سوندىقتان جايىلىمدى پايدا­لانۋشىلار «جايىلىمدار تۋرالى» زاڭ­نىڭ نورمالارىن مىندەتتى تۇردە ساق­تاۋى قاجەت. جايىلىمداردى ۇتىمدى پاي­دالانۋدىڭ نەگىزگى شارتى – مال با­سىنىڭ, جايىلىمدىق ينفراقۇرىلىم وبەكتىلەرىنىڭ بولۋى, – دەيدى د.بۇلقايىر.

وسى ورايدا باسقارما بۇقار جىراۋ اۋدانىندا شالعايداعى جايىلىمداردى ينفراقۇرىلىممەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ قاناتقاقتى جوباسى ازىرلەنىپ جاتقانىن ايتتى. بۇل جوبا بەلاعاش, كوكپەكتى, توعىزقۇدىق, بايمىرزا, جاڭاتا­لاپ اۋىلدىق وكرۋگتەرىندە ىسكە اسپاق. جوبانىڭ عاجابى نەدە دەگەنگە كەلسەك, بۇل جوبا اياسىندا مال شارۋاشىلىعىنا قاجەتتى قۇرىلىمدار سالىنۋعا ءتيىس. اتاپ ايتقاندا, ۇڭعىمالار, قۇبىرلى جانە شاحتالىق قۇدىقتار, مال ايداۋ تراسسالارىن, مال توقتايتىن جانە سۋا­راتىن الاڭدار. سونىمەن قاتار مالدى ايداپ-ءبولىپ جايۋداعى قاشالار, ۆەتەرينارلىق جۇمىستارعا ارنالعان ورىندار, ەلەكتر جانە جىلۋ ەنەرگياسىن بەرەتىن قۇرىلىمدار ورناتىلادى.

وساكاروۆ اۋدانىندا 2023 جىلعا وزەرنىي, سارىوزەك جانە قاراعايلى اۋىلدىق وكرۋگتەرىنىڭ شالعايداعى جايى­لىمدارىن قاجەتتى ينفراقۇرىلىم­مەن قامتاماسىز ەتۋ جوباسى دا قۇزىرلى ورىندار جوسپارىندا تۇرسا كەرەك.

نە دەسەك تە, مال باققان ەلدىڭ تۇسىنە جايىلىم ءجيى كىرەدى. ويتكەنى قورالى قوي, ءۇيىر جىلقى, تابىن سيىرىن جاياتىن جەردەن ابدەن زاپى بولعانى وتىرىك ەمەس. ەل تۇرىمتاي تۇسى, بالاپان باسىنا كەتكەن كەزدەگى مىڭداعان گەكتار جەردى ء«بولىپ ال دا, بيلەي بەر» قاعيداتىنىڭ سالدارى وسىعان اكەلدى. «مالىن جانىنىڭ, جانىن ارىنىڭ ساداقاسىنا» بالاعان اۋىلداعى اعايىننىڭ جايى بۇل...

قاراعاندى وبلىسى