باسپاناعا سۇرانىس باسىم

توقسانىنشى جىلدارى اۋمالى-توكپەلى زاماندا اۋىلدار قاڭىراپ, حالىق جاپپاي قالاعا اعىلدى ەمەس پە؟ سول تۇستا وبلىس ورتا­لىعى بولىپ تۇرعان شىمكەنتتىڭ اي­نا­لا­سىنا اۋىلداردان كوشىپ كەلگەن حالىق قونىس تەۋىپ, سونىڭ ناتيجەسىندە شاھاردىڭ اۋماعى بىرنەشە ەسەگە ءوسىپ كەتتى. از عانا ۋاقىت ىشىندە جەكە سەكتورداعى ۇيلەردەن قۇرالعان تۇتاس شاعىن اۋداندار پايدا بولدى. الايدا ادامداردىڭ ءوز كۇشىمەن جەر ءۇي سالعانىمەن بۇل تۇرعىن ۇيگە دەگەن قاجەتتىلىكتى شەشكەن جوق. قايتا ىشكى كوشى-قون ەسەبىنەن شاھاردىڭ حالىق سانى جىلدان-جىلعا وسە ءتۇستى. ەسەسىنە تۇر­عىن­دار­­دىڭ دا باسپاناعا سۇرانىسى ارتتى. قا­لادا كوپقاباتتى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى ەكى مىڭىنشى جىلداردان كەيىن ۇلتتىق ەكونوميكا الەۋەتى ارتقان سوڭ عانا قولعا الىنا باستادى. سونىڭ ناتيجەسىندە تەك كوپقاباتتى ۇيلەردەن تۇراتىن شاعىن اۋدان­دار بوي كوتەردى. 2018 جىلى شىمكەنت رەسپۋبليكالىق ءمانى بار قالا مارتەبەسىنە يە بولدى. ەلىمىزدىڭ ءۇشىنشى مەگاپوليسى اتانۋ شاھارداعى قۇرىلىس قارقىنىن بۇرىنعىدان دا ۇدەتە تۇسۋگە ىقپال جاسادى. 2012 جىلى قابىلدانعان قالانىڭ باس جوسپارى ۋاقىت اعىمىنا, جاعدايدىڭ وزگە­رۋى­نە بايلانىستى قايتا ازىرلەندى. قالا اۋماعىنىڭ كەڭەيىپ, دامۋىمەن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى دا شارىقتادى. بۇگىندە پايدالانۋعا بەرىلگەن باسپانالاردىڭ جالپى اۋدانى ءبىر جىلعا شاققاندا ميلليون شارشى مەترگە جەتتى. مۇنداي كورسەتكىش شاھار تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان. دەي تۇرعانمەن كۇنى كەشەگىگە دەيىن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىندا جەكە سەكتورداعى جەر ۇيلەردىڭ ۇلەس سالماعى باسىم بولىپ كەلدى. ەندى-ەندى عانا كوپقاباتتى ۇيلەر قۇرىلى­سى­نىڭ سانى جەكە سەكتورعا قاراعاندا ارتا باستادى.

بىراق تا بۇگىندە سالىنىپ جاتقان قۇرى­لىس كولەمى از جانە ونىڭ قارقىنى دا باياۋ. سونىڭ سالدارىنان ازاماتتاردى جىلدام باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىن بولماي تۇر. ياعني كەزەككە تۇرىپ, تۇرعىن ءۇيدىڭ بەرىلۋىن كۇتكەن حالىقتىڭ سانى جىلدان-جىلعا ءوسىپ جاتىر. ال باسپانا قۇرىلىسى ۇل­عايىپ بارا جاتقان بۇل كورسەتكىشتى قۋىپ جەتە الماي كەلەدى. ماسەلەن, تۇرعىن ءۇي باسقارماسىنىڭ رەسمي دەرەگى بويىنشا, بيىل 1 621 پاتەردى پايدالانۋعا بەرۋ جوس­پارلانىپ وتىر. الايدا بۇل كەزەكتە تۇرعان 50 مىڭعا جۋىق حالىقتىڭ 2-3 پايىزىن عانا قامتاماسىز ەتپەك. ال بىلتىر جەڭىلدىكپەن ءۇي الۋعا كەزەككە قويىلعان حالىق سانى 5 پايىزعا كوبەيگەن. جالپى, تەك مەگاپوليس ەمەس رەسپۋبليكا كولەمىندە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى سالاسىندا ەكپىن باسەڭدەپ قالعان. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دە­رە­گىنشە, بىلتىر حالىققا باسپانا ۇلەس­تىرۋ كورسەتكىشى شامامەن 9 پايىزعا ازايعان. ونىڭ ۇستىنە قالا اكىمىنىڭ ورىنباسارى ماقسۇت يساحوۆ ايتىپ وتكەندەي, 2035 جىل­عا قاراي مەگاپوليستەگى حالىق سانى 2 ميلليون ادامعا جۋىقتايدى. وسىعان بايلانىستى شاھاردىڭ باس جوسپارىن ازىرلەۋدە بۇل تالاپ ەسكەرىلگەن. سول ءۇشىن الداعى ۋاقىتتا جىل سايىن 2 ميلليونداي شارشى مەتر تۇرعىن ءۇيدى پايدالانۋعا بەرۋ كوزدەلىپ وتىر. ال مىناداي جاعدايدا قۇ­رى­لىستىڭ سۇرانىستان باسىپ وزۋى مۇمكىن بە؟! قانشاما جىلدان بەرى پايدا بولعان كەزەك مىسىقتابانداپ ارەڭ جىلجىپ جاتىر. جوعارىداعى بولجامعا سايكەس دەمو­گرافيالىق ءوسىم كورسەتكىشى ارتسا, ءۇيسىز-كۇي­سىز جۇرگەن ادامداردىڭ سانى ەرتەڭ­گى كۇنى كۇرت ءوسىپ كەتپەي مە؟!

قالالىق قۇرىلىس باسقارماسى باسشى­سى­­نىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ەرداۋلەت اجى­باەۆ­تىڭ ايتۋىنشا, وسى ماسەلە كەلەشەكتە ۇلكەن الەۋمەتتىك پروبلەماعا اينالماۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى اكىمدىك قۇرىلىس كوم­پانيا­لا­رىنا ءۇي سالعان ۋاقىتتا ينجەنەرلىك ينفرا­­قۇرىلىم جۇيەلەرىن تارتۋ جاعىنان جە­ڭىلدىك جاساۋدى قاراستىرىپ جاتقان كو­رى­نەدى.

«قۇرىلىس نارىعىندا وسى سالادان پايدا تاۋىپ جۇرگەن كومپانيالار كوپ. سون­دىقتان تۇرعىن ءۇي سالۋ تەك اكىمدىكتىڭ ەنشى­سىندەگى ءىس قانا ەمەس. ونىڭ ىشىندە الەۋ­مەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسياسى دا بار. دەگەنمەن باسقارما بيۋدجەتتىك ۇيلەر قۇ­رى­­لىسىن جۇرگىزۋگە تاپسىرىس بەرۋ­شى مە­كە­مە سانالادى. نەگىزىنەن ۇيلەر ارەن­­دالىق جانە نەسيەلىك باعىتتا سالىنادى. ارەندالىق باسپاناعا الەۋمەتتىك وسال توپقا جاتاتىن ازاماتتار ءۇمىت ەتە الادى. جالعا بەرىلەتىن پاتەر ەشقاشان جەكە­شەلەندىرۋگە جاتپايدى. كەرىسىنشە نەسيە­لىك ءۇيدى وتباسى بانكى ارقىلى يپوتەكا جولىمەن ءوز اتىنا راسىمدەي الادى. باس­قار­­مانىڭ تاپسىرىسىمەن تۇرعىزىلىپ جاتقان ۇيلەردىڭ 90 پايىز قاراجاتى «نۇرلى جەر» تۇجىرىمداسى مەن وبليگاتسيا ار­قىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن, قال­عانى جەرگىلىكتى قازىنانىڭ ەسەبىنەن بەرىلىپ وتىر. قۇرىلىستى جانداندىرۋ مەن ساپاسىن ارتتىرۋ ماقساتىندا اكىمدىك تاراپىنان سمەتالىق قۇجاتتاماداعى باعالاردى جانە بازاعا وزىمىزدە وندىرىلەتىن ماتەريالداردى ەنگىزۋ جونىندە ۇسىنىستار ازىرلەندى. ماسەلەن, قازىرگى سمەتادا ءبىر ەسىكتىڭ قۇنى 17 مىڭ تەڭگە كۇيىندە تۇر. ال ونىڭ شىن باعاسى نارىقتا الدەقاشان شارىقتاپ كەتكەن. سونىمەن بىرگە شىمكەنتتە كوپتەگەن قۇرىلىس ماتەريالدارى وندىرىلەدى. ەگەر ولار سمەتانىڭ بازاسىنا ەنگىزىلسە, قۇرى­لىس كومپانيالارى سول جەرگىلىكتى ءونىمدى قولدانادى. سوندا مەگاپوليستىڭ قۇرىلىس يندۋسترياسى دامىپ, بيۋدجەتكە سالىق ەسەبىنەن قوسىمشا تابىس تۇسەر ەدى. ءۇيدىڭ ساپاسى مىقتى بولۋ ءۇشىن بەرىك, ۇزاققا جارايتىن قۇرىلىس ماتەريالدارىن پايدا­لانۋ شارت. بىراق مۇنداي كەزدە باسپا­نا­نىڭ باعاسى كۇرت قىمباتتايدى. پان­دە­ميا باستالماي تۇرعان شاقتا ءبىر توننا ارماتۋرانىڭ قۇنى 280 مىڭ تەڭگە ەدى. ىندەت تۋدىرعان ءوندىرىس تىزبەگىنىڭ بۇزىلۋىنان ونىڭ باعاسى 500 مىڭ تەڭگەدەن اسىپ جى­عىلدى. 17 مىڭ تەڭگەدەن ساتىلعان ءبىر تەكشە مەتر پەنوپلەكست قازىر 38 مىڭ تەڭ­گەدەن ساۋدالانىپ جاتىر. سوندىقتان قۇرىلىس سالاسىنىڭ تامىرىنا قان جۇگىرتۋ ءۇشىن حالىقتىڭ ساتىپ الۋشىلىق قابىلەتىن كۇشەيتۋ قاجەت. ال ازاماتتاردىڭ جەكە تابىسى جالپى مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاسىنىڭ الەۋەتىنە بايلانىستى. سول سەبەپتى بۇل ماسەلەنىڭ شەشىمىن جان-جاقتى قىرىنان قاراستىرۋ كەرەك. استانادا تۇرعىن ءۇيدىڭ 1 شارشى مەتر قۇنى – 380 مىڭ تەڭگە, الماتىدا 360 مىڭ تەڭگە بولسا, ال شىم­كەنت­تە 330 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى دەپ جوس­پارلاپ وتىرمىز. وتكەن جىلى مەگاپوليستە بيۋدجەتتىك ۇيلەردىڭ قۇنى 180 مىڭ تەڭگە تۇرعان. نەگىزىندە قۇرىلىستى سالۋعا كەتكەن شىعىن ودان الدەقايدا اسىپ تۇسەدى. ال مۇندا باعانىڭ ارزان بولعان سەبەبى جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن حالىققا ساتۋ كەزىندە ادەيى تومەندەتىلدى. بىراق بيىل وتكەن جىلعىداي باعا بولمايدى. قانداي شەكتە بەلگىلەنەتىنى ەندى ناقتىلانادى», دەدى ە.اجىباەۆ.

باسقارما وكىلى قۇرىلىس سالاسىنا قا­تىس­تى تاعى ءبىر پروبلەمانىڭ شەتىن شى­عار­د­ى. بۇل – ماماندار تاپشىلىعى. اسىرەسە سىلاقشى, تاس قالاۋشى سەكىلدى قاراپايىم جۇمىسشىلار ماۋسىمدىق جۇمىس كەزىندە تاپتىرماي كەتەدى. سوندىقتان قۇرىلىس كومپانيالارى جۇمىسشىلار ىزدەپ ءبىراز قينالىپ جاتادى. ماماننىڭ پىكىرىنشە, بۇعان الەمدەگى جاستاردىڭ كوزقاراسىن وزگەر­تىپ جاتقان جاھاندانۋ ءۇردىسىنىڭ دە ءبىر جاعىنان تەرىس اسەرى بار. ويتكەنى قازىر وسكەلەڭ ۇرپاق بۇرىنعىنىڭ جاستارى سەكىلدى جۇمىسشى ماماندىققا سول سالا­نىڭ كاسىبي شەبەرى بولۋعا قىزىقپايدى. كەرى­سىن­شە ءارتۇرلى سپەكۋلياتسيالارمەن, ۆيرتۋال­­­دى تاسىلدەرمەن وڭاي ولجاعا كەزىككەندى قالايدى. وسى رەتتە قۇرىلىس سالاسىنىڭ جەتەكشىسى بۇل ماسەلەنى وڭتايلى شەشۋدىڭ جولى رەتىندە جاستارعا قوسىمشا كاسىپتىك ماماندىقتى جاپپاي وقىتۋ كەرەك ەكەنىن ايتادى. ەرتەڭ سول بويىنشا ەڭبەك ەتپەسە دە دالادا قالمايدى, ويتكەنى قولىنان ءبىر ءىس كەلەدى. سول سەبەپتى مامان ماسەلەسى قۇرىلىس سالاسىندا دا ساپاعا, جۇمىستىڭ جۇ­يەلى جۇرۋىنە, نىساننىڭ ۋاقىتىندا تاپ­سىرىلۋىنا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە اسەرى بولىپ تۇر.

دەي تۇرعانمەن حالىقتىڭ تۇرمىستىق جاعدايى مەملەكەتتىڭ باستى نازارىندا بولعاندىقتان, ازاماتتاردى, سونىڭ ىشىندە باسپاناعا مۇقتاج الەۋمەتتىك وسال توپتاعى جانداردى ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ ءاردايىم ءبىرىنشى كەزەكتە شەشىلۋگە ءتيىس ماسەلەنىڭ قاتارىنا كىرەدى. سوندىقتان پرەزيدەنتتىڭ پارمەنىمەن ۇكىمەت تاراپىنان حالىقتىڭ قالتاسى كوتەرەتىن جايلى باسپانامەن قامتۋ ماق­ساتىندا ءتۇرلى مەملەكەتتىك باعدار­لا­مالاردىڭ قابىلدانعانى بەلگىلى. سونىڭ ىشىندە «نۇرلى جەر» باعدارلاماسىنىڭ «2-10-20 باقىتتى وتباسى», «5-10-20 شاڭىراق», «5-20-25» سەكىلدى باعىتتاردى اتاپ وتۋگە بولادى. وتكەن جىلى تۇرعىن ءۇي باسقارماسى ارقىلى 1 605 پاتەر ارەن­دالىق جولمەن پايدالانۋعا بەرىلسە, مەم­لە­كەتتىك باعدارلامانىڭ جوعارىدا اتالعان باعىتتارى بويىنشا 1 640 وتباسى باس­پانالى بولدى. سونىمەن قاتار وتباسى بانك ارقىلى يپوتەكالىق ءۇي الۋشىلارعا العاشقى جارنا تولەمىنە الەۋمەتتىك كومەك رەتىندە 1 ملن تەڭگەگە دەيىن جالپى سوماسى 50 ملن تەڭگەنىڭ سەرتيفيكاتى بەرىلدى. بيىل دا سەرتيفيكاتقا ءوتىنىم قابىلداۋ باستالىپ, جيىرمادان اسا ۇمىتكەردىڭ ءوتىنىشى قاراۋعا جىبەرىلدى. ايتقانداي, ەندى شىمكەنتتىك باق وكىلدەرى, مەملەكەتتىك جانە بيۋدجەتتىك مەكەمە قىزمەتكەرلەرى وتباسى بانكى جۇ­زە­گە اسىراتىن Qamqor باعدارلاماسىنا قاتىسىپ, باسپاناعا قول جەتكىزە الادى. مۇندا يپوتەكالىق نەسيە 5 پايىزبەن 25 جىلعا بەرىلەدى. باستى شارتى ءۇي قۇنىنىڭ 10 پايىز العاشقى جارناسىن تولەيدى جانە اتىندا ەشقانداي ءۇي بولماۋى ءتيىس, سونداي-اق مەگاپوليس تۇرعىنى بولۋى كەرەك. بيىل وسى سانات بويىنشا 150 ازاماتتى باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋ جوسپارلانىپ وتىر.

ال «7-20-25» باعدارلاماسىنىڭ باسقا­لار­­دان ايىرماشىلىعى, ول جەكەمەنشىك ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر تاراپىنان ىسكە اسى­رىلادى. بۇل دا – مەملەكەتتىڭ تومەن پايىزبەن ۇسىناتىن جەڭىلدىگى بار باع­دار­لاما. الايدا مۇندا ءوتىنىش بەرۋشى جەكە­مەنشىك قۇرىلىس كومپانيالارىنان جاڭا ءۇيدى ءوزى تاۋىپ, قۇنىن باعالاتادى. سودان سوڭ بانك تولەم قابىلەتىن راستاسا جانە باستاپقى جارناسىن قۇيىپ بول­عاننان كەيىن 25 ملن تەڭگەگە دەيىن يپو­تەكالىق زاەم ۇسىنادى. سونداي-اق بۇل جەردە ءۇي نارىقتاعى باعامەن ساتىپ الىن­عان­دىقتان, قۇنى دا جوعارى بولادى. ماسە­لەن, مەملەكەتتىڭ بەكىتكەن باعاسى بويىن­شا وتباسى بانكى ارقىلى بەرىلەتىن 2 بولمەلى پاتەردىڭ قۇنى شامامەن 14 ملن تەڭگە بولسا, «7-20-25» باعدارلاماسىندا 30 ملن تەڭگەنىڭ توڭىرەگىندە ساتىپ الاسىز. اتالعان باعدارلامانىڭ تاعى ءبىر ارتىقشىلىعى, تولەم قابىلەتى جاقسى بولسا, كەز كەلگەن ۋاقىتتا يپوتكالىق نەسيەگە ءۇي الۋعا بولادى. بىلتىر ەشقانداي شەكتەۋ بولماي «7-20-25»-پەن قالانىڭ ءبىراز تۇر­عىنى باسپاناعا قول جەتكىزىپتى. الايدا بيىل نەگە ەكەنى بەلگىسىز باعدارلاما ءالى ىسكە قوسىلماي تۇر ەكەن. سوعان بايلانىستى قالا­داعى كوممەرتسيالىق بانكتەر ازاماتتاردان ءوتىنىم قابىلداپ جاتقان جوق.

شىمكەنت