سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار, «EQ»
– رەسپۋبليكالىق مارتەبەسى بار دارىندى وقۋشىلارعا ارنالعان مەكتەپكە جاڭادان باسشى بولىپ تاعايىندالىپسىز, قۇتتى بولسىن. تالاي تانىمال تۇلعالاردى تاربيەلەپ تۇلەتكەن ءبىلىم ۇياسىنا قانداي جوسپارمەن, نەندەي جاڭاشىلدىقپەن كەلدىڭىز؟ بۇل مەكەمەنىڭ باعىتى وزگەرۋى مۇمكىن دەگەن پىكىرلەردى وقىپ-ەستىپ قالدىق, ول قانشالىقتى راس؟
– ەلىمىزدەگى جالعىز قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىن تەرەڭدەتە وقىتاتىن مەكتەپكە جەتەكشىلىك ەتۋ مارتەبەسى بۇيىرعانى – مەن ءۇشىن ۇلكەن قۇرمەت. تالاي جىلدىق تاريحى بار بۇل مەكتەپتەن قوعام بەلسەندىلەرى مەن ونەر يەلەرى شىققانى بارشاعا ءمالىم. ونىڭ بارلىعى مەكتەپ باعىتىنىڭ دۇرىس جولعا قويىلعاندىعىنان. مەكتەپتى ماعان دەيىن باسقارعاندار دا مينيسترلىكتىڭ قولداۋىمەن دۇرىس باعىتتا جاقسى جۇمىس ىستەدى. ال مەنىڭ ماقساتىم – باعىتتى تۇبەگەيلى وزگەرتۋ ەمەس, ونى دامىتا وتىرىپ, جاڭا مۇمكىندىكتەرگە جول اشۋ. بۇل جولدا ءبىزدىڭ العا قويىپ وتىرعان بىرنەشە جوسپارىمىز بار جانە ولاردى ورىنداۋدى باستاپ تا كەتتىك. وسى ورايدا «جاڭا باسشى مەكتەپتىڭ باعىتىن وزگەرتپەكشى» دەگەن الىپ قاشپا اڭگىمەلەردىڭ دە نۇكتەسىن قويۋدى ءجون كوردىم. بۇل ماسەلە قاراپايىم تۇسىنىسپەۋشىلىكتىڭ سالدارىنان تۋىنداپ وتىر. سوندىقتان ەلىمىزدەگى ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى دارىپتەيتىن ءبىلىم ورداسىنىڭ بولاشاعىنا الاڭداۋدىڭ قاجەتى جوق. قازاق ءتىلىنىڭ وركەندەۋى مەن ورىستەۋىنە نەمقۇرايدى قارامايتىن ۇلتجاندى تۇلعا رەتىندە بۇل ءبىلىم ورداسىنا مەن دە ءوز جوسپارىممەن كەلىپ وتىرمىن. الدىمەن جاس ۇرپاققا بەرەر ءبىلىمنىڭ ساپالى ءارى جۇيەلى بولۋى ءۇشىن مەكتەپتەگى ءبىلىم بەرۋ ۇدەرىسىن جاقسارتىپ جاتىرمىز. ول ءۇشىن پەداگوگتەردىڭ بىلىكتىلىگى مەن مەكتەپتەگى تەحنيكالىق جابدىقتار زامان تالابىنا ساي بولۋى كەرەك. وسى ماقساتتا ىستەن شىققان قۇرىلعىلاردى قايتا ىسكە قوسىپ, تەحنيكالىق قۇرال-جابدىقتارى جوق كابينەتتەردى جاڭا ۇلگىدە جاساقتاۋ جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. سونىمەن قاتار ۇستازدارعا ارنالعان ادىستەمەلىك كەڭەستەر وتكىزىلىپ, Lesson Study جانە Action Research ادىستەرى بويىنشا ساباقتار جۇرگىزىلىپ, تاجىريبە الماسۋعا مۇمكىندىك بەرىلدى. بۇل مۇعالىمدەردىڭ اقپاراتتىق يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى قولدانىپ, ساباقتى ساپالى ءارى ناتيجەلى وتكىزۋىنە مۇمكىندىك جاسايدى. ءبىزدىڭ مەكتەپتە تاجىريبەلى, بىلىكتى, ءبىلىمدى ماماندار جەتكىلىكتى. ءبىز ولاردىڭ قاتارىن تالانتتى جاس ماماندارمەن تولتىرا تۇسپەكپىز.
– پرەزيدەنت ۇسىنىسىمەن ابايدىڭ 175 جىلدىعىنا وراي جەلىلىك اباي مەكتەپتەرى قۇرىلعانىنان حاباردارمىز. جۇمىس جۇيەلەنىپ, ناقتى ىسكە كىرىستىڭىزدەر مە؟ بۇل باعىتتا نە ىستەپ جاتىرسىزدار؟ بيىلعى جوسپارلارىڭىز قانداي؟
– باسشىلىق قىزمەتكە كەلگەندە جەلىلىك اباي مەكتەپتەرى جۇمىسىنىڭ توقىراپ قالعانىن بايقادىم. بۇعان مەكتەپ اكىمشىلىگى مۇشەلەرىنىڭ اۋىسۋى جانە وزگە دە جاعدايلار اسەر ەتۋى مۇمكىن. اباي اتىنداعى مەكتەپ-ينتەرناتىمىز جەلىلىك مەكتەپتەردىڭ نەگىزگى بازاسى بولعاندىقتان, بۇل ماسەلەگە كوز جۇما قاراۋعا بولمايدى. سوندىقتان جەلىلىك اباي مەكتەپتەرىنىڭ جارعىسىن قايتا قاراپ, قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ ماماندارىمەن بىرلەسە وتىرىپ, جاڭا جۇمىس جوسپارىن جاسادىق. جەلىلىك اباي مەكتەپتەرى باسشىلارىمەن بىرنەشە رەت تالقىلاۋ جينالىستارىن وتكىزىپ, جەلىلىك «اباي مەكتەپتەرىنىڭ» برەندىن قۇرۋ, ورتاق ءبىلىم ساپاسىن كوتەرۋ ماقساتىندا ءبىلىم سىناعىن جۇيەلەۋ, ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا نەگىزدەلگەن بىرىڭعاي جەلىلىك مەكتەپتەردە بولۋعا ءتيىس قۇرىلىم جۇيەسىنە قاتىستى جۇمىستاردى باستادىق. الداعى ۋاقىتتا جەلىلىك مەكتەپتەرمەن تەك ءبىلىم بەرۋ ۇدەرىسىندە عانا ەمەس, ءارتۇرلى باعىتتا, ونىڭ ىشىندە باسقارۋداعى مەنەدجمەنت جانە تاربيە جۇمىستارى بويىنشا تاجىريبە الماسۋدى كوزدەيمىز. سونىمەن قاتار جەلىلىك مەكتەپتەر اراسىندا سپورتتىق جارىستار ۇيىمداستىرىپ, ونىڭ اۋقىمىن كەڭەيتۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز.
– جەلىلىك اباي مەكتەپتەرىنە ارنالعان وقۋلىق شىعارىپ, ونى پايدالانۋعا بايلانىستى شەشىلمەگەن ماسەلەلەردىڭ بارىن گازەتىمىزدە جارىق كورگەن ماقالادان وقىدىق. سول راس پا؟ وقۋلىق بويىنشا نە ىستەپ جاتىرسىزدار؟
– وقۋلىققا قاتىستى ماسەلەلەردىڭ باسىن اشىپ الايىق. قازىرگى ساتتە «قازاق ءتىلى», «قازاق ادەبيەتى» جانە «ابايتانۋ» وقۋلىقتارىن ازىرلەۋ جۇمىستارى قىزۋ تالقىلانۋدا. بىرنەشە جىلدان بەرى جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقان جۇمىستار جيناقتالىپ, عالىمدارمەن, اتاپ وتسەك, «قازاق ءتىلى» ءپانى باعدارلاماسىنىڭ اۆتورلارى ب.قاپالبەك, ت.ەرمەكوۆا, م.جولشاەۆا, ش.ەرعوجينامەن كەزدەسۋ ۇيىمداستىرىلدى. جەلىلىك اباي مەكتەپتەرىنىڭ مۇعالىمدەرى ءوز ۇسىنىستارىن ونلاين كەزدەسۋدە ورتاعا سالىپ, باعدارلامانىڭ ارتىقشىلىقتارى مەن كەمشىلىكتەرىن تالقىلادى. اۆتورلار مەن پراكتيك مۇعالىمدەردىڭ الداعى جۇمىستارىنىڭ جوسپارى قۇرىلدى. ەندىگى كەزەكتە ءدال سولاي «قازاق ادەبيەتى» جانە «ابايتانۋ» پاندەرىنىڭ باعدارلاما اۆتورلارىمەن كەزدەسۋ وتكىزىلەتىن بولادى. بۇل وقۋلىقتار تەرەڭدەتىلگەن باعدارلاماعا جانە مەكتەپتىڭ باعىتىنا سايكەس دايىندالادى. دەمەك جالپى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنا قاراعاندا ءبىزدىڭ وقۋلىقتار عىلىمي-تەوريالىق جاعىنان اۋقىمدى ءارى پراكتيكالىق تاپسىرمالاردىڭ كوپتىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. مۇنداي وقۋلىقتار ءبىلىم الۋشىلاردىڭ جالپى ورتا ءبىلىمدى مەڭگەرىپ قانا قويماي, عىلىمي كوزقاراستارىنىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتەدى.
– ايگىلى مەكتەپتىڭ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىن تەرەڭدەتە وقىتاتىن باستى باعىتىن ساقتاي وتىرىپ, ۇلتتىق مەكتەپ ۇلگىسىندە, زاماناۋي مۇمكىندىكتەردى قولدانا وتىرىپ دامۋى ءۇشىن نەندەي جۇمىستار جاسالۋدا؟
– مەكتەپ-ينتەرناتىمىزدا وقۋشىلاردىڭ شىعارماشىلىق قابىلەتتەرىن دامىتۋ جانە بوس ۋاقىتتارىن ءتيىمدى پايدالانۋ ءۇشىن جاڭادان ۇيىرمەلەر مەن كلۋبتار قۇرىلدى. «وقۋعا قۇشتار مەكتەپ» جوباسى اياسىندا قۇرىلعان «وقىرماندار» كلۋبى بار. كلۋبتىڭ ماقساتى – وقۋشىلاردى كوركەم شىعارما وقۋعا داعدىلاندىرۋ, سىني ويلاۋ ارقىلى فۋنكتسيونالدىق ساۋاتتىلىقتارىن ارتتىرۋ. كلۋب ءۇش باعىتتا جۇمىس ىستەيدى – وقۋشىلار, پەداگوگتەر جانە اتا-انالار اراسىندا اي سايىن بەرىلگەن شىعارمالار تالدانىپ, وقىرماندار اراسىنان «ەڭ ۇزدىك وقىرمان وقۋشىنى», «ەڭ ۇزدىك وقىرمان پەداگوگتى», «ەڭ ۇزدىك وقىرمان اتا-انانى» انىقتاپ, ارنايى گراموتامەن ماراپاتتايمىز. سونىمەن قاتار وقىرماندارعا ارنايى كىتاپتار تابىستالادى. ءار ايدا ىرىكتەلگەن ۇزدىك وقىرمانداردان «جىل وقىرمانى» انىقتالادى. قازىرگى ۋاقىتتا كلۋب جۇمىسى قارقىندى ءجۇرىپ جاتىر.
وسى جىلى اشىلعان ۇيىرمەلەردىڭ ءبىرى رەتىندە «بي» ۇيىرمەسىن ايتۋعا بولادى. مۇندا وقۋشىلار ءارتۇرلى بي تۇرلەرىن ۇيرەنىپ, ءوز ونەرلەرىن ۇشتاي الادى. وقۋشىلاردىڭ اكتەرلىك شەبەرلىگىن شىڭداۋ, ساحنا مادەنيەتىن ۇيرەتۋ ماقساتىندا مەكتەبىمىزدە دوسحان جىلقىبايدىڭ جەتەكشىلىگىمەن «تەاتر» ۇيىرمەسى اشىلدى. ۇيىرمەدە اكتەرلىك قابىلەتى بار بالالاردى ىرىكتەۋدەن وتكىزىپ, ولارمەن بىرگە شاعىن قويىلىم قويۋ جوسپارلانىپ وتىر. ءار وقۋشىنىڭ ولەڭگە دەگەن ىنتاسىن اشۋ, ءسوز ساپتاۋىن جۇيەلەۋ, باسەكەگە قابىلەتىن ودان ءارى دامىتۋ ماقساتىندا اقىندار ۇيىرمەسى قۇرىلىپ, العاشقى ىرىكتەۋىن دە وتكىزىپ ۇلگەردى.
9-11-سىنىپ وقۋشىلارىنا ارنالعان «Speaking club» ۇيىمداستىرىلىپ, اعىلشىن ءتىلىن مەڭگەرۋ دەڭگەيلەرىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك جاسالدى. بۇل كلۋب جۇمىسى ارقىلى وقۋشىلار اعىلشىن تىلىندە ەركىن قارىم-قاتىناس جاساۋعا داعدىلانادى. بالالاردى دەنە تاربيەسىنە باۋلۋ ماقساتىندا تاەكۆاندو, شاحمات سەكىلدى سپورت ۇيىرمەلەرىنىڭ جۇمىستارى قايتا جاندانىپ جاتىر.
مەكتەبىمىزدىڭ وقۋشىلارى رەسپۋبليكالىق فيزيكا-ماتەماتيكا مەكتەبىندە وتكەن «جاس كوشباسشىلار» فورۋمىنا قاتىسىپ, ءوزارا يدەيا الماسىپ قايتتى. وقۋشىلاردىڭ ء«وزىن-ءوزى باسقارۋ» ۇيىمىنىڭ جوسپارىنا سايكەس, جەلىلىك اباي مەكتەپتەرىنىڭ جاس كوشباسشىلارى اراسىندا تاجىريبە مەن يدەيا الماسۋ, وقۋشىلاردىڭ مەكتەپتى باسقارۋعا قاتىسۋ قۇقىقتارىن جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان شارالار جۇزەگە اسپاق. قازان ايىندا وقۋشىلار مەكتەپتە جارمەڭكە وتكىزىپ, قاراجاتتى مەكتەپ ومىرىنە قاجەتتى دۇنيەلەردى الۋعا جۇمسادى. وقۋشىلاردىڭ ء«وزىن-ءوزى باسقارۋ» جۇمىسىندا بەلسەندىلىك بايقالۋدا.
اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىمەن مەموراندۋمعا قول قويىپ, باۋىرجان سەيىتبەك ۇلىنىڭ جەتەكشىلىگىمەن «پەداگوگيكالىق سىنىپ» قۇرىلدى. اتالعان جوبا اياسىندا «پەداگوگيكالىق سىنىپ» مۇشەلەرى ۇستازدىق جولمەن تانىسىپ, پەداگوگيكا سالاسىنىڭ قىر-سىرىن ۇيرەنەدى. وسى سالادا ەڭبەك سىڭىرگەن تۇلعالارمەن كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىرىلىپ, تاعىلىمى مول سۇحباتتار وتكىزىلەدى. مەكتەبىمىزدە «اباي ىزىمەن» تاڭعى جيىنى ءداستۇرلى تۇردە جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى. جيىندا اقىن-جىراۋلاردىڭ اپتالىعى ۇيىمداستىرىلىپ, 8-9-سىنىپ وقۋشىلارىنىڭ اراسىنان دارىندىلار ىرىكتەلىپ, الداعى ۋاقىتتا وتەتىن وقۋلارعا دايارلانادى.
د.ا.قوناەۆ مۇراجايىمەن ءوزارا مەموراندۋمعا قول قويىلدى. مەموراندۋمعا سايكەس, الداعى ۋاقىتتا مەكتەپ وقۋشىلارىنا جىلجىمالى كورمە ۇيىمداستىرىلىپ, دىنمۇحامەد احمەت ۇلىنىڭ قولدانعان زاتتارى تۋرالى اقپاراتتار بەرىلەدى, ول تۋرالى بەينەفيلم كورسەتىلەدى. سونىمەن قاتار كونفەرەنتسيالار مەن دوڭگەلەك ۇستەلدەر وتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. جاس ۇرپاقتى ءتىل تازالىعىن ساقتاۋعا, جۇيەلى ءسوز ساپتاۋ شارتتارىن مەڭگەرتۋگە, بابالار مۇراسىن ناسيحاتتاۋعا باعىتتالعان ء«دىلمار» شەشەندىك ونەر ۇيىرمەسىنىڭ جۇمىسى بيىل جوعارى وقۋ ورنى دەڭگەيىنە كوتەرىلىپ, ستۋدەنتتەر اراسىندا شەشەندىك ونەر سايىسى وتكىزىلدى.
اباي اتىنداعى مامانداندىرىلعان دارىندى بالالارعا ارنالعان قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىن تەرەڭدەتە وقىتاتىن ورتا مەكتەپ-ينتەرناتىنىڭ اتىن ساقتاۋ, سول اتقا لايىق بولۋ – ءبىزدىڭ باستى ماقسات. وسى ورايدا جىلداعى ءداستۇر بويىنشا ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە ء«دىلمار» شەشەندىك ونەر سايىسى, وقۋشىلار ايتىسى, جەلىلىك مەكتەپتەر اراسىندا ەسسە جازۋ بايقاۋى وتكىزىلدى. ەندىگى كەزەكتە رەسپۋبليكالىق «اباي الەمى» ەسسە بايقاۋى, «ابايتانۋ» وليمپياداسى جانە «مەن قازاقستاندى نە ءۇشىن سۇيەمىن؟..» شىعارمالار بايقاۋى ۇيىمداستىرىلۋدا. اتالعان بايقاۋلار ناعىز قازاق بولمىسىن دارىپتەۋگە, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى, تاريحتى باعالاۋعا ۇيرەتەدى.
سونىمەن قاتار «ابايدى الەمگە تانىتۋ» جوباسىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا شەتەلدەرمەن بايلانىس ورناتۋ, شەت تىلدەرىندە ناسيحاتتاۋ جۇمىستارىن قولعا الۋ جانە شەتەلدە وقيتىن ستۋدەنتتەرمەن بايلانىس ورناتۋ كوزدەلىپ وتىر. ء«ومىردىڭ ەكى تىرەگى بار: ۇيرەنۋدەن جالىقپاۋ, ۇيرەتۋدەن ايانباۋ» دەپ دىنمۇحامەد قوناەۆ ايتقانداي, شامام كەلگەنشە ءالى دە تالاي جۇمىستار اتقارىلادى دەگەن ويدامىن. بالكىم, مەكتەپتىڭ باعىتىن وزگەرتۋ تۋرالى وي-پىكىرلەر وسى جۇمىستاردىڭ ماقساتىن دۇرىس تۇسىنبەگەندىكتەن تۋىنداعان بولار.
اڭگىمەلەسكەن
ارمان وكتيابر,
«Egemen Qazaqstan»
الماتى
