اۋىل جۇرتىن كىم الداپ ءجۇر؟

قاراساي سەلولىق وكرۋگىنە قاراستى قىنا اۋىلىنداعى «تابىس» شارۋا قو­جالىعىنىڭ يەسى بوتاجان داۋەي قازان ايىنىڭ 10-ى كۇنى بۇرىننان سەمىر­تىپ وتىرعان ءتورت باس قارا مالىن 560 مىڭ تەڭگەگە باعالاپ, عۇمىرى بەت-ءجۇزىن كورمەگەن امانتاي باگازات (باع­زات) ەسىمدى ازاماتقا تاپسىرىپ جىبەرگەن. امانتايدىڭ كۋالىگىنىڭ كوشىرمەسى قو­لىندا. ەكەۋارا جاساعان كەلىسىم-شارت­تارى دا بار. الۋشى ون كۇننىڭ ىشىندە ۋادەلەسكەن قاراجاتتى اكەلىپ بەرەمىن دەپ انت سۋ ىشكەن. سودان بەرى ۇشتى-كۇيلى جوق. ىرگەدەگى سازدىبۇلاق اۋىلى­نان دا جۇزگە جۋىق مال الىپتى. ىندەتە ىزدەسەك, ءبىر ەمەس جەتى اۋىلدىڭ, وسى اۋداننىڭ اڭعال باتىر, قىنا, بەكتاۋ, ستەپنوگورسك قالاسى ماڭىنداعى بىرنەشە ەلدى مەكەن تۇرعىندارىنىڭ مالىن العان.

– اۋداندىق پوليتسيا بولىمىنە شا­عىم­داندىق, – دەيدى بوتاجان داۋەي. – بىراق ارىزىمىزدى قابىلدامادى. كۇن كورىسىنەن ايىرىلعان اۋىل ادامدارى امانتايدى ىزدەپ شاپقىلاپ ءجۇر, ازىرگە تاپتىراتىن ەمەس. ءبىز بۇل مالدى بەينەتپەن باعىپ وتىرمىز. جايىلىمىمىز جوق, شابىندىق جەر ەكى باستان. مال ازىعىن جىل سايىن ساتىپ الامىز. قازىر سيىر سۋالعان. جازدا ءسۇتتىڭ ءليترىن 150 تەڭگەدەن تاپسىرامىز. تۇقىمى ازعان جەرگىلىكتى مال بولعان سوڭ ءبىر سيى­ر­دان 7 ليتر عانا ءسۇت شىعادى. وسىن­شاما بەينەتپەن وسىرگەن مالدى كولدە­نەڭ كوك اتتىعا تاپسىرىپ, الدانىپ قالۋىمىزدىڭ باستى سەبەبى – مال ەتىن ساتۋ قيىن. اقشاسىن اكەلىپ بەرەمىن دەپ تۇرعان سوڭ اللاعا تاپسىرىپ, ءوز قولىمىزبەن كولىگىنە ارتىپ بەردىك قوي.

وسى ارادا تاقىرىپقا تىكەلەي قاتى­سى بولماسا دا, مالساق قاۋىمعا شىر بىتىرمەي تۇرعان ازاپ تۋرالى از-كەم ايتا كەتەلىك. شارۋا قوجالىعى باسشى­سىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قازىر ساپاسى كوڭىلدەن شىقپايتىن ءشوپتىڭ 250-300 كەلىلىك ءبىر بۋماسى ون مىڭ تەڭگە تۇرادى. ارپانىڭ 35-40 كەلىلىك قابى – 5 مىڭ تەڭگە. مالعا جۇعىمى ازداۋ 20-25 كەلىلىك كەبەكتىڭ ءوزى ءۇش مىڭ تەڭگەنىڭ ماڭايىندا. نە جايىلىمى, نە شۇيگىن شابىندىعى جوق بۇل توڭىرەكتەگى مال باعىپ وتىرعان قاۋىم تەگىس مال ازىعىن ساتىپ الۋعا ءماجبۇر. قيسىنعا كەلمەيتىن ءبىر جەرى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ءدال ىرگەدە 3-4 مىڭ گەكتار جەر تۋسىراپ بوس جاتىر ەكەن. يەسى بولعانىمەن, يگەرىلمەگەن جەرگە مال ءتۇسىپ كەتسە, جوقتاۋشى تابىلىپ, ايىپپ ۇلىن ارقالاتىپ جىبەرەدى. نە وزدەرى پايدالانبايدى, نە ەلگە سەپتىگى جوق. ەندى كەلىپ وسىنشا بەينەتپەن وسىرگەن مالدى ساتۋ جاڭاعى مال باققان ازاپتان دا اۋىر ەكەنىن ايتا كەتەلىك. تىعىرىقتان شىعاتىن جول بار, تەك تيىسىنشە جاعداي جاسالماي وتىر. ماسەلەن, قاپ-قاپ مال ەتىن ارقالاپ استانا اسپاعان كۇننىڭ وزىندە ىرگەدەگى ستەپنوگورسكىگە جەتكىزۋگە بولار ەدى.

– مال ساتۋدىڭ ازابى كوپ, – دەيدى بوتاجان داۋەي. – استاناعا بارىپ كەل­گەن كىسىلەر ەندى ونداي بازاردى جەلكە­مىزدىڭ شۇقىرى كورسىن دەپ وتىر. ال ستەپنوگورسك قالاسى ءدال ىرگەمىزدە, ەگەر قالا باسشىلارى بازاردان ورىن بەرسە, ەكى جاققا دا ءتيىمدى بولار ەدى.

كۇن كورىستىڭ قامىمەن مال وسىرسەم دەپ تالپىنىپ وتىرعان ادامدار از ەمەس. ماسەلەن, ستەپنوگورسك قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى قىرىققۇدىق اۋىلىندا «الدابەرگەن» جەكە كاسىپكەرلىگى بار. كاسىپكەر الدابەرگەن ساگشان (ساعجان) قازىر 150 جىلقى, 80-گە جۋىق قارا مال, ءبىر وتار قوي باعادى. مال يەسىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قىرىققۇدىقتا دا مال جاياتىن جايىلىم, مال ازىعىن دايىندايتىن شابىندىق جوق. ءوز ءىسىن 2012 جىلى باستاپ, ءوز ءتولى ەسەبىنەن مال باسىن كوبەيتىپ كەلە جاتقان كاسىپكەر وسى جولى جوعارىدا ءبىز اتىن اتاپ, ءتۇسىن تۇستەگەن, قانشاما ادامنىڭ جۇزدەگەن مالىن جيناپ العانىمەن, قاراجاتىن قايتارماي وتىرعان امانتايعا 6 سيىر, ءبىر قۇناجىن, 9 تورپاق, 8 جىلقىسىن تاپسىرعان. بەرەشەگى – 7 ميلليون 540 مىڭ تەڭگە.

مال يەلەرى بىرىگىپ, امانتايدىڭ تسەلي­نوگراد اۋدانىنا قاراستى مالي­نوۆكا اۋىلىندا تۇراتىن باگازات ەسىمدى اكەسىنە جولىققان. اكەسى بالاسىنىڭ نە ىستەپ جۇرگەنىنەن حابار­سىز. «كامەلەتكە تولعان ادام بولعان­دىق­تان كەيىن ءوز ىسىنە ءوزى جاۋاپ بەرەدى, مەنىڭ قانداي قاتىسىم بار» دەپ ات-تونىن الا قاشقان. ال امانتاي­دىڭ ءىز سورابىن شىعارعانىمەن, ءوزىن تاۋىپ جولىعۋ مۇمكىن بولماي وتىر. تاني­تىن­داردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, پاتەر جالداپ تۇراتىن كورىنەدى. مال يەلەرى اۋداندىق پوليتسيا بولىمىنە شاعىم ايتىپ بارعانىمەن, ارىزدارى قابىلدانباعان. ايتاتىن ۋاجدەرى, الۋشىنىڭ تۇرعىلىقتى جەرىنە, ياعني مالينوۆكاعا اپارىپ بەرۋ كەرەك ەكەن. ونداعىلار سىزدەردىڭ مالدارىڭىز جەرگىلىكتى جەرگە تىركەلگەن, سول سەبەپ­تى ءوز اۋداندارىڭىزعا بارىپ, ارىز بەرىڭىزدەر دەپ شىعارىپ سالاتىن كورىنە­دى. وسىلايشا, جۇزدەگەن مالدىڭ يەلەرى قازان ايىنىڭ 20-سىنان باس­تاپ تابانىن توزدىرىپ, شاپقىلاپ جۇرگەنىمەن, امانتاي ۇشتى-كۇيلى جوق.

اقكول اۋدانىنداعى سازدىبۇلاق اۋىلىنىڭ تۇرعىنى مۇراتبەك قادىر دا الدانىپ, اۋزى كۇيگەندەردىڭ ءبىرى. ول التى باس قارا مالىن قازان ايىنىڭ 10-ى كۇنى 1 ميلليون 380 مىڭ تەڭگەگە باعالاپ, امانتايعا وتكىزگەن ەكەن. الۋشىنىڭ ۋادەسى بويىنشا ءبىر جۇمادان كەيىن قولىنا قاراجات تيۋ كەرەك ەدى. الۋشىنىڭ مۇراتبەك قادىرمەن جاسالعان كەلىسىمشارتىنىڭ كوشىرمەسى قولىمىزدا, وندا مالدىڭ سانى, سالماعى, تيەسىلى قاراجاتى تايعا تاڭبا باسقانداي كورسەتىلگەن.

– قازىر ول اقشادان بىزگە اسپانداعى بۇلت جاقىن شىعار, – دەيدى ابدەن كۇدەرىن ۇزگەن مۇراتبەك قادىر. – ءبىرىنشى جولى 8 باس مال العان, كەشىكتىرمەي 1 ميلليون 980 مىڭ تەڭگەسىن اكەپ بەردى. ەكىنشى جولى سول سەبەپتى سەنىپ قالدىق. اۋىلعا مال ىزدەپ كەلگەن ادام, بۇرىن-سوڭدى كورگەن كىسىم ەمەس. وسى اۋىلدا جۇمىس ىستەگەن ءبىر اقساقال اكەلىپ تانىستىرىپ, اقىلارىڭدى جەمەيدى دەگەن سوڭ بەرە سالىپ ەدىك. اۋىلدا مال باققانمەن بۇلداپ وتكىزۋى قيىن. ونىڭ ۇستىنە بىزگە الۋشىنىڭ باعاسى ءتاۋىر بولىپ كورىندى. ماسەلەن, ءبىز مالىمىزدى سويىپ, بازاردا ساتاتىن بولساق, كەلىسىن 1 700 تەڭگەدەن وتكىزەر ەدىك, ال امانتاي بىزگە ء«ار كەلىسىنە 2 200 تەڭگەدەن تولەيمىن» دەدى. اۋىل تۇرعىندارى مالدىڭ سالماعىن كوزبەن مولشەرلەپ بەرە سالادى ەمەس پە؟ ءبىز دە سويتتىك. ەندى بالا-شاعانى ىرىزدىعىنان ايىرىپ وتىرعان جاي بار. ىرگەدەگى قىنا اۋىلىنىڭ مالىنان ايىرىلعان ءتورت وتباسى, سازدىبۇلاقتىڭ ءتورت وتباسى قوسىلىپ, اقكول اۋداندىق پوليتسيا بولىمىنە تاپسىرىس حات ارقىلى ارىزىمىزدى جونەلتتىك. ارادا قانشا ۋاقىت وتسە دە جاۋاپ جوق. جانىمىزعا باتاتىنى, قاراپايىم ادامداردىڭ مۇددەسىن ەشكىمنىڭ قورعامايتىنى. كەتكەن مال كەتتى, «شىعاسىعا يەسى باسشى» دەگەندەي كىنا وزىمىزدەن بولدى.

– مال الۋشىنىڭ قىلمىستىق ءىسى كوزگە كورىنىپ تۇر, – دەيدى مالساق قاۋىم­نىڭ جوعىن جوقتاپ جۇرگەن ادۆوكاتى الەكسەي تەليتسىن. – تەك قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ارەكەتسىز وتىرعانىنا قايران قالاسىڭ.

جالعىز اقكول عانا ەمەس, شورتاندى, زەرەندى اۋداندارىنان دا مال جيناپتى دەگەن دەرەك بار. اق ادال مالىنان ايىرىلعان اۋىل تۇرعىندارى قول ۇشىن بەرەتىن جاناشىر تاپپاي, جاندارى كۇيزەلىپ وتىر. ءبىر-ەكەۋ ەمەس, جۇزدەگەن مالدىڭ سۇراۋى بولماعانىمەن, وبال دەگەن ۇعىم بار ەمەس پە ەدى؟! قۇزىرلى ورگانداردىڭ قۇدىرەتىنىڭ جۇرمەي تۇرعان­ى جاندارىن كۇيزەلتكەن سوڭ «مال اشۋى – جان اشۋى» دەگەندەي, اقىرىپ ادىلدىك سۇراسا, ايىبى دا جوق قوي.

اقمولا وبلىسى