ولار شالعايدا شاتقاياقتاپ تۇرعان شاعىن ەلدى مەكەندەردىڭ ەڭسەسىن قايتا تىكتەپ, ءبىرتالاي ەلدىڭ اۋىلعا تۇراقتاپ قالۋىنا ىقپال ەتتى. بۇل قاتاردا قوستاناي وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى كاكىمجان كاربوزوۆ اقساقالدىڭ نار تۇلعاسى ەرەكشە دارالانىپ كورىنەدى. الداعى كوكتەمدە سەڭگىرلى سەكسەن بەس جاستىڭ بەلەسىنە كوتەرىلەيىن دەپ وتىرعان دالا قايراتكەرىنىڭ بالالىق شاعى سۇراپىل سوعىس جىلدارىنا تاپ كەلدى. ەرتە ەسەيدى.
– بالالىعىم وتە اۋىر ءوتتى. 1945 جىلى ءبىر ۇيدەن 4 بالا اكەدەن جەتىم قالدىق. مەن ول كەزدە 7 جاسار بالامىن, ءۇيدىڭ ۇلكەنى ەدىم. سول كەزدە انام مارقۇم: «كاكىمجان 11-گە كەلسە, ءارى قاراي جەتىلىپ كەتەتىن ەدىك» دەپ جىلاۋشى ەدى. ماعان قانداي سەنىم ارتقانىن بىلمەيمىن. انامنىڭ سول ءسوزى ماعان ۇلكەن اسەر ەتتى. 11 جاسىمنان باستاپ ەڭبەككە تالپىنا باستادىم. اۋىلدىڭ, ۇجىمشاردىڭ مالىن باقتىق, ساۋىن فەرماسىندا جۇمىس ىستەدىك. 16 جاسىمدا مەن كەز كەلگەن جۇمىستى ەڭسەرە الاتىن تولىق ەڭبەك ادامى بولىپ شىڭدالىپ شىقتىم, – دەيدى بالالىق شاعىن كۇرسىنە ەسكە العان قاريا.
كاكىمجان كاربوزوۆ 16 جاسىندا سول كەزدەگى سەميوزەرداعى ءۇش جىلدىق مال دارىگەرىن دايارلايتىن ۋچيليششەگە قابىلدانادى. ەڭبەك جولى امانكەلدى ۇجىمشارىنىڭ 5-فەرماسىندا كىشى مالدارىگەرلىكتەن باستالدى. كەيىنىرەك 7 جىل ساۋدا سالاسىندا قىزمەت ەتتى. ەڭبەكتىڭ قاي تۇرىنە بولسىن اسا جاۋاپكەرشىلىكپەن كىرىسىپ, ەرەكشە قايرات تانىتاتىن امبەباپ ماماندى اۋداندىق پارتيا كوميتەتى كولقامىسقا فەرما مەڭگەرۋشىسى ەتىپ جىبەرەدى. كاكىمجان اعا مۇندا 17 جىل بويى ابىرويلى ەڭبەك ەتتى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى زامان اۋانىن ءدال اڭعارىپ, ۋاقىت تامىرىن ءدوپ باسقان كاكىمجان كاربوزوۆ كوپ ويلانىپ جاتپاستان اۋداندا ەڭ ءبىرىنشى بولىپ شارۋا قوجالىعىن اشتى. 1996 جىل بۇكىل ەل ءۇشىن اسا اۋىر جىل بولدى. وسى ءبىر ەلەڭ-الاڭ تۇستا كاكىمجان اعا دا شىنداپ قىسىلدى. ءتىپتى كوشكەن جۇرتقا ىلەسىپ وبلىس ورتالىعىنا جاقىن ورنالاسقان جايلى مەكەننىڭ بىرىنە قونىس اۋدارماققا بەل شەشتى.
– قوستانايعا جاقىن التىنسارين اۋدانىنا كوشەتىن بولدىم. ول كەزدە ۇلكەن انام بار ەدى. انام ماعان: «قاراعىم, مىناۋ تۋعان جەردىڭ توپىراعىنىڭ ءوزى ادامعا ۇلكەن كۇش بەرەدى. اتا-باباڭ دا ىقىلىم زاماننان وسى جەردى مەكەن ەتىپ كەلدى. كوشكەن جۇرت كوشە بەرسىن, تۋعان جەردىڭ كيەسى, تۋعان جەردىڭ توپىراعى قورعايدى, سەن كوشپە!» دەدى. انامنىڭ ءسوزىن اتتاپ كەتە المادىم. سول تۇستا جۇبايىم قاتتى اۋىرىپ, توسەك تارتىپ قالعاندا, ارقالىقتا ءۇش اي قاسىندا بولىپ, اۋىلدان جەلتوقساندا كەتىپ, 22 ناۋرىزدا ءبىر-اق ورالدىم. اۋىلدا كەرەمەت جايقالىپ تۇرعان اعاشتار كوپ ەدى, تۇرمىستىڭ قيىندىعى سونداي, جۇرت سول اعاشتىڭ ءبارىن وتقا جاعىپ تاستاعان. حالىق جەكە كۇنەلتۋدىڭ نە ەكەنىن بىلمەدى. وسىدان كەيىن انامنىڭ اقىلىمەن جۇمىستىڭ ءبارىن قايتا باستاۋعا تۋرا كەلدى. قيراعان اۋىل, بۇزىلعان ءۇيدى قايتادان ورنىنا كەلتىرىپ, ەلدىڭ ەڭسەسىن كوتەرۋگە بەكىندىم, – دەيدى ەڭبەك ارداگەرى.
سونىڭ ناتيجەسىندە قازىر كولقامىس تورعاي وڭىرىندەگى بىرلىگى مەن ىنتىماعى جاراسقان, تۇرعىندارىنىڭ قولىنان ءىس كەلەتىن ىرگەلى اۋىلعا اينالدى. ەلدى اۋىلعا تۇراقتاندىرۋ ماقساتىندا ەلجاندى ازامات ەڭ اۋەلى 9 جىلدىق اۋىل مەكتەبىنىڭ ىرگەسىن تۇزەپ, شاتىرىن بۇتىندەپ, مەدپۋنكت اشتى. مۇعالىمدەردىڭ وزگە وڭىرگە كەتىپ قالماي, كولقامىستا قالۋىنا جاعداي جاسادى. ول كەزدە اقشا دا جوق. كاكىمجان اعا مۇعالىمدەردىڭ ارقايسىنا مال بەرىپ: «وسىنى ۇستا نەمەسە ساتىپ, اقشا قىل, ايتەۋىر مەكتەپ قاڭىراپ قالماسىن» دەپ اۋىلداعى جالعىز ءبىلىم وشاعىن ۇستاپ قالادى. اۋىلدى كوگالداندىرىپ, قايتادان اعاش ەكتى. بۇرىن اۋىل مەكتەبىنىڭ جانىنان اشىلعان شاعىن ورتالىقتا 27 بالا بار ەدى, بۇگىندە مۇندا تاربيەلەنىپ جاتقان بالدىرعانداردىڭ سانى 83-كە جەتتى.
– بىزدە بالا تۋ ماسەلەسى دە جاقسى. اۋىل حالقىنىڭ ازايىپ كەتپەۋى ءۇشىن, جاسىراتىنى جوق, اۋىل دارىگەرىنەن «بيىل نەشە كەلىن جۇكتى, شامامەن نەشە پەرزەنت دۇنيەگە كەلەدى؟» دەپ سۇراپ وتىرامىن. قازىر شۇكىر, ەل قالپىنا كەلدى. حالىق ورنىقتى. ارقايسىنىڭ ءوزىنىڭ تۇراقتى جۇمىسى, ۇستاپ وتىرعان مالى بار, – دەيدى قاريا.
كاكىمجان اقساقال تەك كولقامىستىڭ عانا قامىن كۇيتتەپ وتىرعان ادام ەمەس. ونى جالپى تورعاي ءوڭىرىنىڭ تاعدىرى ءجيى الاڭداتادى. ابىز كەۋدەگە كوپتەن بەرى مازا بەرمەي كەلە جاتقان تۇيتكىلدى ماسەلە – تۋعان جەرگە جاستار كوبىرەك تۇراقتاسا, اۋداننىڭ بۇگىنى بەرەكەلى, بولاشاعى جارقىن بولار ەدى دەگەن وي. اۋداننان ءبىر ادام كوشىپ كەتسە دە قابىرعاسى قايىسىپ, جۇرەگى اۋىرادى. اكىمدەرگە تەلەفون سوعىپ: «ول نەگە كوشتى؟ نە سەبەپ؟ ونى الىپ قالۋعا قانداي جاعداي بولمادى؟» دەپ رەنىشىن ءبىلدىرىپ وتىرادى. ءتىپتى كەزىندە قالاعا كوشىپ كەتكەن ەلگە تۇتقا بولارلىق ءبىراز ازاماتقا «سىزدەر ەلدى نەگە تاستاپ كەتەسىزدەر؟ اركىمنىڭ تۋعان جەرى بار. ەندى اقىلمان سەندەر كەتكەندە, بىلەك كۇشى بار جاستار كەتكەندە, مىناۋ تورعاي ورتا تۇسەدى عوي» دەپ رەنىش-نازىن ايتىپ, «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنە دە اشىق حات جازدى.
تابيعاتىنان مىنەزگە باي, كىسى بويىنداعى قىلتىڭ-سىلتىڭ ۇساقتىققا جانى قاس كاكىمجان اقساقالدىڭ ەل ىشىندە بىرەۋگە جاقسا, بىرەۋگە جاقپاي قالاتىنى دا راس. بار كىناسى – قانىنا دارىعان تۋراشىلدىعى مەن بەتكە ايتار تىك مىنەزى. حانعا دا, قاراعا دا ويىنداعىسىن اشىق اقتارا سالاتىنى سودان. اسىرەسە, ماسەلە ەل مۇددەسىنە كەلىپ تىرەلگەندە, ەشكىمنىڭ الدىندا ەڭسە ءتۇسىرىپ, ويىن جاسىرىپ قالعان ەمەس.
– وسى وڭىردەن كەتكەن جاستارىمىزدىڭ كوبى نە قوستانايدا, نە استانادا كەرەمەت ءبىر بەلگىلى جۇمىس ىستەپ جاتقان جوق. بىرەۋدىڭ كۇزەتشىسى, بىرەۋدىڭ جۇگىن تاسىپ جاتىر. ءبىز نەگە ءوزىمىزدى ءوزىمىز قورلايمىز؟ اتاكاسىپپەن اينالىسقان ادامعا وسى جەردە ءۇي دە, كولىك تە, تاماق تا, ابىروي-بەدەل دە بولادى. اندا-ساندا اۋىل ارالاپ كەلەتىن دەپۋتاتتارعا دا: «قارعام, ەلىڭە, جۇرتىڭا قاراعاندارىڭ دۇرىس. مىناۋ وتىرعان حالىق سىزدەرگە ارقا سۇيەپ وتىر. مىناۋ باستاۋىش مەكتەپتەر نەگە جابىلادى؟ مەكتەپتىڭ جابىلۋى حالىقتى ىدىراتۋ عوي. سوندا الگى دەپۋتات ماعان: «بۇل ەلدە حالىق جوق» دەپ جاۋاپ بەردى. حالىق جوققا كىم كىنالى؟ «جاعدايى بولسا, مۇمكىندىگى بولسا, بۇل جەردەن حالىق كەتپەيدى» دەدىم. مىناۋ مەن كورشى وتىرعان اۋىلدان كوشىپ كەتكەن اسكەربەك دەگەن ءىنىم قايتىپ كوشىپ كەلگەندە, «اينالايىن, ەلگە كوشىپ كەلگەنىڭ ءۇشىن» دەپ سوعىمىن اپارىپ بەردىم, – دەيدى كاكىمجان قاريا.
كەيدە «دۇنيە – جالعان» دەپ جاتامىز, ەگەر ەر ازاماتتىڭ ارتىندا يگى ءىسى, ەلگە سىڭىرگەن ەڭبەگى, ۇلاعاتتى ۇرپاعى قالسا, بۇل دۇنيە نەگە جالعان بولسىن؟ كاكىمجان اقساقالدىڭ ايتۋىنشا, ءار ازامات تولىق ادام بولىپ قالىپتاسۋ ءۇشىن بايلىق-دۇنيە قۋىپ, قۇلقىنعا قۇل بولىپ كەتپەگەنى ءجون. ەڭ باستىسى اقىل قايراتى مەن ىستىق جۇرەگىندەگى يمان بايلىعىن جۇتاتىپ الماۋى كەرەك.
– كەيبىرەۋلەر ماعان: «سەن بايسىڭ عوي» دەيدى. سونى جانىم جەك كورەدى. ادامنىڭ باسى باي, جۇرەگى كەڭ, پەيىلى ءتۇزۋ بولۋى كەرەك. وسى قاسيەتتەرگە يە ادام بارلىعىن ۇلگەرتەدى. ال ەندى باسى باي ەمەس, پەيىلى جامان ادام حالىقتىڭ يگىلىگىنە جاراتا الماسا, قورالى قويدان, ءۇيىرلى جىلقىدان قايىر تابا الا ما؟ وسى ءبىزدىڭ اۋىلدا 30-دىڭ ۇستىندە ءتۇتىن بار. ارقايسىنىڭ 100-گە تارتا قويى, 10-15 سيىرى, 3-4 جىلقىسى, تۇيەسى بار. جاز بيەسىن بايلايدى, قىس سيىرىنىڭ ءسۇتىن ساۋىپ, مايىن الادى. قىمىزى مەن شۇباتىن ساتادى. وسىنداي جاعدايعا كەلتىردىك, – دەيدى كاكىمجان اعا.
1997-1998 جىلدارى ايگىلى الباربوگەت جىرىلىپ شابىندىقتارعا سۋ جايىلماي, جول قاتىناسى مۇلدەم قيىنداپ كەتتى. بۇل ماسەلە اۋىل جاناشىرى كاكىمجان كاربوزوۆتىڭ تىكەلەي ارالاسۋىمەن ۇكىمەتكە دەيىن جەتىپ, مەملەكەتتەن 74 ملن تەڭگە قارجى ءبولىنىپ, بۇزىلعان بوگەت دەر كەزىندە كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتتى. «كاكىمجان اعانىڭ ارالاسۋىمەن سول كەزدە كۇردەلى جوندەۋ كورمەگەندە الباربوگەت بۇگىندە قۇنىن جوعالتىپ, قازىر بوگەتتى ۇستاپ تۇرۋىمىز قيىنعا سوعاتىن ەدى. قازىر جوندەيتىن بولساق, ول 74 ملن ەمەس, 700 ملن تەڭگە بولىپ كەتەر مە ەدى؟ ءدال ۋاقىتىندا بىتكەن ءىس بولدى», دەيدى اۋدان باسشىلارى.
1996-1997 جىلدارى يەسىز قالعان شالعاي قىستاقتار مەن شاعىن اۋىلداردا ەلەكتر سىمدارى ۇرلانا باستادى. ماسەلەن, سول كەزدە قاراقوعا بولىمشەسى باعىتىنداعى 16 باعاننىڭ ەلەكتر جەلىلەرى قولدى بولىپ كەتەدى.
– ءبىر ءۇي بولسىن, ەكى ءۇي بولسىن, ءار شارۋا قوجالىعىنىڭ باسىندا ەلەكتر قۋاتى كەلىپ تۇراتىن باعانا بار. وسى باعانالاردىڭ سىمى ۇرلانا باستاعاندا جان-جاققا كۇزەت قويىپ, ەشكىمدى جولاتقان جوق. ايتپەسە, ءوزىنىڭ كولقامىسىنىڭ توعىن عانا ساقتاپ قالىپ, وتىرا بەرۋگە بولاتىن ەدى. وسى وڭىردەگى ءبىر باعانا سىمدارىنىڭ ساقتالىپ قالۋى – وسى كاكىمجان اعامىزدىڭ ارقاسى. ول كىسى ءار جەرگە ادام قويىپ اڭدىتىپ, اۋدانعا, وبلىسقا, رەسپۋبليكاعا دەيىن شىعىپ ساقتاپ قالدى. مىنە, ۋاقىت ءوتتى, قازىر سونىڭ يگىلىگىن ەل كورىپ جاتىر, – دەيدى جانگەلدين اۋدانىنىڭ اكىمى شوتا وسپانوۆ.
كاكىمجان كاربوزوۆ نەگىزىن قالاعان «سىما» شارۋاشىلىعى – بۇگىندە قابىرعا بويىن ەن جايلاعان ءبۇتىن ءبىر ەلدى مەكەننىڭ بەرەكەلى تىرشىلىگىنىڭ كەپىلى. قايراتتى قاريا بۇگىندە شارۋاشىلىق تىزگىنىن ۇلى ماناتقا تاپسىرعان. ەستى ۇل اكە كاسىبىن دوڭگەلەتىپ اكەتتى.
– وسى بەرەكەلى تۇرمىس-تىرشىلىكتىڭ ءتۇپ قازىعى – اكەمنەن العان ءتالىم-تاربيە. ءبىز ءوزىمىز, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ەڭبەكشى وتباسىندا دۇنيەگە كەلدىك. اكەمىز وسى وڭىردە تۋىپ-ءوسىپ, ەر جەتكەننەن كەيىن ەڭبەككە ارالاستى. ءبىر ادامداي ەڭبەك ەتىپ, قۇرمەتتى دەمالىسقا شىعىپ, ەندى قازىر اۋلەتتىڭ ابىز اقساقالى بولىپ وتىر. ءبىزدىڭ ەڭبەككە ەرتە ارالاسۋىمىزعا, وسىنداي شارۋاشىلىقتى قۇرۋىمىزعا, بارىنە باسشى بولىپ, جەتكىزگەن اكەمىزدىڭ ەڭبەگى. ەشقايسىمىزدى قاتاردان قالدىرعان جوق. ءبارىمىزدى وقىتتى, توقىتتى. وتباسىمىزدا – ءبىز ءتورت اعايىندىمىز. مەنىڭ الدىمدا ەكى اعام, ءبىر قارىنداسىم بار. ءبارى دە ومىردە ءوز جولدارىن تاۋىپ, وتباسىلى بولىپ, ۇرپاق تاربيەلەپ جاتىر, – دەيدى مانات كاربوزوۆ.
بۇگىندە مانات كاكىمجان ۇلى باسقارىپ وتىرعان «سىما ك» شارۋا قوجالىعىندا ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ بارلىق ءتۇرى بار. جاڭاشىل, ىسكەر ازامات كاسىبىن دوڭگەلەتىپ, اۋىل تۇرعىندارىن دەرلىك جۇمىسپەن قامتىپ وتىر. سونىڭ ناتيجەسىندە شالعايداعى اۋىل كوركەيىپ, ۋاقىت وتكەن سايىن ءوسىپ-وركەندەپ كەلەدى. اۋىلدا اۋىزسۋ ماسەلەسى دە تولىق شەشىلگەن. كاسىپكەر ءوز قاراجاتىنا مۇنداعى بارلىق ۇيگە سۋ قۇبىرىن كىرگىزىپ بەرگەن.
كەشەگى قىپشاق سەيىتقۇلدىڭ سىنىعى, ايسانىڭ جالعاسى, توسكەيدەن مالى, تورىنەن قوناعى ارىلماعان تورعايدىڭ ابىز اقساقالى بۇگىندە ەلدىڭ بەرەكەسىن تىلەپ, تۋعان ولكەنىڭ گۇلدەنۋىن قالايدى. باتاگوي قاريا دارقان دالانىڭ اۋىلى قۇتتى, بولاشاعى كەمەل بولاتىنىنا نىق سەنەدى.
قوستاناي وبلىسى
