ەڭبەك قۇقىعى قورعالادى

ماسەلەن, 2022 جىلى پروكۋرورلار ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرلەسىپ, 1,5 ملرد تەڭگە سوماسىنا 68 كاسىپورىنداعى 4 مىڭ قىزمەتكەردىڭ جالا­قى بويىنشا بورىشتارىن وتەۋدى قامتا­ماسىز ەتكەن. بۇگىندە جالاقى بويىنشا بەرەشەكتى جەدەل ءوندىرىپ الۋ ءۇشىن دەرەك­تەر الماسۋ وڭ جولعا قويىلعان. دەبي­تورلارمەن جۇمىس جۇرگىزىلىپ, بورىش­كەرلەردىڭ مۇلكىن ىزدەۋ جالعاسىپ جاتىر.

تەكسەرۋ ءىس-شارالارى كەزىندە «تامىر» جشس كومپانيالار توبىنىڭ 243 قىزمەتكەرگە 60 ملن تەڭگە قارىز ەكەنى انىقتالادى. سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى پروكۋراتۋراسىنىڭ ۇسىنۋى بويىنشا كاسىپورىن قارىزدارىن تولىعىمەن وتەپ, ال جۇمىس بەرۋشى اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستىڭ 462-بابىنىڭ 3-بولىگى بويىنشا اكىمشىلىك جاۋاپتىلىققا تارتىلعان.

شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن تارتاتىن شارۋاشىلىق جۇرگىزۋشى سۋبەكتىلەردىڭ جۇمىسكەرلەرىنىڭ قۇقىقتارىن ساقتاۋى جەكە باعىت رەتىندە قاراستىرىلعان. بۇل باعىتتا ەڭ كوپ تارالعان بۇزۋشىلىق – وتاندىق جانە شەتەلدىك مامانداردىڭ ەڭبەكاقىسىنداعى تەڭگەرىمسىزدىك. انىق­تالعان بۇزۋشىلىقتار بويىنشا 66 ۇسىنۋ ەنگىزىلىپ, 228-گە جۋىق ادام اكىمشىلىك جاۋاپتىلىققا تارتىلعان. بۇعان قوسا, 72 ملن تەڭگەگە ايىپپۇل سالىنىپ, اكىمدىكتەر ارقىلى 266 رۇقسات قايتارىپ الىندى جانە 150 شەتەلدىك ازامات ەلدەن شىعارىلدى.

ءيا, قازاقستاندا ميگرانتتار قۇقىعى ءجيى بۇزىلاتىنى جاسىرىن ەمەس. رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, كەيىنگى بەس جىلدا ميگرانتتار ەڭبەگىن زاڭسىز پايدالانعانى ءۇشىن 10 مىڭنان اسا جۇمىس بەرۋشى جاۋاپقا تارتىلعان. ال ادام ساۋداسى بويىنشا بىلتىر 77 قىلمىستىق ءىس تىركەلىپ, بەس ۇيىمداسقان توپتىڭ زاڭسىز ارەكەتتەرىنىڭ جولى كەسىلگەن.

ۇستەمەاقى مەن وتەماقىنىڭ تولە­نۋى دە – باستى نازاردا. ماسەلەن, پرو­كۋرورلاردىڭ اكتىلەرى بويىنشا 30 مىڭ جۇمىسشىعا جالاقىعا ۇستەمەاقى بەلگىلەنگەن. 600-دەن اسا قىزمەتكەرگە وتەماقى تولەندى. اكىمشىلىك جاۋاپتى­لىققا 226 ادام تارتىلدى.

زاڭگەرلەر قىزمەتكەرلەردىڭ كوبى ەڭبەك كەلىسىمشارتىنا ءمان بەرمەي, ءوز قۇقىقتارىن بىلە بەرمەيتىنىن العا تارتادى. ەڭبەك كەلىسىمشارتى بول­ما­عان جاعدايدا ەكى تاراپتىڭ جاۋاپ­كەرشىلىكتەرىن ايقىنداۋ قيىن­عا سوعا­تىنى بەلگىلى. جازباشا كەلىسىم­شارتتىڭ بولماۋى ادامداردى ىسكە نەمقۇرايدىلىق تانىتۋىنا اسەر ەتۋى مۇمكىن. ەڭبەك كەلىسىمشارتى جازباشا جاسالسا, كەز كەلگەن ادام ءار ارەكەتىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ءتۇسىنىپ, ونى ورىنداماعان جاعدايدا زاڭ الدىندا جاۋاپ بەرەتىنىن تۇسىنەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, كەلىسىمشارت – ءسىزدىڭ قۇقىعىڭىزدى قورعايتىن كەپىل.

باسشىلىق جالاقىنى كەشىكتىرسە نە ىستەۋ كەرەك؟ ەڭبەك كودەكسىنىڭ 134-بابى «جالاقى تولەۋدىڭ ءتارتىبى مەن مەرزىمدەرى» بويىنشا جالاقى ايىنا كەمىندە ءبىر رەت نەمەسە كەلەسى ايدىڭ ءبىرىنشى ونكۇندىگىنەن كەشىكتىرىلمەي تولەنۋگە ءتيىس. زاڭ بويىنشا ونىڭ بارلىعى ەڭبەك شارتىندا نەمەسە ۇجىم شارتىندا كورسەتىلەدى. جۇمىس بەرۋشى جالاقىنى كەشىكتىرگەن جاعدايدا اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستىڭ 87-بابى «ەڭبەككە اقى تولەۋ جونىندەگى تالاپتاردى بۇزۋ» بويىنشا جازا قاراستىرىلادى.

جۇمىسكەرلەر قۇقىعى بۇزىلسا, قاي ورگانعا جۇگىنەتىنىن بىلمەي, بىردەن پوليتسيانى ويعا الادى. ءار وڭىردە ەڭبەك ينسپەكتسياسى دەگەن مەملەكەتتىك ورگان بار. بۇل مەكەمە ەڭبەك كودەكسىنىڭ, سونىمەن بىرگە «حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ تۋرالى», «قىزمەتكەر ەڭبەك (قىزمەتتiك) مiندەتتەرiن اتقارعان كەزدە ونى جازاتا­يىم وقيعالاردان مiندەتتi ساقتاندىرۋ تۋرالى» زاڭداردىڭ ساقتالۋىن باقىلاۋدى جۇزەگە اسىرادى. قىزمەتكەر «ادىلەتسىز, ەش سەبەپسىز جۇمىستان شىعارىپ جاتىر» نەمەسە جوعارىدا كورسەتىلگەن زاڭدارعا سايكەس, قۇقىعىم بۇزىلدى دەپ ويلاسا, ءوزى تۇرا­تىن مەكەنجاي بويىنشا ەڭبەك ينس­پەكتسياسىنا ارىز جازىپ, جۇگىنۋىنە بولادى. وندا ارنايى ماماندار ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, ماسەلەنى شەشۋگە كومەكتەسەدى. ەڭبەك ينسپەكتسياسى تولىق تەكسەرىس جۇمىسىن جۇرگىزەدى.