وتەلگەن بورىش
قازاق مۋزىكا مادەنيەتىنىڭ ءىرى قايراتكەرى ء«ان-كۇي ساپارى» كىتابىندا كونسەرۆاتوريانىڭ جوعارى كۋرسىندا وقيتىن ستۋدەنتىنە: «ديريجەرلىك تەحنيكا, اپپارات جاعىنان ول ءوز الدىنا ەرەكشە تۇرعان جاس. قايىرعالي – شەبەر دومبىراشى, ويلى مۋزىكانت. ول ورىنداعان م.قويشىباەۆتىڭ «قازاقستانى» دا – تىڭداۋشىلارعا بەلگىلى شىعارما. كومپوزيتسياعا دومبىرا, وركەستر ارقىلى كەلگەن م.قويشىباەۆ قۇرمانعازى وركەسترىنىڭ تابيعاتىن تەرەڭ تۇسىنەدى. سوندىقتان دا ونىڭ «قازاقستانى» دا داستۇردەگى كۇيدىڭ اۋەنى سالعان جەردەن جارق ەتە قالادى. شىعارما باسىنان اياعىنا دەيىن جارقىن كەيىپتە, قايتا تۋعان قازاق ەلىنىڭ وسى كەزدەگى باقىتتى شاعىنا باعىتتالعان شاتتىق اۋەندە ورىندالادى. قايىرعالي وسى ءبىر ءتۇيىندى دۇرىس ۇعىپتى. كوپشىلىكتىڭ قۇلاعىنا ابدەن سىڭگەن بيزە «كارمەنىنىڭ» كىرىسپەسى مەن ءتورتىنشى انتراكتاسى بۇل وركەستردەن ۇلكەن ۇقىپتىلىق تىلەدى. جاس ديريجەر بۇل قيىن اسقاردان دا بىردە تىك باسىپ, بىردە بۇلتارىپ ءوتتى. قايىرعالي قۇرمانعازىنىڭ «سارىارقاسى» مەن «سەرپەرىن», دينانىڭ «ون التىنشى جىلىن» ورىندادى. تىڭداۋشىلاردىڭ «سارىارقانى» ويناتپاي, وركەستردى ءتۇپ ەتەگىنەن الىپ جىبەرمەۋى – باياعىدان كەلە جاتقان كورىنىس. سونىڭ ءۇشىن دە «سارىارقانى» بابىنا كەلتىرىپ ورىنداۋ – ۇلكەن كوركەمدىك بورىش. قايىرعالي ول بورىشتى ادەمى وتەدى», دەپ باعا بەرەدى. الايدا قازاق مۋزىكا ونەرىنىڭ مايتالماندارىنان ءبىلىم الىپ, ۇلكەن ساحنادا ونەردىڭ بيىك شىڭدارىن باعىندىرماقشى بولعان تالانتتى ستۋدەنتتىڭ ءومىر جولى اقتوبەگە بۇرىلدى. 1964 جىلى اقتوبەدە حالىق اسپاپتارى ءانسامبلىن ۇيىمداستىرماقشى بولعان وبلىستىق فيلارمونيا ديرەكتورى تۇردىبەك وسپانوۆ (مارقۇم سپيكەر مارات وسپانوۆتىڭ اكەسى) پەن كوركەمدىك جەتەكشىسى مۇحتار جالعاسوۆ الماتىعا ديريجەر ىزدەپ كەلىپ, قايىرعالي قوجانباەۆقا تاڭداۋ جاسايدى. سول جىلى قۇرمانعازى اتىنداعى الماتى مەملەكەتتىك كونسەرۆاتورياسىنىڭ حالىق اسپاپتار فاكۋلتەتىن ءبىتىرىپ, قازاق راديوسىنىڭ مۋزىكا رەداكتسياسىندا ەڭبەك جولىن باستاعان جاس مامان الىس وبلىسقا جول تارتقانىمەن, انسامبل سول جىلى اشىلماي قالدى. كونسەرۆاتوريا تۇلەگى اقتوبە مادەني-اعارتۋ ۋچيليششەسىنە وقىتۋشىلىق جۇمىسقا ورنالاستى. 1966 جىلى فيلارمونيا جانىنان ەكى جىل كۇتكەن 35 ادامدىق وركەستر قۇرىلدى. قايىرعالي قوجانباەۆ ەل ىشىنەن دارىندى ءانشى-مۋزىكانتتاردى جيناۋعا كىرىستى. «بىراق جارتى جىلعا جەتپەي-اق تاراۋعا ءماجبۇر بولدىق. ەڭ اياعى وكىمەتتىڭ وركەستر قاجەتى ءۇشىن بولگەن قارجىسىن دا الا المادىق», دەيدى كومپوزيتور سول جىلداردى رەنىشپەن ەسكە الىپ. شىعارماشىلىق پەن ۇستازدىقتى قاتار الىپ جۇرگەن قايىرعالي ۇسەنباي ۇلى 1971 جىلى اشىلعان اقتوبە مۋزىكا ۋچيليششەسىنىڭ ديرەكتورى بولىپ تاعايىندالدى. وسى وقۋ ورنىن 18 جىل باسقارىپ, شىعارماشىلىق پەن ءبىلىم قاتار ۇشتاسقان كسرو-داعى تاڭداۋلى ورتا وقۋ ورىندارىنىڭ قاتارىنا قوستى. بۇل كىسى ءارى ۇستاز, ءارى ۇيىمداستىرۋشى, ءارى كومپوزيتور, ءارى ديريجەر, ءارى كۇيشىلىگىن ءومىر بويى قاتار ۇستاپ كەلە جاتىر. 1978 جىلى ء«اليا گ ۇلى» ءان-بي ءانسامبلىن قۇردى. قاي كەزدە دە جوسپارداعى جوبانىڭ ورايىنان كەلۋى باسشىنىڭ شىن تالانتتى تاني الاتىن قابىلەتى مەن كورەگەندىگىنە, ۇجىمدى ءبىر قولعا ۇيىستىرا ءبىلۋ شەبەرلىگىنە بايلانىستى عوي. ول بايعانين اۋداندىق ۇلت اسپاپتار انسامبلىنە حالىقتىق اتاعىن الىپ بەردى, ەرسايىن ەلۋباەۆ, ءزايتۋنا گۋبايدۋللينا, گەننادي شۋلگا سياقتى انشىلەردىڭ باعىن جاندىردى.
90-جىلدارى وسى جاقتاعى رۋحاني ءومىردىڭ شىراعىن جاققان اقتوبە پەدينستيتۋتىنىڭ رەكتورى مۇحتار ارىن وسى وقۋ ورنىندا مۋزىكا كافەدراسىن اشىپ, 40 ادامدىق وركەستر قۇردى. بىراق مۇحتار عالي ۇلى ومىردەن وتكەن بويى كافەدرا دا جابىلدى, وركەستر دە تارادى. ۇلتتىق ونەردى ۇلىقتاۋ جولىنداعى كورىنبەس كەدەرگىلەر مەن سۋىق كوزقاراس ۇلتتىق اسپاپتار وركەسترىن ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن جارتى عاسىر جۇگىرگەن قوجانباەۆتىڭ ومىرباقي قىر سوڭىنان قالماي كەلدى.
اقتوبەدە وركەستر ۇزاق ۋاقىتتان سوڭ 2003 جىلى قۇرىلدى. احمەت جۇبانوۆ اتىنداعى قازاق ۇلت اسپاپتارى وركەسترى اتاعىن العاندا, ءوزى ونىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى ءارى باس ديريجەرى بولدى. ءتالىم العان تالانتتى شاكىرتتەرى جان-جاققا تاراعاندا قوجانباەۆتىڭ قاسىندا اقتوبەدە قالعان شاكىرتتەرى – مارات ءايتىموۆ, كۇيشى جايلاۋ اسىلحان. ولار وتكەن عاسىرداعى اقتوبەنى ەسكە تۇسىرەتىن, كونەنىڭ ءيىسى شىعىپ تۇراتىن مۋزىكالىق كوللەدجدى قۇتتى ۇيامىز دەيدى. قازاق مۋزىكا ونەرىن الەمگە تانىتقان ديماش قۇدايبەرگەننىڭ دە جۇرەك قالاۋىمەن كەلگەن العاشقى وقۋ ورنى احمەت جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە مۋزىكالىق كوللەدجى.
احمەت جۇبانوۆتىڭ شاكىرتى
«مۋزىكا قوعامنىڭ رۋحاني باعدارىن تۇزەپ, ادامداردىڭ اقىل-ويى مەن ءىس-ارەكەتىنىڭ تازا بولۋىنا ىقپال ەتەدى. قاي زاماندا دا ءان-كۇيسىز ادام ءومىرى سۇرەڭسىز بولادى. ءان جان-جۇرەگىڭدى ساعىنىش باۋراپ العاندا تۋادى عوي. مەن ەركە جايىقتىڭ باۋىرىنداعى شاعىن اۋىلدا وسكەن بالامىن. قۇرمانعازى اتىنداعى كونسەرۆاتوريانىڭ دايىندىق كۋرسىندا وقىپ جۇرگەنىمدە تۋعان جەرگە دەگەن ساعىنىشتان «اق جايىق» ءانى تۋدى. ءسوزى – عافۋ قايىربەكوۆتىكى. شىنىمدى ايتسام, وسى كەزگە دەيىن ءان, كۇي شىعارعان كۇندەردى جازىپ جۇرگەن ەمەسپىن», دەيدى كومپوزيتور.
ول 1938 جىلى اتىراۋ وبلىسى ەسبول اۋدانى (قازىرگى يندەر) قۇمشىناق اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. زوبالاڭ جىلدارى جارىق دۇنيە ەسىگىن اشىپ, بالالىق شاعى سوعىس اۋىرتپالىعىنا تاپ كەلگەن ۇرپاقتىڭ ءبىرى. اكەسى ۇسەنعالي سوعىستا حابار-وشارسىز كەتكەن. قازبەك باستاۋىش مەكتەبىندەگى مۇعالىمى قالۋ قالباعاەۆ دومبىرا ۇستاۋدى ۇيرەتكەن. 1955 جىلى يندەر اۋدانى كۋلاگينو مەكتەپ-ينتەرناتىنان ونجىلدىقتى اياقتاپ, اۋداندىق مادەنيەت ۇيىندە كوركەمدىك جەتەكشى بولىپ جۇمىس ىستەيدى. سوعىستان كەيىنگى جىلدارى ەلدە كوركەمونەرپازدار فەستيۆالى ءجيى ۇيىمداستىرىلاتىن. 1957 جىلدىڭ مامىرىندا اتىراۋدا اۋدان كوركەمونەرپازدارى فەستيۆالى وتەدى. وسى فەستيۆالگە ەل ىشىندە ساقتالعان قازاقتىڭ ءان-كۇي نۇسقالارىن, حالىق كومپوزيتورلارىنىڭ ومىردەرەگىن جيناپ جۇرگەن احمەت جۇبانوۆ كەلىپ قاتىسۋشىلارعا حالىق كومپوزيتورلارى كۇيلەرىن ورىنداۋ ءتاسىلىن ۇيرەتىپ, اۋىل ونەرپازدارىنىڭ كەمشىلىكتەرىن تۇزەيدى. جاس جىگىت اۋىلىنا كەلگەن سوڭ الماتى كونسەرۆاتورياسىنا بارىپ, باعىن سىناۋعا شەشىم قابىلدايدى.
«قابىلداۋ ەمتيحانىن احمەت جۇبانوۆ, مالگاجدار اۋباكىروۆ, فاتيما بالعاەۆا, قۇبىش مۇحيتوۆ, سارباي بولاتوۆ جۇرگىزدى. مەن قابىلداۋ ەمتيحانىندا قۇرمانعازىنىڭ «بوزشولاق» كۇيى مەن سەيىلحان قۇسايىنوۆتىڭ «مەرەكە» كۇيىن ورىندادىم. سىناقتان ءساتتى ءوتىپ, كونسەرۆاتوريانىڭ دايارلىق كۋرسىنا قابىلداندىم. العاشقى ەكى جىلدا مۋزىكا ۋچيليششەسىنىڭ وقۋ باعدارلاماسىن مەڭگەردىك. كونسەرۆاتوريانى جەتى جىلدا ءتامامادادىم. كونسەرۆاتوريادا حالىق اسپاپتارى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ جۇمىس ىستەيتىن احمەت قۋان ۇلى جۇبانوۆ قازاق حالىق مۋزىكاسىنىڭ تاريحى, ديريجەرلىك ونەر مەن اسپاپتانۋ پاندەرىنەن ساباق بەردى. ول لەكتورلىق شەبەرلىگى جوعارى, ءتىلى مايدا, كەڭىنەن ويلايتىن بايىپتى كىسى عوي. ديريجەرلىكتىڭ جالپى كۋرسىن لاتيف حاميدي, ال ارناۋلى كۋرستى وپەرا تەاترىنىڭ ديريجەرى تۇرعىت وسمانوۆ جۇرگىزدى. كەيىن ماسكەۋدەگى ۇلكەن تەاترعا اۋىسقان تاتارستاننىڭ حالىق ءارتىسى فۋات مانسۋروۆ, بەلگىلى ديريجەر الەكسەي كوۆالسكي ساباق بەردى. دومبىرا ساباعىن قابيدوللا تاسمانوۆ, قۇبىش مۇحيتوۆ, مالعاجدار اۋباكىروۆ وقىتادى», دەيدى قايىرعالي ۇسەنباي ۇلى ۇستازدارى جايىندا. ءوزى احمەت جۇبانوۆتان ءتالىم العانىن زور باقىت سانايدى: «1917 جىلعا دەيىن قازاقتا كاسىبي مۋزىكا بولمادى, اركىم دومبىرادا وزىنشە وينادى. احمەت جۇبانوۆ الماتىدا ءوزى اشقان مۋزىكا ۋچيليششەسىن باسقارىپ, كەيىن وقۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولعان كەزىندە دە قازاقتىڭ ۇلت اسپاپتارىن جەتىلدىرۋدى قولعا الىپ, قوبىز بەن دومبىرانىڭ ءتۇر-ءتۇرىن جاسايتىن شەبەرحانا اشتى. لەنينگراد كونسەرۆاتورياسىندا العان ءبىلىمىن وسىلايشا ەلىنىڭ كاسىبي مۋزىكا ونەرىن دامىتۋعا ايانباي جۇمسادى», دەيدى ۇستازى جونىندە.
وركەستردى باعىندىرۋ وڭاي ەمەس
س.بايىشەۆ كىتاپحاناسىنداعى كەزدەسۋدە قايىرعالي قوجانباەۆقا «ساحنادا وركەستر ويناپ تۇرعاندا, اراسىنان ءبىر اسپاپ ىلەسپەي قالسا, ونى ديريجەر بىردەن بايقاي ما؟» دەگەن ساۋال قويىلدى. «وركەستردە الۋان ءتۇرلى مۋزىكالىق اسپاپ بار. ۇرمەلى اسپاپ پەن ۇرمالى اسپاپتى بىرىكتىرىپ ويناتۋ دايىندىقسىز كەلگەن ديريجەردىڭ قولىنان كەلمەيدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, وركەستر – جۇرت الدىندا كوپ اسپاپتىڭ ءبىر اسپاپ سياقتى ويناۋى. ول ءۇشىن ەڭ الدىمەن ديريجەر مۋزىكا قۇرىلىمىن ءتۇسىنۋ كەرەك. وركەستردەگى ءار اسپاپتى جەكە-جەكە ەستۋ وڭاي ەمەس. مۋزىكا دىبىستارىن ەستۋگە كەلگەندە اركىمنىڭ قابىلەتى ءارتۇرلى. ءار مۋزىكا اسپابىنىڭ دىبىسى دا ءارتۇرلى بولىپ كەلەدى عوي. ماسەلەن, قوبىزعا قاراعاندا قوس ىشەكتى دومبىرانىڭ دىبىسى تومەن بولادى. ادامنىڭ ەستۋ قابىلەتى دە ءارتۇرلى. بىرەۋدىڭ ەستۋ قابىلەتى وتە جوعارى بولادى. ونى ەڭ جوعارى ەستۋ قابىلەتى دەيدى. ياعني ديريجەر اسپاپسىز بەرىلگەن دىبىس دەڭگەيىن بىردەن انىقتايدى. مەنىڭ شەكسىز ەستۋ قابىلەتىم جوق, مەنىكى وقۋ ارقىلى مەڭگەرىلگەن قابىلەت. ديريجەرگە قيىندىق تۋعىزباۋ ءۇشىن وركەستر مۋزىكانتى الدىنداعى نوتانى انىقتاپ وقىپ, پارتيانى جاقسىلاپ ويناۋعا ءتيىس. سوعان قاراماستان ادام مۋزىكا قابىلداۋ قاسيەتىن ءوزى قالىپتاستىرا الادى. ماسەلەن, اتاقتى ديريجەر فۋات مانسۇروۆتىڭ ءابسوليۋتتى ەستۋ قابىلەتى بولماسا دا, ءوزىن-ءوزى جەتىلدىرۋ ارقىلى ەستۋ قابىلەتىن ءابسوليۋتتى دەڭگەيگە جوعارىلاتتى. ول الماتى كونسەرۆاتورياسىنان تاتارستان, ماسكەۋدەگى سيمفونيالىق وركەسترلەردى باسقارىپ, اتاقتى ديريجەرلەردىڭ قاتارىنا قوسىلدى».
1980 جىلدارى قايىرعالي قوجانباەۆتىڭ «گۇلداۋرەن» ءانىن ء«اليا گ ۇلى» ءانسامبلىنىڭ قىزدارى ورىنداۋىندا كەڭىنەن تانىمال بولدى. انسامبل انشىلەرى وسى ءاندى شەتەلدىك گاسترولدىك ساپارلاردا تالاي شىرقادى. ال ونىڭ «ريزامىن, تاعدىرعا» ءانى مارات ءايتىموۆتىڭ ورىنداۋىندا جوعارى ورىنداۋشىلىق دەڭگەيگە كوتەرىلدى. وبلىستىق كىتاپحاناداعى باسقوسۋدا قازانعاپ اتىنداعى بايقاۋدىڭ باس جۇلدەگەرى قۇرمانعازى اسىلحانوۆ «قايىرعاليدىڭ جەلدىرمەسى» كۇيىن ورىندادى. ايتا كەتۋ كەرەك, قايىرعالي اعامىز – ون شاقتى كۇيدىڭ اۆتورى. تاعدىرىن اقتوبەمەن بايلانىستىرىپ, جارى عاليا اپايمەن بىرگە الپىس جىل قول ۇستاسىپ بىرگە ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى. كەيىنگى جىلدارى كوزى كورمەي, ۇيدەن شىعا الماي قالعانى بولماسا, بويىن تىك ۇستاپ, باياعى دەگدارلىق بولمىسىن ساقتاپ ءجۇر. ول كىسىنىڭ قىزى ءبيبىنۇر – ەلىمىزدەگى الدىڭعى قاتارلى پيانيستەردىڭ ءبىرى. كەزدەسۋدە ق.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى ءابدىراشيد رايىمبەرگەنوۆ ۇستازىنىڭ ءومىر بويى سابىرلى دا بايىپتى بولمىسىنان اينىماي, ونەرگە ادالدىعىمەن شاكىرتتەرىنە ۇلگى-ونەگە كورسەتىپ كەلە جاتقانىن ايتتى. «ساحنانى, ونەردى, كورەرمەندى سىيلاۋدى, قاراپايىمدىلىق پەن كىسىلىكتى وسى كىسىدەن ۇيرەنۋ كەرەك» دەپ تۇيىندەدى. ەرتەرەكتە ەل ءىشىن ارالاپ, وتىز ادام ازەر سىياتىن اۋىل كلۋبىنىڭ ساحناسىندا الىس جولدان شارشاپ-شالدىعىپ جەتسە دە, وركەسترگە بارلىق شىعارمانى سوڭىنا دەيىن ورىنداتىپ, جينالعان جۇرتتى تالاي ريزا ديريجەر بولعاندىعىن ايتىپ ءوتتى. تاعى ءبىر شاكىرتى, ا.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە مۋزىكا كوللەدجىنىڭ ديرەكتورى امانجول يسماعۇلوۆ: «قازاق مۋزىكا مادەنيەتىن كاسىبي تۇردە دامىتقان الىپتاردىڭ كوزىن كورىپ, ءتالىمىن العان قايىرعالي ۇسەنباي ۇلى – عاسىرعا جۋىق عۇمىرىندا ادال ءجۇرىپ, انىق باسقان تۋما تالانتتاردىڭ سوڭعى تۇياعى», دەپ باعا بەردى.
اقتوبە وبلىسى
