جالعان ۋربانيزاتسيانى قالاي رەتتەيمىز؟

ۇدەرىس قايدا اپارىپ سوعادى؟

راس, جالپى اۋىلداعى احۋال تۋرا­لى از ايتىلىپ جۇرگەن جوق. سونىڭ ىشىندە قازىر اۋىلدان قالاعا كوشۋ, ىشكى ميگراتسيا, ۋرباندالۋ ماسە­لەلەرى وتە وزەكتى. اۋىلدا كوش تۇراق­تامايىنشا, ونىڭ وركەندەۋى نەعاي­بىل. البەتتە, ۋرباندالۋدىڭ ەش سو­كەتتىگى جوق. ەگەر ول جۇيەلى ۋربان­دالۋ بولسا. بۇگىنگى ءىرى شاھارلارداعى جاعداي بۇل ۇدەرىستىڭ ونداي كەمەلدىكتەن كەمشىن ەكەنىن كورسەتەدى. وسى كۇنى ءىرى قالالاردا جالعان ۋربانيزاتسيا ءجۇرىپ جاتىر.

اۋەلى جالعان ۋربانيزاتسيانىڭ نە ەكەنىن جىلىكتەگەن ءجون. گەوگرافيا ءارى ساياسات تىلىندە بۇل – قالالارعا كوشكەن حالىقتىڭ سول قالا الەۋە­تىمەن سايكەس كەلمەۋى. ياكي سول شاھار­داعى تۇرعىن ءۇي, جۇ­مىس­پەن, الەۋمەت­تىك قامتۋدا قالا مۇمكىن­دىگىنىڭ ادام سانىنا ساي ەمەستىگى, تەپە-تەڭ­دىكتىڭ جوقتىعى.

قونىستانۋشىلاردىڭ قالا­نىڭ ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك وسى­مىنەن اسىپ ءتۇسۋى. وسى ارادا كوزى­­ڭىزگە تارازىنى ەلەستەتىڭىز. تا­را­زىنىڭ ءبىر باسىنا حالىقتىڭ مول­­­شە­ردەن تىس سانى, ەكىنشى جا­عىن­­دا قا­لا­نىڭ ولاردى اسىراپ-ساق­­تاي­تىن الەۋەتى تارتىلدى دەلىك. ال بۇگىنگى جاعداي جالعان ۋربانيزاتسيانىڭ تارازى تاسىن توڭكەرىپ تاستايتىندىعىن كور­سەتەدى. ول دەگەنىمىز, باسىم كوپ­شى­لىگىنىڭ تۇراقتى جۇمىسسىز, ءۇيسىز-كۇيسىز تىرلىك كەشۋى. مىنە, وسىنى عىلىمدا «ترۋششوبالىق» ۋربا­­نيزاتسيا – جالعان ۋرباني­زا­تسيا دەيدى. وسى كەزدە قالاعا جوڭ­كىلگەن كوش پەن باسپاناسىز, جۇمىسسىز قاڭعىعان بۇقارا جال­عان ۋربانيزاتسيانىڭ «بەلدى» ءارى «سەنىمدى» مۇشەسى. مۇن­داي ۋربا­ني­زاتسيانىڭ سوڭى – الەۋ­مەت­­تىك قاقتىعىس, شيەلەنىس­تەر, مادەني, رۋحاني كەدەيلەنۋ, مارگينالدانۋ. ول – ون بەس جىل بۇرىنعى «شاڭىراق» قاقتى­عىسى. ول – اي-كۇننىڭ امانىندا بەس بالانىڭ تىرىدەي ورتەنىپ كەتۋى. ول – قوعام­دىق ورىندا ەر­كەك, ايەل دەمەي, جاعا جىر­تىس­قان, بەت تىر­ناسقان ادەپ­سىز­دىگى. ول – مارگينالدانۋ. ول – جۇمىس­سىز­دار­دىڭ, ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتى­عانداردىڭ كوبەيە ءتۇسۋى, تاعىسىن-تاعىلار.

«وگىزگە تۋعان كۇن بۇزاۋعا دا تۋادى»

ۇكىمەت 2019 جىلى «وڭىرلەردى دامىتۋدىڭ 2020-2025 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسىن» قابىل­دادى. قۇجاتتىڭ باستى ءۇش باعى­تى بار. ءتورت اگلومەراتسيا – اس­تانا, الماتى, شىمكەنت جانە اق­توبە مەن «ەكىنشى دەڭگەيدەگى» قالا­لاردى دامىتۋ, مونو جانە شا­عىن قالالاردى, اۋىلدىق ەلدى مەكەن­دەردى دامىتۋ كوزدەلگەن. ۋر­با­نيزاتسيا دەڭگەيى جان-جاقتى جازىلعان.

البەتتە, ۋربانيزاتسياسىز ەكو­­نو­ميكانىڭ دامۋى دا كۇردەلى. تەك جوسپارلانعان ۋربانيزاتسيادا عانا ىلگەرىلەۋ مۇمكىن. ستيحيالىق سيپاتتاعى ۋربانيزاتسيانىڭ سوڭى  جاقسىلىققا اپارمايتىنىن جوعارىدا اتاپ وتتىك.

قاراعاندى ءۇشىن بۇل ماسەلە ازىرگە اسقىنا قويعان جوق. الاي­دا استانا, الماتى, شىم­كەنت قالالارىنداعى جالعان ۋربانيزاتسيا كۇن ساناپ كۇشەيىپ كەلەدى. دەسە دە, «وگىزگە تۋعان كۇن بۇزاۋعا دا تۋارىن» ەسكە سالعىمىز كەلەدى.

جاريا ەتىلگەن دەرەككە جۇگىنسەك, قاراعاندى ايماعىندا بۇگىندە ۋربانيزاتسيا 80,8 پايىز كولەمىندە. بۇل – 1371,7 مىڭ ادام. اۋىلدا 227,6 مىڭ عانا ادام. ونىڭ پايىزدىق ۇلەسى 19,9 شاماسىندا. بۇعان اۋىلدىڭ قارتايىپ بارا جاتقانىن قوسى­ڭىز. ەسەسىنە قالادا ءوزىن-ءوزى جۇ­مىسپەن قامتىعانداردىڭ, تۇراق­تى جۇمىسى جوقتاردىڭ سانى ەسە­لەنگەنى كۇمانسىز.

ء«ۇي شارۋاشىلىقتارىن ىرىكتەپ زەرتتەۋ دەرەگى بو­يىن­شا 2022 جىلعى III توقساندا قاراعاندى وبلىسىندا تابى­سى كۇنكورىستىڭ ەڭ تومەنگى دەڭ­گەيىنەن تومەن حالىقتىڭ ۇلەسى 3,5%. قالالىق جەرلەردە مۇن­داي ساناتتاعى حالىقتىڭ ۇلەسى اۋىلدىق جەرلەردىڭ ۇلە­سى­نەن 1,2 ارتىپ, 3,8%-دى قۇرا­دى», دەي­دى وبلىستىق ستاتيستيكا دە­پار­تامەنتىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى.

ياعني قالالىق جەردە كۇن­كورىستىڭ ەڭ تومەنگى دەڭگەيىنەن دە تومەن تابىسى بار حالىقتىڭ ۇلەسى 3,5 پايىز. بۇل الدىڭعى جىلمەن سالىس­تىرعاندا 0,5 پايىزعا كوپ كورىنەدى. ويلاناتىن ماسەلە مە؟ ماسەلە! الەۋمەتتىك احۋالدىڭ كۇردەلەنۋى, جۇمىسسىزدىقتىڭ ءورشۋى دەۋىمىز وسىدان تۋىندايدى.

«جۇيەسىز ۋربانيزاتسيا اۋىلدى توزدىرادى»

اۋىلدىڭ كوشىن توقتاتاتىن مەملەكەتتىڭ ناقتى باعدارلاماسى قاجەت. ول قالا مەن اۋىلدى تە­ڭەس­­تىرەتىندەي بولۋعا ءتيىس. وتىز جىل بويى اناۋ دەلىندى, مى­ناۋ دەلىندى. ايتكەنمەن, ول باع­دار­لامالاردىڭ ءبارى اۋىلدا حا­لىق­تىڭ تۇراقتاۋىنا سەپتىگىن تيگىزبەدى.

ۇكىمەت «اۋىلدى جاساندى جول­مەن ۇستاپ تۇرۋ تيىمسىزدىگىن» دە ايت­قانىن بىلەمىز. بىراق اۋىلشا­­­رۋاشىلىعى ءونىمىنىڭ 80 پايى­زىن سول اۋىلداعى اعايىننىڭ جە­كە شا­رۋاشىلىقتارى بەرەتىنىن دە ۇكى­م­ەت ەستەن شىعارماۋعا ءتيىس. وسى ورايدا اۋىل ادامىنىڭ جاع­دا­يىن تولىق قامتاماسىز ەتەتىن باع­دارلاما سۇرانىپ تۇر. «ديپلوم­مەن – اۋىلعا!», «اۋىل – ەل بەسىگى» ماسەلەنى تۇبەگەيلى شەشە المايدى.

كەڭەستىك جۇيەنىڭ بارلىق جاقسىلىق-جاماندىعىن بىردەي كورگەن اعا بۋىننىڭ ايتۋىنشا, كەڭەس وكىمەتى اۋىل ادامىن قالاعا الاڭداماي, شارۋاسىن دوڭگەلە­تىپ اكەتەتىن جۇيە قالىپتاستىر­عان. بارلىق جاعدايىن تولىق­تاي قامتاماسىز ەتكەن سوڭ اۋىل ادامى قالاعا جالتاقتاماعان. شوۆينيستىك پيعىل ادەيى جولاتپادى دەرسىز. ول دا مۇمكىن. الايدا اۋىلداعى اعايىننىڭ تابىسى قوماقتى, باسىندا باس­پاناسى, استىندا كولىگى, الدىندا مالى, قاسىندا جانى تۇگەل ەدى. ارينە, بۇل اۋىلدىڭ ادامى قالاعا كوشپەسىن دەگەنىمىز ەمەس. قاراپايىم, ماماندىعى سۇرا­نىسقا ساي ەمەس اۋىل ادامى­نىڭ ەكى ورتادا قاجەتسىز بولىپ قالاتىندىعى. قالاعا كەلىپ, قاڭ­عىپ, سودان سوڭ قوعامعا قاجەتسىز بولىپ قالۋى – ماسەلە. قازىر الەۋمەتتىك جەلى, مەيلى كۇندەلىكتى تىرشىلىك بولسىن, قالادا اۋىلدىق ءومىر سالتىنىڭ بەلەڭ الىپ بارا جاتقانىن مويىنداۋعا ءتيىسپىز.

نەمىستەن نەمىز كەم؟

اۋىلشارۋاشىلىعى سالاسى­نىڭ ارداگەرى نيقانباي يمان­عالي ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى ون جىل ارالىعىندا ەلىمىزدە 500-گە جۋىق اۋىل جويىلعان.

«ۇكىمەت ءبىر باعدارلاماعا بايلانباي, اۋىلداردى كوركەيتۋ­گە كۇش سالۋعا ءتيىس. بۇگىنگە دەيىن بولىن­گەن قارجى مەن كۇتكەن ناتي­جەگە قانشالىقتى ساي كەلەدى دەگەن سۇراق كەز كەلگەن اقىل يەسىن تولعاندىرارى ءسوزسىز. ەگەر اۋىلدى كوركەيتىپ, ىشكى كوشى-قوندى رەتتەمەسە, ءبىراز جىلدان سوڭ اۋىل­دا تۇراتىن ادام قالمايدى. ويلاستىرىلماعان ۋربانيزاتسيا قالالاردى ازدىرىپ, اۋىلداردى توزدىرادى. سوندىقتان «اۋىلدىق» ۋربانيزاتسيا, ياعني بۇگىنگى اسقىنىپ كەتكەن قالا مەن اۋىلدىڭ اراسىنداعى جەر مەن كوكتەي قاراما-قايشىلىقتى رەتتەۋ ءپرينتسيپىن قالىپتاستىرۋ­عا كۇش سالۋ باستى ماقسات بولۋى كەرەك», دەيدى نيقانباي يمانعالي ۇلى.

وسىنداي باعدارلاما گەرما­نيادا بار ەكەن. بۇل ەلدە اۋىل­دارعا ارنايى قونىستانۋى ءۇشىن كوشىپ كەلگەندەرگە مەملە­كەت­تىك قولداۋ جاسالادى. بارلىق مۇمكىندىك بار. سودان شىعار, بۇگىندە گەرمانيادا اۋىلدىق جەردە بيزنەستىڭ شاعىن جانە ورتا ءتۇرى ءورىس العان. بىراق ءبىر عاجابى قالاسى مەن اۋىلىنىڭ ايىرماسى جوق.

– ءبىر-بىرىمەن تۇرمىسى, تىرشى­لىگى جاعىنان بىتە قايناسىپ كەتكەن. ياعني ينفراقۇرىلىمى, وركەنيەتتىك جاعىنان العاندا بولە-جارارى جوق. سول سەبەپتى ەكى جاققا دا حالىق اعىل-تەگىل جۇرە بەرەدى, – دەيدى گەيدەلبەرگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ گەوگرافيا پروفەسسورى ۋلريكە گەرحارد. مۇن­دا دا كەيبىر اۋىلداردىڭ بوساپ قالۋ قاۋپى بار كورىنەدى.

سوندىقتان بيلىگى قول قۋسى­رىپ وتىرعان جوق. ولار ء«بىز­دىڭ ماقسات – قالا مەن اۋىلدا ءومىر ءسۇرۋدىڭ بىردەي شارتىن قالىپتاستىرۋ» دەگەن ۇراندى ۇستانىپتى.

يەسىز قالعان اۋىلدار

– سوڭعى جىلدارى ءىرى قالالاردا حالىق سانى ارتىپ كەلەدى. قالانى قازاقتان قىزعانباي­مىز. جايلى تۇرمىس ءۇشىن كەلىپ جاتقانى تۇسىنىكتى. الايدا قالانىڭ جاڭا تۇرعىندارى كوبەيگەنىمەن, حالقى كوشكەن اۋىلدار بوس قالىپ جاتىر...

بۇگىندە بيلىك باسا نازار اۋدارۋعا ءتيىس ەكى ماسەلە بولسا, سونىڭ ءبىرى – ىشكى كوشى-قون. ءتىپتى بۇل ءۇردىس ستيحيالىق سيپات الىپ كەتتى دەۋگە بولادى. سەبەبى سوڭعى ءبىر جىلدا بىرنەشە قالا مارتەبەسىنە ساي بولماي شىقتى.

ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى تاراتقان مالىمەتكە سەنسەك, سوڭعى 10 جىلدا قالا حالقى 8 ەسەگە وسكەن. ۋرباندالۋ بۇگىنگى زامانداعى عالامدىق قۇبىلىس دەگەنىمەن, جاڭا تۇرعىنداردى قابىلداۋعا ءىرى قالالاردىڭ ءوزى دايىن بولماي وتىرعانىن دا كورىپ وتىرمىز.

ۇكىمەت «اۋىل – ەل بەسىگى» باعدارلاماسىن ازىرلە­دى. باعدارلاما اۋىلداردىڭ اجارىن اشىپ, وندا­عى تۇرمىس ساپاسىن قالامەن تەڭەستىرۋگە ءتيىس. باس­تاپقى كەزەڭدە بولاشاعى بار اۋىلدار انىق­تالدى. 2025 جىلعا دەيىن 800 ملرد تەڭگە ءبولۋ جوسپار­لانعان. بۇل قارجى اۋىلداعى ينفراقۇ­رىلىم­دى دامىتىپ, ءومىر ساپاسىن قالانىڭ جاعدايىمەن تەڭەستىرۋگە جۇمسالماق. بيىل ۇكىمەت قازاقستان اۋىلدارىن كوتەرۋ ءۇشىن 106 ملرد تەڭگە بولگەن ەكەن.

 

نيقانباي ومارحانوۆ,

اۋىلشارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ارداگەرى