كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس, «EQ»
وسى جاعىمدى وزگەرىستى قاپەرگە الا وتىرىپ, ساياسي ەكونوميا مامانى, عالىم رەتىندە ازىرلەگەن «اۋىل» باس كلاستەرى ‒ قازاقستاننىڭ جارقىن دامۋىنىڭ لوكوموتيۆى» اتتى جوبامدى بۇرىنعى مەملەكەتتىك حاتشى ق.كوشەرباەۆقا ەكى جىل بۇرىن رەسمي كەزدەسۋ كەزىندە تابىستاعانمىن. ءوتىنىش ورىندالعان بولۋى كەرەك, وسى جوبا بويىنشا ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە رەفورمالاۋ اگەنتتىگىنىڭ باسشىلارىنان 2021 جىلدىڭ 9 ساۋىرىندە وڭ جاۋاپ العان ەدىم. سوندىقتان اۋىل تاعدىرىنا بەيجاي قارامايتىن بارشا قاۋىمعا وسى عىلىمي-پراكتيكالىق جوبامدى ەلىمىزدىڭ باس باسىلىمى ارقىلى ۇسىنعاندى ءجون كوردىم.
كەز كەلگەن الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ۇسىنىس-جوبانىڭ عىلىمي نەگىزدەلۋى – بۇلجىتپاس شارت ەكەنى بەلگىلى جايت. سوندىقتان دا اتالعان جوبانىڭ عىلىمي-تەوريالىق نەگىزدەمەلەرى رەتىندە بىرنەشە ماڭىزدى تۇجىرىمداماعا جۇگىندىك. بۇلار – «ادامزاتتىڭ ورنىقتى دامۋ تۇجىرىمداماسى», «ۇدايى ءوندىرىس تەورياسى», «حالىقارالىق ەكونوميكالىق قاتىناستار تەورياسى», «جۇمىلدىرۋ ەكونوميكاسى تەورياسى», «كلاستەرلىك دامۋ تۇجىرىمداماسى». بۇگىنگى تاڭدا ءبىرشاما ۇمىتىلعان وسى كلاستەرلىك دامۋ تۇجىرىمداماسىن اۆتور ءوزى ۇسىنىپ وتىرعان ازىرلەمەنى ىسكە اسىرۋدىڭ تىكەلەي ءادىسى, قۇرالى, تۇتقاسى رەتىندە باسشىلىققا الادى.
نە ىستەۋ كەرەك؟ بىرىنشىدەن, بارلىق ۇلتتىق كلاستەرلەردىڭ ىشىنەن «اۋىل» باس كلاستەرى (ابك) دەپ اتالاتىن ءبىر باس (دومينانتتى) كلاستەردى بولە-جارىپ ايشىقتاۋ وتە ماڭىزدى. وعان بارشا باسقا كلاستەرلەر قوسالقى كلاستەرلەر (سۋبكلاستەرلەر) رەتىندە جۇمىس ىستەۋى كەرەك. ەكىنشىدەن, 10 ۇلتتىق باسىمدىقتىڭ ىشىنەن باستى باسىمدىقتى ءبولىپ كورسەتۋ قاجات. ول – «ادىلەتتى الەۋمەتتىك ساياسات» باسىمدىعى. ۇشىنشىدەن, 10 ۇلتتىق جوبانىڭ ىشىنەن باستى جوبانى انىقتاۋ كەرەك. وعان «اگروونەركاسىپتىك كەشەن» (اوك) جوباسىن ۇسىنامىن. ءبىزدىڭ ۇسىنىسىمىز پرەزيدەنتتىڭ «اگروونەركاسىپتىك كەشەن – قازاقستان ەكونوميكاسى ءۇشىن ستراتەگيالىق سالا» دەگەن پىكىرىمەن تولىق ساباقتاسىپ جاتىر.
ەندى «اۋىل» باس كلاستەرىنىڭ قۇرىلىمى جانە ونى جۇزەگە اسىرۋ رەتى قانداي دەگەن سۇراققا كەلەيىك. «اۋىل» باس كلاستەرىنىڭ قۇرىلىمى مەن جالپى جۇمىس ىستەۋ رەتى تومەندە بەرىلگەن كونۋس تەكتەس كەسكىندەمەدە ايقىن كورسەتىلگەن. سەگىز قىرلى كونۋستىڭ باسىندا اۋىلشارۋاشىلىعىنىڭ, بۇكىل اگروونەركاسىپتىك كەشەننىڭ وزەگى, ال ەگەر كەڭىرەك الساق, ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ جانە تۇتاستاي قوعامنىڭ ىرگەتاسى رەتىندە «اۋىل» ورنالاسقان.
كونۋستىڭ سەگىز ءبۇيىرى «اۋىل» باس كلاستەرىنە قىزمەت جاساپ, جۇمىس ىستەيتىن سەگىز قوسالقى كلاستەرلەرىنە سايكەس كەلەدى. ولار مىنالار: «جول» قوسالقى كلاستەرى, «ەلەكتر جارىعىمەن, گازبەن جابدىقتاۋ» قوسالقى كلاستەرى, «سۋمەن جابدىقتاۋ» قوسالقى كلاستەرى, «اۋىل قۇرىلىسى» قوسالقى كلاستەرى, «اۋىلشارۋاشىلىعى تەحنيكاسى» قوسالقى كلاستەرى, «اۋىلشارۋاشىلىعى ءوندىرىسى» قوسالقى كلاستەرى, «اۋىلشارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ساقتاۋ, وڭدەۋ, جەتكىزۋ» قوسالقى كلاستەرى. «اۋىلدىڭ الەۋمەتتىك جانە ادامي كاپيتالى» قوسالقى كلاستەرى.
«اۋىل» باس كلاستەرى ءوزىنىڭ بارلىق قوسالقى كلاستەرىمەن «سينەرگيا قاعيداتى» بويىنشا, ياعني ءبىر باعىتتا بىرلەسە ۇيلەسىمدى ارەكەت ەتۋى قاجەت. سونىمەن قاتار ول ۇلتتىق باسىمدىقتاردىڭ, ۇلتتىق جوبالاردىڭ بارلىق ماڭىزدى ەلەمەنتىن قانداي دا ءبىر جولمەن وزىنە «باعىنىشتى» دا «تاۋەلدى» ەتە قابىلداي وتىرىپ, ءوزىنىڭ جوعارى مۇراتى مەن اسىل ماقساتىنىڭ تولىققاندى ىسكە اسىرىلۋىن قامتاماسىز ەتۋى ءتيىس. وسىدان بىرنەشە تۇجىرىم-ۇسىنىس تۋىندايدى: قازىرگى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى اگروونەركاسىپتىك كەشەن مينيسترلىگى (اوكم) بولىپ وزگەرتىلۋى ورىندى; اوكم ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە رەفورمالاۋ اگەنتتىگىمەن بىرلەسىپ, عالىمدار مەن مامانداردى تارتا وتىرىپ, ۇكىمەتتە بەكىتۋ ماقساتىندا «اۋىل» باس كلاستەرى تۋرالى ەرەجەنى (نەمەسە باسقا قۇجاتتى) ازىرلەۋگە ءتيىس; اوكم-گە ونىڭ مىندەتى رەتىندە «اۋىل» باس كلاستەرىنىڭ قىزمەتىن باقىلاۋ جانە قاداعالاۋ (مونيتورينگ), رەتتەۋ, تۇزەتۋ جانە ۇيلەستىرۋ جونىندەگى بارلىق وكىلەتتىك بەرىلەدى نەمەسە اوكم-ءنىڭ جەتەكشىلىگىمەن ۆەدومستۆوارالىق ۇيلەستىرۋشى ۇيىم (كەڭەس, كوميسسيا) بولۋى شارت. ال ابك-ءنىڭ جۇمىسىنا جالپى جەتەكشىلىك جۇرگىزۋ ۇكىمەتكە (سالالىق ۆيتسە-مينيسترگە) جۇكتەلۋگە ءتيىس.
وسى باعىتتا «اۋىل» باس كلاستەرىن وڭتايلى دا ءتيىمدى جۇزەگە اسىرۋدىڭ قۇقىقتىق-زاڭنامالىق, قارجىلىق, ۇيىمداستىرۋشىلىق, اقپاراتتىق, باسقارۋشىلىق ينستيتۋتسيونالدىق تەتىكتەرىن جاراقتاۋ – ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە.
«اۋىل» باس كلاستەرىنەن كۇتىلەتىن ناتيجەلەر قانداي بولماق؟ ەندى وسىعان توقتالىپ وتەيىك.
ەكولوگيالىق ناتيجەلەر. الەمدەگى وزىق ەكولوگياعا باعىتتالعان وندىرىستىك جانە ينفراقۇرىلىمدىق تەحنولوگيالاردىڭ نەگىزىندە تابيعات ايالاۋشى «جاسىل قازاقستاندى» قالىپتاستىرۋ مۇمكىندىگى تۋادى.
ەكونوميكالىق ناتيجەلەر. قازاقستاننىڭ بارلىق ءابسوليۋتتى جانە سالىستىرمالى ارتىقشىلىقتارىن (ەڭ الدىمەن وراسان باي جانە الۋان ءتۇرلى تابيعي جانە اۋىلشارۋاشىلىعى الەۋەتىن) ۇتىمدى پايدالانۋعا نەگىزدەلگەن جانە ەڭ الدىمەن ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن جۇيە قۇراۋشى, رەسۋرس ۇنەمدەۋشى, ورنىقتى دا سينەرگوتيىمدى ۇلتتىق ەكونوميكانى قالىپتاستىرۋ ورىن الادى. بۇعان قوسا «اكسەلەراتسيا» (جەدەلدەتۋ) جانە «مۋلتيپليكاتسيا» (كوبەيتۋ, ۇلعايتۋ) قاعيداتى بويىنشا ابك ەلدىڭ ۇلتتىق ەكونوميكاسىنىڭ بارلىق باسقا بازالىق قۇرىلىمدارىن دامىتۋدىڭ جەتەكشى لوكوموتيۆى ءرولىن اتقارادى.
الەۋمەتتىك ناتيجەلەر. باسىندا الدىمەن اۋىل, سودان كەيىن «مۋلتيپليكاتيۆتىك (ىلەسپە-ۇلعايتۋ) اسەرى» قاعيداتى بويىنشا بارلىق اۋىلدان تىس, سونىڭ ىشىندە ەلىمىزدىڭ قالا تۇرعىندارىنىڭ, الەۋمەتتىك تىنىس-تىرشىلىگىنىڭ ايتارلىقتاي جاقسارۋى جانە ءومىر ءسۇرۋ ساپاسى مەن دەڭگەيىنىڭ جوعارىلاۋى ورىن الادى.
رۋحاني-ونەگەلىلىك ناتيجەلەر. كىندىگى, بەسىگى اۋىل بولىپ كەلگەن قازاق ەتنوسىنىڭ بايىرعى رۋحاني-ونەگەلىك قۇندىلىقتارىن جاڭعىرتۋعا جول اشىلادى.
دەموگرافيالىق ناتيجەلەر. اۋىلدىڭ ەكولوگيالىق-ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە رۋحاني-ونەگەلىك تۇرعىدان تولىققاندى دامۋى اۋىل ەڭبەگى مەن ءومىر سالتىنىڭ تارتىمدىلىعىن, بەدەلىن ارتتىرۋعا, سايكەسىنشە قازىرگى ءماجبۇرلى ەميگراتسيانى ازايتۋعا جانە يمميگراتسيانى كۇشەيتۋگە, رەتسىز ۋربانيزاتسيانى باسەڭدەتۋگە وڭ اسەر ەتەدى.
ماكرووڭىرلىك ناتيجەلەر. گەوساياسي, گەوەكونوميكالىق جانە گەواۋماقتىق قاتىناستار اياسىندا قازاقستان قۋاتتى جانە نەگىزىنەن ءوزىن-ءوزى قامتاماسىز ەتەتىن مەملەكەت رەتىندە حالىقارالىق قاتىناستار جۇيەسىندە بىرتىندەپ ناقتى ەگەمەندىككە يە بولادى.
جالپىوركەنيەتتىك جانە جالپىمادەنيەتتىك ناتيجەلەر. ۇسىنىلعان ازىرلەمە-جوبانى ءتيىمدى جۇزەگە اسىرۋ, سايىپ كەلگەندە, الەمدىك ادامزات قاۋىمداستىعىنىڭ قازىرگى جانە بولاشاق اياسى مەن كوكجيەگىندە ءبىزدىڭ وتانىمىزدى بارلىق جاعىنان بىرەگەي جانە ۇيلەسىمدى, ءوزىنىڭ ابىرويلى وتكەنى, قيىن-قىستاۋ بۇگىنگىسى جانە ۇمىتتەنەرلىك گۇلدەنگەن بولاشاعى بار قوعامعا اينالدىراتىنىنا سەنەمىن.
قورىتىندى رەتىندە مىنانى باسا ايتپاقپىن. «اۋىل» باس كلاستەرى قىزمەتىنىڭ اتالعان بولجامدى ناتيجەلەرى ءوز كەزەگىندە تىكەلەي جانە جاناما تۇردە پرەزيدەنت قويعان اسا ماڭىزدى مىندەت – ۇلت ساپاسىن جاقسارتۋعا بارىنشا وڭ ىقپالىن تيگىزەرى حاق.
وراق اليەۆ,
«تۇران» ءبىلىم بەرۋ كورپوراتسياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى,
ەعا اكادەميگى
