وسى مەجەلى جىلدار ارالىعىنداعى ىستەلەتىن جۇمىستىڭ ناتيجەسى بويىنشا اۋلاناتىن بالىق ءتۇرىنىڭ ۇلەسى 270 مىڭ تونناعا دەيىن ارتۋعا ءتيىس-تۇعىن. وكىنىشكە قاراي, ايماقتارداعى جاعداي ول جوسپاردى ورىنداۋعا مۇمكىندىك بەرمەيتىن سياقتى. ويتكەنى وڭىرلەردە بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋىنا قولبايلاۋ بولاتىن كەدەرگىلەر كوپ ەكەن. بۇل ماسەلە ەلىمىزدەگى اگرارلى ءوڭىردىڭ ءبىرى ءارى بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ دامىتۋعا قولايلى ايماق سانالاتىن الماتى وبلىسىندا دا بار.
– بىزدە 2030 جىلعا دەيىن بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ باعدارلاماسى بار. وندا الماتى وبلىسىنان شىعاتىن بالىق ءونىمىن 25 مىڭ تونناعا جەتكىزۋ كوزدەلگەن. وسى مىندەتتى ورىنداۋ ءۇشىن بالىق شارۋاشىلىعىنا بەرىلەتىن مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ كولەمىن ارتتىرۋ كەرەك. الماتى وبلىسىنداعى بولاشاعى زور سالانىڭ ءبىرى – بالىق شارۋاشىلىعى. قازىردىڭ وزىندە وڭىردەن مال ەتىنەن گورى بالىق ونىمدەرى كوبىرەك ەكسپورتتالادى. بۇل سالانىڭ قۋاتىن ارتتىرۋ ءۇشىن بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ كولەمىن ۇلعايتۋ كەرەك. سونداي-اق وندىرىستىك ماقساتتا شاباق ءوسىرۋدى قولعا الۋ قاجەت, – دەگەن بىلتىر پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ وڭىرگە جاساعان ساپارىندا.
الايدا ايماقتا ءدال وسى شاباق وسىرۋگە قاتىستى جۇمىس كوڭىل كونشىتپەيدى. ونىڭ ءبىر مىسالىن بىلتىر قاپشاعاي كولىندەگى ۇساق بالىقتاردىڭ قىناداي قىرىلعانىنان كورۋگە بولادى. قاراشا ايىندا كول جاعالاۋىنان 17 923 كگ ءولى بالىق شاباقتارى جينالعان ەدى. بۇل مەملەكەتكە 33 ملن تەڭگە شاماسىندا قارجىلاي شىعىن اكەلدى. اتالعان فاكت بويىنشا قىلمىستىق ءىس قوزعالعانىمەن, شاباقتاردىڭ قىرىلۋ سەبەبىن ناقتى انىقتاۋ مۇمكىن بولماپتى. بالقاش-الاكول وبلىسارالىق بالىق شارۋاشىلىعى باسسەيندىك ينسپەكتسياسىنىڭ ماماندارى شاباقتاردىڭ قىرىلۋىنىڭ نەگىزگى ءۇش سەبەبى بولۋى مۇمكىن دەگەن پىكىردە. اۋەلگىسى – تابيعي فاكتور. بۇل سۋ استىنداعى وتتەگى جەتىسپەۋى نەمەسە ءتۇرلى اۋرۋ تاراۋ ىقتيمالدىعىنان بولۋى مۇمكىن. ەكىنشىدەن, كول سۋىنىڭ لاستانۋىنىڭ كەسىرىنەن بالىق قىرىلۋى ىقتيمال. اسىرەسە اۋماقتاعى شارۋاشىلىقتاردىڭ زياندى قالدىقتارى قاپشاعايعا قۇيىلۋى ابدەن مۇمكىن ەكەن. سونداي-اق ايدىندا جۇزگەن موتورلى قايىق نەمەسە كەز كەلگەن باسقا سۋ كولىكتەرىنىڭ مەحانيكالىق اسەرى دە شاباقتاردىڭ جاپپاي قىرىلۋىنا اسەر ەتەتىن كورىنەدى. الايدا تەكسەرۋ قورىتىندىسىندا الدىن الا ايتىلعان بۇل 3 فاكتوردىڭ دا بالىق ولىمىنە قاتىسى شامالى ەكەن. ناقتىراق ايتقاندا, بالىق شارۋاشىلىعى عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعىنىڭ زەرتحاناسىندا سۋ سىنامالارىنا جۇرگىزىلگەن گيدروحيميالىق تالداۋ ناتيجەسى كول سۋىنىڭ تىرشىلىك ءۇشىن قاۋىپتى ەمەس ەكەنى انىقتالعان. تەك «قازگيدرومەت» رەسپۋبليكالىق-مەملەكەتتىك كاسىپورىنىنىڭ 44 فيزيكالىق-حيميالىق كورسەتكىشتەر بويىنشا جۇرگىزگەن زەرتتەۋى سۋ قۇرامىنان فوسفور, فوسفات جانە تەمىردىڭ جوعارى كونتسەنتراتسياسىن كورسەتكەن. الايدا شامادان تىس قاۋىپتى ەلەمەنتتەر انىقتالماعاندىقتان, بۇل جاعدايدا شاباقتاردىڭ ولىمىنە سەبەپ بولا المايدى ەكەن. سونىمەن قاتار توتەنشە جاعداي دەپارتامەنتىنىڭ سۇڭگۋىرلەرى لاستانۋدىڭ باستاپقى كوزىن تابۋ ءۇشىن تەكسەرۋ جۇرگىزگەن, بىراق ەشقانداي كۇدىكتى دەرەك تىركەلمەپتى. ياعني تالداۋلار ناتيجەسى شاباقتاردىڭ ءولىمى ۋلى زاتتاردىڭ بولىنۋىنە بايلانىستى ەمەس دەگەن قورىتىندىعا نەگىز بولعان. دەگەنمەن شاباقتاردىڭ قىرىلۋىنا وتتەگى جەتىسپەۋشىلىگى سەبەپ بولۋى مۇمكىن دەگەن شەشىم شىعارىلعان. ويتكەنى «قازگيدرومەت» قىزمەتى قازان ايىنىڭ سول كۇندەرىندە كول اۋماعىندا 18-20 م/سەك جىلدامدىقتا جەل سوققانىن تىركەپتى. سونىڭ سالدارىنان تولقىن كوتەرىلىپ, شاباقتاردىڭ تىعىزدىعى ارتقان بولۋى مۇمكىن. سايكەسىنشە وتتەگى جەتىسپەگەن شاباقتار جەل كۇشىنەن قورعانا الماي, جاعاعا شىققان. ءسويتىپ قىرىلۋى مۇمكىن ەكەن. ياعني 18 مىڭ كگ جۋىق مايدا بالىقتىڭ ءبىر كۇندە اق سوڭكەگە اينالۋى مەن وعان جۇمسالعان 33 ملن تەڭگە قاراجاتتىڭ اقتالماۋى بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا سوققى بولعانى انىق. جالپى, 2030 جىلعا دەيىن الماتى وبلىسىندا وندىرىلەتىن بالىق ءتۇرىنىڭ كولەمىن 25 مىڭ تونناعا دەيىن ارتتىرۋ مىندەتى بار. ال ءبىر عانا قاپشاعاي كولىندەگى جاعدايدان كەيىن ول مەجە وڭايلىقپەن ورىندالا قويمايتىنى ءبىلىنىپ قالدى. ويتكەنى 2021 جىلى ايماقتاعى بالىق ونىمدەرى 6 مىڭ توننا عانا بولعان. ال بىلتىر بۇل كورسەتكىش 8 مىڭ تونناعا جەتۋگە ءتيىس ەدى.
دەرەك بويىنشا, وبلىستا بالىق وسىرۋمەن اينالىساتىن 22 شارۋاشىلىق بار. وكىنىشتىسى, ولاردىڭ دا جاعدايى ءماز ەمەس. وتكەن جىلى ەڭبەكشىقازاق اۋدانىنا قاراستى كولدى اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى اۋماقتاعى «حالىق بالىق» سەرىكتەستىگىنىڭ جۇمىسىنا نارازىلىق ءبىلدىرىپ, شۋ كوتەرگەن بولاتىن. اتى ايتىپ تۇرعانداي, بۇل سەرىكتەستىك بالىق شارۋاشىلىعىمەن اينالىسادى. نەگىزى 1963 جىلى قالانعان شارۋاشىلىق قازىر جەكە ادامداردىڭ قولىندا ەكەن. بىراق جۇمىسى ونبەي وتىر. تۇرعىندار سەرىكتەستىك قوجايىندارىنىڭ بالىق ءوسىرۋ مەن اۋلاۋعا نەمقۇرايدى قارايتىنىن, جۇمىسشىلاردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا دا نازار اۋدارمايتىنىن ايتقان ەدى. سونىڭ كەسىرىنەن كومپانيا يەلىگىندەگى 3 مىڭ گەكتاردان اسا جەر دە يگەرىلمەي قالعان. ال بالىق باسىن كوبەيتۋگە ءتيىستى توعاندارى كەۋىپ قالعان. بۇرىن ون شاقتى كول بولسا, قازىر 3 كولدە عانا شاباق وسىرىلەدى ەكەن. بالىق وڭدەۋ ماقساتىندا سالىنعان زاۋىتى دا جابىلىپ تىنعان. اۋىلدا تۇراقتى جۇمىس بولماعاسىن جۇرت قالا جاعالاپ كەتكەن-مىس. تۇرعىندار بۇل تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولى توعاندار مەن بالىق وسىرۋگە قاجەتتى بوگەتتەردى جەكەمەنشىكتەن الىپ, مەملەكەت يەلىگىنە قايتارۋ دەگەن پىكىردە. بۇل – ءبىر عانا شارۋاشىلىقتاعى جاعداي. جالپى, ەل ىشىندە بالىق وسىرۋمەن اينالىساتىن شارۋاشىلىقتاردىڭ دەنى تەك مەملەكەت تولەيتىن سۋبسيديا ءۇشىن عانا جۇمىس ىستەپ وتىر دەگەن پىكىر بار. دەمەك بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا دەگەن كوزقاراس ءالى وڭالماعانى انىق. ونىڭ ۇستىنە ەلىمىزدەگى بالىق ينسپەكتسياسىنىڭ قىزمەتى دە جاندانباي وتىرعانىن مەملەكەت باسشىسى دا سىنعا العان ەدى. الايدا بالىق ءوسىرۋ ىسىنە جاۋاپتى سالا ماماندارى اۋىزدى قۋ شوپپەن سۇرتۋگە بولمايدى دەگەن ويدا.
– الماتى وبلىسىندا جاساندى سۋ كوزدەرى دە, تابيعي كولدەر دە بارشىلىق. بىلتىر سول تابيعي كولدەردى بالىق ءوسىرۋ ءۇشىن بەكىتىپ, جىلدىڭ سوڭىنا قاراي وسىرىلەتىن بالىق سانىن 8 مىڭ تونناعا دەيىن جەتكىزۋ مىندەتىن اتقاردىق. 2021 جىلى الماتى وبلىسىنىڭ بيۋدجەتىنەن تاۋارلىق بالىق ءوسىرۋدى سۋبسيديالاۋعا 32,1 ملن تەڭگە قاراجات ءبولىندى, ونىڭ 16,2 ملن تەڭگەسى يگەرىلدى. قالعان 15,8 ملن تەڭگە ءوتىنىش تۇسپەگەندىكتەن بيۋدجەتكە كەرى قايتارىلدى. ال 2022 جىلى وبلىس بيۋدجەتىنەن تاۋارلىق بالىق ءوسىرۋدى سۋبسيديالاۋعا 38 ملن تەڭگە بولىنگەن. ياعني الماتى وبلىسىنىڭ وزگە وڭىرلەرگە قاراعاندا بالىق وسىرۋگە الەۋەتى جوعارى. سوندىقتان بولار قولدان وسىرەمىن دەگەن نيەت بىلدىرۋشىلەر كوپ. ولارعا مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ دا جەتكىلىكتى, – دەيدى بالقاش-الاكول وبلىسارالىق باسسەيندىك بالىق شارۋاشىلىعى ينسپەكتسياسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى رينات قۇماشەۆ.
راس, بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ بارىن بار دەپ ايتۋىمىز كەرەك. وڭىردە بالىق ءوسىرۋدى اتاكاسىپكە اينالدىرىپ, تابىستىڭ كوزى ەتكەن ازاماتتار جەتكىلىكتى. جوعارىدا ايماقتا 22 ءىرىلى-ۇساقتى شارۋاشىلىقتىڭ بالىق وسىرۋمەن اينالىسىپ وتىرعانىن ايتتىق. ەڭبەكشىقازاق اۋدانىنداعى ەسىك فورەل شارۋاشىلىعىنىڭ يەسى مارلەن ءتۇرسىنالى دە – سول قاتاردا. يحتيولوگ مامان ەسىك قالاسى ماڭىنان بالىق وسىرەتىن بىرنەشە توعاندى ءوز قارجىسىنا سالعان. ارعى جىلى ءبىر عانا باقتاق بالىعىن 50 تونناعا جەتكىزسە, بىلتىر 160 تونناعا دەيىن ءوسىرىپتى. مۇنان بولەك بۇل شارۋاشىلىق 220 توننا فورەل, 50 توننا بەكىرە, 100 توننا افريكالىق كلاريۆي بالىعىن بالاشا باعىپ وتىر.
الماتى وبلىسى
