قارت انا, ءحالىڭ قالاي, ءتىرىمىسىڭ؟ جانداردىڭ قايعى تارتقان ءبىرىمىسىڭ؟
قان جۇتىپ, ازاپپەنەن قارتايعاندا “الجير-ءدىڭ” ايتىلاتىن جىرىمىسىڭ؟
“الجير” (وتانىن ساتقاندار ايەلدەرىنىڭ اقمولا لاگەرى) وسى قارلاگتىڭ دەربەس بولىمشەسى ەدى. ول 1938 جىلى 6 قاڭتاردا ر-17 ەڭبەكپەن تۇزەۋ لاگەرىنىڭ ورنىنا قۇرىلدى. بۇل كەزەڭ جاپپاي قۋعىن-سۇرگىن ناۋقانىنىڭ ابدەن ءورشىگەن شاعى بولاتىن. كسرو كومپارتياسىنىڭ ءحVى سەزىندە ي.ستالين “رەپرەسسيا – شابۋىلدىڭ قاجەتتى ەلەمەنتى بولىپ تابىلادى” دەپ جاريالاعان سوڭ جازىقتى-جازىقسىز قاماۋعا الۋ ەرەكشە قارقىنمەن جۇرگىزىلدى. از عانا ۋاقىتتا قارلاگتاعى وتانىن ساتقانداردىڭ ايەلدەرى 12 مىڭنان اسىپ ءتۇستى. ولاردىڭ ءبىرازى “الجير-دە” ولمەستىڭ كۇنىن كەشتى.قازاقتىڭ قاسىرەتى
ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇربانى بولعان الاش ارىستارى قاشاندا ەل جادىندا
ءبىر زاماندارى ا.يانۋشكەۆيچ: “... دالا دەموسفەندەرىنىڭ كەيبىرەۋلەرى مەنى سوزدەرىنىڭ مازمۇندىلىعىمەن جانە جىگەرلىلىگىمەن باۋراپ الادى”, دەپ تاڭداي قاققان قازاق بوداندىقتىڭ قامىتىن كيىپ, قارعىس اتقان كۇندەردەن قۇتىلعانشا كورگەن ازابى, تارتقان توزاعى از بولعان جوق. ودان قايتسەم قۇتقارام, تەڭدىگىن الىپ, تەرەزەسىن تەڭ ەتەم دەگەن ۇلت ۇلىلارى قيان-كەسكى قارسىلىقتارىن كورسەتىپ جاتتى. سولاردىڭ ىشىندە ورەسى بيىك, ولشەمى ەرەن, وي-ساناسى قىرانداي قيانى شالعان الاش ارىستارىنىڭ جولى ازاپتى دا قاسىرەتتى. الايدا, ۇلت دەگەندە ءتۇن ۇيقىسىن ءتورت بولگەن ولار العان بەتتەرىنەن قايتپادى: “ارعى اتام – ەر تۇرىك, ءبىز – قازاق ەلىمىز!” دەپ جار سالدى. “الاش تۋى استىندا, كۋا بولسىن ارىمىز. كوركەيتۋگە الاشتى, قۇرباندىق ءبىزدىڭ جانىمىز!” (سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ) دەپ ءۇن قاتتى. جىلان اياقتاپ كىرگەن جىلىم ساياسات قازاق جۇرتىنىڭ بايتاق جەرى مەن بايلىعىنا اش بورىدەي ۇمتىلىپ, باس كوتەرگەندەرىن باعىندىرۋعا, باعىنباسا بايلاپ-ماتاپ تاستاۋعا بەكىندى. اقىرى, دەگەندەرىنە جەتتى. العاشقى كەزەكتە “الىستان الاش دەسە, اتتانامىن, قازاقتى قازاق دەسە, ماقتانامىن. بولعاندا اكەم – قازاق, شەشەم – قازاق, مەن نەگە قازاقتىقتان ساقتانامىن” ء(مىرجاقىپ دۋلات ۇلى) دەگەن الاش ارىستارى تۇتقىندالىپ, تۇڭعيىققا جىبەرىلدى. ونىڭ ارتى قۇيىنداتقان قۋعىن-ءسۇرگىنگە, الاپات اشتىققا اكەلدى. بۇگىندە سول كەزەڭ تاريحتىڭ قارالى بەتىن قۇرايدى. ونىڭ قارا تاستاي ءزىلماۋىر قۇپياسى ءار جەردەن جىلت-جىلت ەتىپ ەلەس بەرگەنمەن, قۇپياسى ءالى تۇگەل اشىلىپ بولعان جوق. سول سۇراپىل جىلداردىڭ قىرى مەن سىرىن, مۇڭى مەن زارىن, قاسىرەتى مەن قايعىسىن ءار قىرىنان كورسەتكەن “تاعدىرلاردى ءبىرىكتىرگەن قازاقستان” اتتى قازاق, ورىس تىلدەرىندە جارىق كورگەن كولەمدى كىتاپتى پاراقتاپ وتىرعاندا, سول قيلى كەزەڭدەردىڭ اۋىر وتكەلدەرى الدىڭنان شىعادى. تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا اشىلعان اقيقاتتار ءسوز بولادى. قاندى عاسىر قۇرباندارىنىڭ ءومىرى سوزبەن ورنەكتەلىپ, “الجير-دە” ازاپ شەككەن انالار الدىڭنان شىعادى. سوندا ازاپتى كۇن كەشكەن سول اياۋلى جانداردىڭ كورگەن ازابى, تارتقان تاۋقىمەتى تۋرالى جازىلعان دۇنيەلەردى وقىپ وتىرعاندا ەت ءجۇرەگىڭ شىمىرلاپ, وزەگىڭ ورتەنەدى. اسىرەسە بالالاردىڭ ءتۇرمەدە جاتقان انالارىنىڭ كوڭىلىن اۋلاپ جازعان حاتتارىنان بەيكۇنا ۇرپاقتىڭ ءجاندۇنيەسىن ۇعىپ قانا قويماي, پەرىشتە كوڭىلگە داق سالعانداردىڭ داراقىلىعى توبە شاشىڭدى تىك تۇرعىزادى. ءبىز وسى كىتاپتا قۋعىن-ءسۇرگىن كورگەن اياۋلى انالار تاقىرىبىن ىزدەنە ءجۇرىپ, ىزگى كوڭىلىمەن جازعان, “جان داۋىسى” – “الجير ارحيپەلاگى” دەگەن كىتاپ جاريالاعان ارميال تاسىمبەكوۆ ەڭبەكتەرىنىڭ باسىلۋى قۇپتارلىق. سول سەكىلدى پروفەسسور سەرىك نەگيموۆتىڭ “ەسەپ” (ەلىن سۇيگەن ەرلەر پارتياسى) پارتياسىن قۇرعان بۇركىت ىسقاقوۆ تۋرالى ماقالاسى ورىندى بەرىلگەن. بالالارعا ارنالعان قازاقتىڭ تۇڭعىش ءمۋلتفيلمى “قارلىعاشتىڭ قۇيرىعى نەگە ايىر؟” ستسەناريىنىڭ اۆتورى ءبۇركىت ىسقاقوۆ ومىردە ەشكىمنىڭ الدىنان شىقپاعان قاراپايىم ادام بولاتىن. بىراق ۇلتتىق رۋحى مىقتى ەدى. سەنگەن ادامىنا بولماسا, سىر اشپايتىن. سول قاراپايىم جاننىڭ وزگەلەر ۇرانداپ جۇرگەندە پارتيا قۇرىپ, “ەسىڭدە بولسىن بىراق تا, تورعاي ەمەس بۇركىتپىن, كەتپەسسىڭ سەن دە ۇزاققا, تولەرسىڭ قۇنىن ءبۇركىتتىڭ” دەپ شامىرقانۋىنىڭ استارىندا ەلىنىڭ كەلەشەگىنە سەنگەندىك جاتقانى ايدان انىق. سول ازامات اقىن, كۇرەسكەر ۇلدىڭ كۇنى تۋا باستاعانداي. الداعى ۋاقىتتا تەرەڭ زەرتتەلىپ, اياۋلى ارىستىڭ رۋحاني دۇنيەسى مەن ۇلت ءۇشىن ەتكەن ەڭبەگى تولىق جاريالانىپ جاتسا, نۇر ۇستىنە نۇر. جالپى 600 بەتكە تاياۋ بۇل كىتاپتان الاتىن تاعىلىم دا, ءتالىم دە مول. الاش ارىستارىن توز-توز ەتكەن زۇلمات جىلدارى الداعى كۇننەن ءۇمىتىن ۇزبەگەن ءاليحان بوكەيحانوۆ: “الاشتىڭ بالاسى بۇل جولى بولماسا, جاقىن ارادا ءوز تىزگىنى وزىندە بولەك مەملەكەت بولار” دەپتى. ۇلت كوسەمىنىڭ وسى كورەگەندىگى جۇزەگە اسقالى دا 20 جىلعا تايادى. ءتاۋەلسىزدىك ارقاسىندا بارى مەن جوعىمىزدى تۇگەندەپ, اسىلدارىمىزدى جالادان اراشالاپ, ارتىندا قالعان جارالى ۇرپاقتارىنىڭ كوڭىلىن اعارتىپ, ءومىرىن جاڭارتىپ جاتىرمىز. سونىڭ ءبىر دايەگى وسى كىتاپ دەسەك, جاراسار. بۇل رۋحاني قۇندىلىققا ەڭبەگى سىڭگەن ازاماتتاردى دا ايتا كەتۋ پارىز. جالپى رەداكتسياسىن ماۋلەن ءاشىمباەۆ پەن ەرالى توعجانوۆ باسقارسا, باس رەداكتورلىق قىزمەتتى ءاپريزا قۇسايىنوۆا اتقارىپتى. ال ەڭبەكتىڭ قۇراستىرۋشىسى عاليا بالتاباي ەكەن. ەندى, مىنە, وسى ۇجىمدىق ەڭبەك ۇلتقا دا ۇرپاققا دا قىزمەت كورسەتەتىن بولادى. سۇلەيمەن مامەت. مالينوۆكا وكرەست مالينوۆكي, بەزمەرنا شير پولەي. زاۆەتنىي كراي, كۋدا دۋشا سترەميتسيا. مالينوۆكا... ۆ يستوري تۆوەي ي مراچنىە, ي سۆەتلىە سترانيتسى. زلوۆەششيە تريدتساتىە گودا پوسەيالي ۆ ستەپي كازاحسكوي گورە. نەيسچيسليمىح بەدستۆي چەرەدا پويزمىۆالاس ۆۆوليۋ نا پروستورە. زدەس چەرنىي ۆورون دەن ي نوچ كرۋجيل – كاك پريزناك نەبىۆالوي كاتاستروفى. پەچالنوي پامياتي گۋلاگوۆسكي الجير دليا ۋزنيتس نەپوۆيننىح ستال گولگوفوي. سلەزامي پروپيتانا زەمليا, نا يح كوستياح – سادى ۆ پچەلينوم گۋلە. ۆ زەلەنىح گيمناستەركاح توپوليا, كاك سىنوۆيا – ۆ پەچالنوم كاراۋلە. ۆلاديمير گۋندارەۆ, گلاۆنىي رەداكتور جۋرنالا “نيۆا”, چلەن سويۋزا پيساتەلەي كازاحستانا. بارلىق ۇلت – 37-ءنىڭ قۇربانى قيىندىققا ءتوزىپ كەلدىم, توزەمىن, ءبىر اتانىڭ بۇتاعى ەدىم, كوزى ەدىم. قارا جەرگە ون ءبىر باۋىر كەتكەن سوڭ, اجالىڭنىڭ توقتاتا تۇر كەزەگىن. سورىم قالىڭ, جۇرەگىمدە – قايعى-مۇڭ, قان جۇتقىزعان ساياساتتان سەزەمىن. قيىندىقتان اراشالار ادامدار, بەرىك قورعان – يماندىلىق, ءوز ەلىم. ايداربەك توعجان. تاعدىر تاۋقىمەتى سىر جاسىرىپ اناسىنان بالاسى, قوسىلدى عوي اق پەن قارا اراسى, جاتتى ۋلانىپ شىققان ءسوزدىڭ ۋىنان, زامان, ادام, ۋاقىتتىڭ دا ساناسى... بۇدان وتكەن بولمايدى عوي ازابىڭ! جان-جۇيكەڭدى توزدىرادى ازالى ءۇن. حالىق ۇلى “حالىق جاۋى” اتاندى, بۇدان وتكەن بولمايدى عوي ازابىڭ! تەمىرحان مەدەتبەك. *** جامال وماروۆانىڭ ايتقانى ەسىمنەن كەتپەيدى. اسىرەسە, ارداگەر جازۋشى بەيىمبەت ءمايليننىڭ بايبىشەسى كۇنجامالدىڭ لاگەر الابىندا قوي باعىپ جۇرگەن جۇدەۋ ءتۇرى كوزىمە جاس العىزعان. جامال اپا باتىل ادام عوي, جەرگىلىكتى كەڭەس باسشىلارىنا ەبىن تاۋىپ دالەلدەپ, تۇتقىنداعى ايگىلى ادامداردىڭ جۇبايلارى الدىندا كونتسەرت قويۋعا رۇقسات الادى دا ىشكە كىرگەن سوڭ سول كەزدە وسى ايگىلى تۇتقىن ورتاسىندا بولعان ليديا رۋسلانوۆانى كونتسەرت پروگرامماسىنا قوسىپ, ەكەۋى ەكى ەل حالىقتارىنىڭ اندەرىن شىرقاعان عوي. اقىن, جازۋشى نۇرعوجا ورازدىڭ ەستەلىگىنەن. *** ماما س بابۋشكوي ۆسترەتيليس ۆ كارلاگە, نو بىلي ۆمەستە وچەن كوروتكوە ۆرەميا. يح رازلۋچيلي ناۆسەگدا, پەرەگناۆ اريفۋ اتاۋلوۆنۋ ۆ “الجير”. مالەنكۋيۋ ريدۋ وتورۆالي وت ماتەري ۆ ترەحلەتنەم ۆوزراستە, كاك ي درۋگيح دەتەي, ي وتپراۆيلي ۆ وساكاروۆسكي دەتدوم كاراگاندينسكوي وبلاستي. ەتا ۆوپيۋششايا اكتسيا, كاك گوۆوريلا ماما, ۆىزۆالا شوك ۋ ۆسەح ماتەرەي. وني بەجالي زا ماشينوي س دەتمي, كريچالي, ۆوپيلي, تەريالي سوزنانيە, سحوديلي س ۋما. تاك ماما, ارەستوۆاننايا ۆ تسۆەتۋششەم 26-لەتنەم ۆوزراستە, پروۆەلا ۆ لاگەرە پوچتي 10 لەت. يز نيح ۆوسەم – پو 58-ي ستاتە كاك چلەن سەمي يزمەننيكا رودينى, وستالنوە ۆرەميا – ۆ كاچەستۆە ۆولنوناەمنوي. ۆسە گودى ۆ زاكليۋچەني ازيزا تۋبەكوۆنا رابوتالا ۆەتەرينارنىم ۆراچوم. “الجير” تۇتقىنى ءازيزا رىسقۇلوۆانىڭ قىزى ساۋلە رىسقۇلوۆانىڭ ەستەلىگىنەن. *** بىرنەشە جىلدان كەيىن فاتيما قازاق پوەزياسىنىڭ قۇلاگەرى اتانعان ءىلياس جانسۇگىروۆپەن تاعدىر قوسادى. ودان ءۇمىت, يلفا اتتى قىزدار مەن بولات ەسىمدى ۇل ءسۇيدى. بولات دۇنيەگە كەلگەندە اكەسى قاماۋدا وتىرعان. نكۆد تۇرمەسىندە ەمشەكتەگى جاس ءسابيى جانە ايەلى فاتيمامەن ءىلياستىڭ كەزدەسۋى بار بولعانى بىرنەشە مينۋتقا سوزىلعان. بۇل سوڭعى كەزدەسۋدىڭ قانشالىقتى اۋىر بولعاندىعىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن ۇلدى بولۋ دەگەننىڭ قازاق دەيتىن حالىق ءۇشىن قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن ءبىلۋ كەرەك. ارينە, “حالىق جاۋىنىڭ” ايەلى رەتىندە فاتيما سەمەي, جامبىل وبلىستارىنا جەر اۋدارىلدى. تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ءنۇريلا شاحانوۆانىڭ فاتيما عابيتوۆا تۋرالى ماقالاسىنان. *** تەمىربەكتى تۇتقىنداعان بىرەر كۇننەن كەيىن ءبىزدى بۇكىل وتباسىمىزبەن تۇرىپ جاتقان ۇيىمىزدەن قۋىپ شىقتى. مەن قازاق كسر ىشكى ىستەر كوميسسارى لەۆ ياكوۆلەۆيچ ءزاليننىڭ قابىلداۋىنا باردىم. كورشى تۇرعانبىز, ءبىر-ءبىرىمىزدى جاقسى بىلەتىنبىز. جينالىستاردا, ءارتۇرلى كەشتەردە ءبىر بولىپ جۇردىك. – نە ىستەيمىن, قاراماعىمدا اجەم مەن انام, ءسىڭلىم مەن ۇلىم بار, ءۇيىمىزدى الىپ قويدى, قايدا بارىپ پانالايمىز, – دەدىم. – تەمىربەك جۇرگەنوۆ حالىق جاۋى, بۇنى ءوزى مويىنداپتى, – دەدى ول. – مەن وعان سەنبەيمىن, – دەدىم. ول ناعىز – كوممۋنيست, اڭگىمە بۇل توڭىرەگىندە ەمەس, باسپانا جونىندە كەلىپ وتىرمىن, – دەپ كەلگەن شارۋامدى ايتتىم. دامەش جۇرگەنوۆانىڭ ەستەلىگىنەن. *** ەسىل جۇبايلارىنىڭ قايدا ەكەنىن بىلە الماي زار قاعىپ جۇرگەن ايەلدەردى نكۆد قىزمەتكەرلەرىنىڭ قالاي الداعانىن فاتيما عابيتوۆانىڭ مىنا جازباسىنان دا كورۋگە بولادى: ء“بىر-ەكى كۇن وتكەن سوڭ تاعى شاقىرىلدىم. بۇل جولى دا باسقا ورىس قارسى الدى... مەن سياقتى تاعى بىرنەشە ەرلەرى اكەتىلگەن ايەلدەردى جيناعان ەكەن. ىشىندە ساكەننىڭ ايەلى – گۇلباھرام دا بار ەدى. ول ورىستىڭ بىزگە ەسكەرتكەنى: ەرلەرىمىز ون جىلعا الىس سىبىرگە ايدالىپتى”. ۇيىنە كەلگەننەن كەيىن كۇنجامال بالالارىنا “سەندەر ەندى ناعىز جەتىمسىڭدەر” دەيدى كوز جاسىن تىيا الماي. ب.مايلين اقپاننىڭ 26-سىندا اتىلسا, كۇنجامال سونىڭ ەرتەڭىنە, ياعني 27 اقپان كۇنى ونىڭ كيىمىن العان. زەرتتەۋشى توقتار بەيىسقۇلوۆتىڭ بەيىمبەتتىڭ زايىبى كۇنجامال مايلينا تۋرالى ماقالاسىنان. *** پەرەد ارەستوم وتتسا ماما راسسكازىۆالا سوسەدكە, چتو ۆيدەلا سون: ۋ نەە بىلي دۆە دليننىح كوسى ي ودنۋ كوسۋ سرەزالي. ارەستوۆالي پاپۋ نوچيۋ. يا كرەپكو سپالا, ي ۆدرۋگ مەنيا رازبۋديلي, پوستاۆيلي نا نوگي. كاكيە-تو ليۋدي ناچالي چتو-تو يسكات ۆ موەي كومناتە. پوتوم ۋجە, كوگدا يا پوۆزروسلەلا, تو پونيالا, ەتو بىل وبىسك. ماما نە پلاكالا, تەتيا پوليا توجە. ماما وستالاس بەرەمەننايا, سو منوي ي براتيشكوي. مى تاك ي نە ۋزنالي پريچينۋ ارەستا وتتسا. ۋ نەگو بىل رودنوي برات, ۋچاستنيك دۆيجەنيا “الاش”. ەگو توجە رەپرەسسيروۆالي. ۆوزموجنو, ەتو بىلو پوۆودوم دليا ارەستا؟ كسرو حالىق ءارتىسى روزا جامانوۆانىڭ اكەسى مەن اناسى تۋرالى ەستەلىگىنەن. “الجير” مۇراجايى جۇرەكتەرگە قايعى بولىپ ءۇن قاتقان, قاسىرەتتى ەڭسە باسقان ءزىل باتپان. جازىقسىزدان جاپا شەككەن جانداردى, ۇمىتپايدى ۇلكەندەر مەن ۇرپاقتار. جارا سالار ادامزاتتىڭ جانىنا, قايتالانباسىن ەندى مۇنداي زۇلماتتار. (باتىس قازاقستان وبلىسى, شىڭعىرلاۋ اۋدانىنىڭ سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرلەرىنىڭ مۇراجاي كىتاپشاسىنا جازعان لەبىز-ولەڭى).
