دەموكراتيا مەن دەموكراتيالىق ينستيتۋتتاردىڭ يدەيالارى, جالپى العاندا, قازاقتىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىرىنە جات ەمەس. ەرتە كەزدەن باستاپ كوشپەلى قوعامدا دەموكراتيالىق ءداستۇر جۇيەلى تۇردە دامىپ وتىردى. ءداستۇرلى قازاق قوعامىنا ءتان سايلاۋ جۇيەسى, بيلەردىڭ ءادىل تورەلىگى, ەل ىشىندەگى قاراما-قايشىلىقتى شەشۋدەگى اشىقتىق, دالا زاڭىنىڭ قاتالدىعى مەن تۋرالىعى – وسىنىڭ دالەلى.
پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ ەلدەگى دەموكراتيالىق دامۋعا سەرپىلىس بەرۋ ماقساتىندا ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىن قۇرۋى تىڭ شەشىم. مەملەكەت باسشىسى ساياساتىنىڭ نەگىزگى ۇستانىمى قوعاممەن بايلانىستى نىعايتىپ, دەموكراتيالىق ينستيتۋتتاردىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋعا نەگىزدەلەدى. بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋ مەن ساياسي ءپليۋراليزمدى جۇزەگە اسىرۋ باعىتىندا بارلىق دەموكراتيالىق ينستيتۋتتار قۇرىلعان. الايدا ولار ءالى دە قالىپتاسۋ ساتىسىندا.
پرەزيدەنت جۇرگىزىلىپ جاتقان ساياسي رەفورمالارعا جاڭا قارقىن بەرىپ, ساياسي پارتيالاردىڭ ماجىلىسكە ءوتۋ مەجەسىن 7 پايىزدان 5 پايىزعا دەيىن تومەندەتۋ, بارلىق سايلاۋ بيۋللەتەندەرىندە «بارىنە قارسىمىن» دەگەندى ەنگىزۋدى, اۋىل اكىمدەرى سايلاۋىنان كەيىن اۋدان اكىمدەرىن سايلاۋعا كوشۋدى, ونلاين-پەتيتسيا ينستيتۋتىن زاڭدى تۇردە بەكىتىپ, ومبۋدسمەن تۋرالى ارنايى زاڭ قابىلداۋعا, جاستار يندەكسىن ەنگىزىپ, قايىرىمدىلىق شارالارىن ىنتالاندىرۋعا جانە قوعامدىق باقىلاۋدى كۇشەيتۋگە قاتىستى باستاما كوتەرىپ, ناقتى ۇسىنىسىمەن ءبولىستى.
2021 جىلى قازاقستاندا العاش رەت اۋىل اكىمدەرىنىڭ تىكەلەي سايلاۋى وتكىزىلدى. اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋ ازاماتتارعا ءوز ەلدى مەكەندەرىنىڭ دامۋىنا, جەرگىلىكتى جەرلەردە شەشىم قابىلداۋعا تىكەلەي ارالاسۋىنا زور ىقپال ەتىپ وتىر. اكىمدى حالىقتىڭ تىكەلەي سايلاۋى مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنىڭ ۇزاق مەرزىمدى قاعيداتتارىن قالىپتاستىرىپ, مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى ءوزارا قارىم-قاتىناستىڭ سيپاتىن وزگەرتتى. اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋ تاجىريبەسى ەل اراسىندا دەموكراتيالىق قۇندىلىقتىڭ كەڭىنەن تاراپ, ازاماتتاردىڭ سايلاۋ قۇقىعىن كەڭەيتۋگە, ساياسي مادەنيەتتىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتىپ, ولاردىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر.
ساياسي رەفورمالار بارىسىندا ىسكە اسىرىلعان ماڭىزدى باستامالاردىڭ ءبىرى – پرەزيدەنتتىك جاستار كادرلىق رەزەرۆى. بۇل باستامانى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوزىنىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسى شەڭبەرىندە تالانتتى جاستار ءۇشىن ءتيىمدى الەۋمەتتىك ليفت قۇرۋ جونىندەگى شارانىڭ ءبىرى رەتىندە ۇسىنعان ەدى. دەموكراتيالىق قۇندىلىققا سۇيەنىپ جاسالعان ىرىكتەۋدىڭ ارقاسىندا جۇزدەن جۇيرىك جاستار مەملەكەتتىك قىزمەتكە تارتىلىپ, ەل باسقارۋ ىسىنە كىرىستى.
پرەزيدەنتتىڭ بىلتىرعى ناۋرىز ايىنداعى ساياسي رەفورمالار بويىنشا حالىققا ارنالعان جولداۋى تۇجىرىمدامالىق تۇرعىدان العاندا, ەل دامۋىنداعى بىرقاتار ىرگەلى وزگەرىستى بەلگىلەپ بەردى. اتاپ ايتاتىن بولساق, سوڭعى جىلدارى قارقىندى جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقان ساياسي رەفورمالار جاڭا سيپاتقا يە بولىپ, اۋقىمى كەڭەيە تۇسپەك. ەلىمىز سۋپەرپرەزيدەنتتىك باسقارۋ جۇيەسىنەن قۋاتتى پارلامەنتى بار پرەزيدەنتتىك رەسپۋبليكاعا اۋىسادى. پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتتىلىگى قىسقارتىلىپ, پارلامەنتتىڭ ەكى پالاتاسىنىڭ قىزمەتى قايتا قاراستىرىلىپ, كونستيتۋتسيالىق سوت قۇرىلىپ, بيلىك ينستيتۋتتارىنىڭ قۇزىرەتى تەڭگەرىلەدى. قولدانىستاعى سايلاۋ جۇيەسى تۇبەگەيلى وزگەرىپ, ارالاس پروپورتسيونالدى-ماجوريتارلىق مودەلگە كوشتى. سونداي-اق الداعى مەرزىمدە ساياسي رەفورمالار اياسىندا جەرگىلىكتى ءماسليحاتتاردىڭ دەربەستىگى مەن قۇزىرەتتىلىگى ارتادى. بۇل ساياسي رەفورمالاردى تولىعىمەن ىسكە اسىرۋ ەلدەگى قوعامدىق ۇدەرىستەرگە وڭ اسەر ەتىپ, ساياسي تۇراقتىلىقتى ارتتىرىپ, ءارتۇرلى ساياسي-الەۋمەتتىك توپتاردىڭ مۇددەسىن قورعايتىن پارتيالىق جۇيەنى قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتەدى. ورتالىقتا دا, جەرگىلىكتى جەرلەردە دە شەشىم قابىلداۋ ۇدەرىسىندە ازاماتتىق بەلسەندىلىكتى ىنتالاندىرادى, قۇقىق قورعاۋ سالاسىن كۇشەيتەدى, اكىمشىلىك-اۋماقتىق قۇرىلىمدى وڭتايلاندىرادى.
مەملەكەت باسشىسى ساياسي رەفورمالار باعدارلاماسى اياسىندا قوعامدىق سۇحباتتىڭ جاڭا الاڭىن – ۇلتتىق قۇرىلتاي قۇرۋعا باستاما كوتەرىپ, ونىڭ اتقاراتىن نەگىزگى قىزمەتىن تانىستىردى. ونىڭ قۇرامىنا وڭىرلەردىڭ قوعامدىق كەڭەستەرىنەن ءبىر-ءبىر وكىلدەن, پارلامەنت دەپۋتاتتارى, قوعام وكىلدەرى مەن ساراپشىلار كىردى.
مەملەكەت باسشىسى بىلتىر قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ سەسسياسىندا سويلەگەن سوزىندە كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار جوباسىن رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمعا شىعارۋدى ۇسىندى. كونستيتۋتسيالىق رەفورما بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى قاتىناستىڭ تەپە-تەڭدىگىن قامتاماسىز ەتىپ, حالىقتىڭ ەلدى باسقارۋعا قاتىسۋىن كەڭەيتىپ, ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن قورعاۋعا باعىتتالدى. بۇل – مەملەكەتتىك مودەلدىڭ جۇيەلى ترانسفورماتسياسى, سوندىقتان رەفەرەندۋم ەسكى مودەلدەن ءبىرجولا كەتۋ جانە ساياسي جۇيەنى قايتا باستاۋ ءۇشىن ماڭىزدى ەدى.
پرەزيدەنتتىڭ وتكەن جىلعى قىركۇيەك ايىنداعى جولداۋى ەل تاريحىنداعى تۇبەگەيلى جاڭا ساياسي كەزەڭدى اشىپ بەردى. مەملەكەت باسشىسى بيلىك جۇيەسىن جاڭعىرتۋ ماقساتىندا وعان جاڭا ستاندارتتار قويىپ وتىر. بۇل – بيلىك ورگاندارىنىڭ ماڭىزدى ساياسي شەشىمدەر قابىلداۋدا بارىنشا اشىق بولىپ, ۇنەمى جاڭارىپ, اشىق باسەكەلەستىك ورناتۋعا بەيىمدەۋ. پرەزيدەنتتىڭ الداعى مەرزىمدە وتەتىن پرەزيدەنت جانە پارلامەنت سايلاۋلارى تۋرالى اقپاراتتى الدىن الا جاريالاۋى ەلىمىزدىڭ ساياسي تاجىريبەسىندە بۇرىن-سوڭدى بولماعان قادام بولدى.
جولداۋدىڭ تاعى ءبىر باستى جاڭالىعى, مەملەكەت باسشىسىنىڭ پرەزيدەنتتىڭ مانداتىن ءبىر مەرزىمگە قىسقارتىپ, ۇزاقتىعىن 7 جىلعا سوزىپ, ءبىر رەت قانا سايلانا الاتىنداي ەتىپ وزگەرتۋگە ۇسىنىس جاسادى. بۇل ساياسي يننوۆاتسيا, الەم ەلدەرىنىڭ ساياسي جۇيەلەرىندە كەزدەسە بەرمەيتىن تاجىريبە. تىڭ باستاما ەڭ الدىمەن ساياسي جۇيەنى ۇزاق مەرزىمدە تۇراقتى ۇستاۋعا, بيلىكتى مونوپوليالاۋ قاۋىپ-قاتەرىنىڭ الدىن الۋعا جانە دەموكراتيانىڭ نەگىزگى پرينتسيپتەرىن نىعايتۋعا باعىتتالعان.
قوعام مەن بيلىك اراسىندا تىعىز بايلانىس ورناتىپ, قوعامدىق قاتىناستاردى تۇراقتاندىرىپ, دەموكراتيالىق قۇندىلىقتاردى دامىتۋدا ساياسي پارتيالار مەن ولاردىڭ وكىلدەرىنىڭ زاڭ شىعارۋشى جانە اتقارۋشى بيلىك ورگاندارىنداعى قىزمەتى ۇلكەن ماڭىزعا يە. مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆتىڭ پارتيا مۇشەلىگىنەن شىعۋى, سونداي-اق الداعى بەلگىلەنگەن پارلامەنت پەن جەرگىلىكتى ماسليحاتتارعا سايلاۋ بارىسىندا ساياسي پارتيالاردىڭ كونفيگۋراتسيالارى مەن ۇستانىمدارى سوڭعى كەزدە ساراپشى توپتار اراسىندا ۇلكەن پىكىرتالاسقا اينالدى.
ەلىمىزدىڭ ساياسي جۇيەسى ءۇشىن پارتيالاردىڭ ماڭىزىنىڭ ارتىپ كەلە جاتقانىنا قاراماستان, كوپ جاعدايدا بۇگىنگى ساياسي ارەناداعى پارتيالاردىڭ ساياسي جانە ساياسي-ەكونوميكالىق ەليتالاردىڭ مۇددەلەرىن قورعايتىن مەحانيزم رەتىندە ۇزاق ۋاقىتتان بەرى پايدالانىلىپ كەلگەنى بەلگىلى. ساياسي مونوپوليانى جويۋ ماقساتىندا جانە ساياسي رەفورمالار اياسىندا بيلىك پەن قوعام تاراپىنان ءار الەۋمەتتىك-ساياسي توپتى قامتۋ ماقساتىندا جاڭا ساياسي پارتيالاردى تىركەۋ ارەكەتى دە بولاشاققا سەنىممەن قاراۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. پىكىر الۋاندىعى مەن ەركىن ساياسي باسەكەلەستىك مەملەكەتتەگى ورىن العان ءتۇرلى پروبلەمالاردى دەر كەزىندە تالقىلاپ, ءتيىستى شەشىمدەر قابىلداپ, ءتۇرلى قايشىلىقتاردان الدىن الۋعا جول اشادى.
سوڭعى جىلدارى ءساتتى جۇرگىزىلگەن بارلىق ساياسي رەفورمالار ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىسىمىزدىڭ «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» نەگىزگى فورمۋلاسىن ناقتى جۇزەگە اسىرىلاتىنىن كورسەتىپ وتىر. مەملەكەتىمىزدىڭ جاڭارۋى الداعى سايلاۋلارمەن باستالىپ, بۇل قابىلدانعان بارلىق كونستيتۋتسيالىق وزگەرىس پەن بۇكىل ساياسي جۇيەنى قايتا ىسكە قوسۋعا مۇمكىندىك بەرمەك.
نۇرلان سەيدىن,
ساياساتتانۋشى
