ازيانىڭ الاقانداي ايىلىندا تۋىپ, كىشكەنتاي ۇلتتان شىققان تاۋداي جازۋشى تۋرالى وسى ۋاقىتقا دەيىن مىڭ-ميلليون ءسوز ايتىلدى. ەگەر ءار قالامگەردى ءبىر پلانەتا دەپ الساق, ايتماتوۆتىڭ اسپان الەمى قىزىل الما تيپتەس بولار ما ەدى. ول المانىڭ ءىشى ارپالىسقان, ساعىنىسقان, بۇلقىنعان, ۇيالعان سەزىمدەرگە تولى. ءيا, اۆتور شىعارماشىلىعىندا سوناۋ جىلداردىڭ ىستىق-سۋىعى ارالاس ەستەلىكتەرىن جيناعان سول قىزىل الما. عاشىق – قىزىل الما. كۋاگەر – قىزىل الما. كىنالى – قىزىل الما. اقىرىندا كەۋدەدەگى بار جالىندى قۇشىپ, جوعالعان قىزىل الما.
«قىزىل الما» – جازۋشىنىڭ 1964 جىلى جازىلعان ليريكالىق اڭگىمەسى. شاعىن شىعارمانىڭ ءون بويىندا اسا ءبىر تراگەديا جوق سياقتى كورىنەدى. وتباسىلىق كيكىلجىڭ, ەكى ادامنىڭ اراسىنداعى تۇسىنىسپەۋشىلىك, سودان تۋعان سۋىقتىق قوڭىر مۇڭنىڭ ىرعاعىمەن باياۋ عانا ىشتەي ورىلەدى. وتباسىلىق كيكىلجىڭ بولعاندا دا, ايەلىنىڭ كوزىنە يسابەكوۆ ءوز ماحابباتىنان ۇيالاتىنداي كورىنەدى. ماسەلەن, ءيىلىپ ءسابيرانىڭ باۋىن بايلاعىسى كەلمەيدى. ال ايەلى ءسويتىپ جۇرگەن جۇرتتىڭ كۇيەۋىنە قىزىعادى. ونىڭ وزىنە دەگەن نازارى سامارقاۋ ەكەنىنە شامدانادى. ايەلىن ارقاشان ەركەلەتىپ وتىراتىن – يسابەكوۆ ەمەس. ول دا ءوز پرينتسيپىنە بەرىك: سابيراعا ارتىق-اۋىس جاقسى ءسوز ايتۋدى, ارەكەت ەتۋدى ولقى سانايدى. ايتپەسە جاقسى كورمەيدى دەيمىسىز؟..
«يسابەكوۆ جۇرت كوزىنە ءوزى ەمەس, ايەلى كوبىرەك تۇسكەنىن ۇناتادى. سوندا وعان وزگەمەن بىرگە ءوزى دە ءسۇيسىنىپ, تالاسا كوز تاستايدى: ونىڭ ايەلگە ءتان ورىندى ۇياڭدىعىن, يبالىلىعىن, سىپايىلىعىن تۇيسىنەدى. اسىرەسە ونىڭ قيمىل-قوزعالىسى, ءجۇرىس-تۇرىسى ادەمى, وزگە ايەلدەردەن ەرەكشە, بولەك. ءتۇزۋ اياعىنا ءبىز وكشە تۋفلي جاراسادى, سونى كيسە, كادىمگىدەي جاسارا تۇسەدى. كەيدە ول عىلىم كانديداتى ما, دوكتورى ما, ىلعي ءبىر زيالىلار ورتاسىندا ۇرشىقتاي ۇيىرىلە بي بيلەيدى; جۇرت قۇمارتا, قىزىعا قارايدى; سوندا ونىڭ ءوزى دە ادەتتەن تىس قۇبىلىپ, قىز كۇنىندەگىدەي تۇرلەنىپ, بال-بۇل جانىپ كەتەدى. و, يسابەكوۆ ءۇشىن بۇدان راقات مينۋت جوق».
ۇزاق جىلدارعا جالعاسقان بۇل قارىم-قاتىناس شيەلەنىسە كەلىپ, ايىرىلىسۋعا تاياعاندا يسابەكوۆ نە ىستەي الادى؟ كوڭىل سۋىعان, كەرۋەن كوشكەن. جەتى تۇندە حاتقا نە جازارىن بىلمەي, داعدارىپ وتىر. ىشتەگى اقتالۋ مەن مويىنداۋدان ەندى پايدا بار ما؟ وتكەن ۋاقىتتىڭ وكىنىشىن ايتىپ ءتۇسىندىرۋ دە ءبىر مەحنات. يسابەكوۆتىڭ قولىندا بولعان مۇمكىندىكتەرى ءدال سول ساتتە ساعىمعا اينالىپ بارا جاتتى. وعان قوسا قىزى اناردىڭ الداعى تاعدىرى دا جۇرەگىن شىمشىلايدى. وتكىنشى ءومىردىڭ ەڭسەڭدى باسار اۋىر ساتتەرىندە شاراسىزدىقتان باسقا ۇرىنار قارا جوقتاي.
عايىپتان تايىپ يسابەكوۆتىڭ ەسىنە سوناۋ ەسكى جىلداردىڭ ءتۇۋ تەرەڭىندە قالعان قىزىل الماسى تۇسەدى. قوڭىر دالا – قوڭىر كۇزدە قىزى تاۋىپ العان قىزىل المانى كورگەندە جان دۇنيەسى تولقىنداي تۋلادى كەلىپ. ءبىر جىلى كۇزدە قىزىل-نارتتانعان المانى گازەتكە وراپ, وعان ىنتىق جۇرەگى مەن اق ماحابباتىن قوسا وراپ, سول قىزدىڭ سوڭىنان تالاي كۇن تەنتىرەپ ەدى-اۋ. سول سۇلۋ ءۇشىن قالانىڭ و شەتى مەن بۇ شەتىنە جاياۋ سەندەلەدى: جولاي ساياباقتا ىرعالىپ بيلەگەن جاستارعا قاراپ, بۇل دا الگى بەيتانىس قىزبەن ويشا بيلەيدى. ءتىپتى ويشا سويلەسەدى.
«– مەن كىتاپحاناعا ءسىز ءۇشىن عانا كەلەم, سونى بىلەسىز بە؟
– بىلەم. ىلعي كورەم, مەنى كۇتىپ جۇرەسىز.
– كۇنى-ءتۇنى ءسىزدى ويلايمىن: لەكتسيادا دا, اسحانادا دا, جاتاقحانادا دا – ەسىل-دەرتىم تەك ءسىز. كينودا وتىرسام, كوز الدىمدا ەكران ەمەس, كوڭىلىمدە ءسىز تۇراسىز. مەن ءۇشىن بۇل جالعاندا ءسىزدى ويلاۋدان ارتىق راقات جوق قوي. شىركىن-اي, تەك سونى ءسىز سەزەر مە ەدىڭىز؟..
– نەگە سەزبەيىن, سەزەم. كەي-كەيدە مەن دە ءسىزدى ويلاپ وتىرام. جالعىز-اق, ماعان نەگە جاقىنداپ كەلىپ, تىلدەسپەيسىز؟
– مەن ءۇشىن سىزگە جاقىنداماي, ءتىل قاتپاي, الىستان ءۇنسىز قاراپ وتىرۋدىڭ ءوزى راقات. ەگەر كىتاپحانا دا تاڭ اتقانشا وتىرساڭىز, مەن دە تاڭ اتقانشا قاراۋدان جالىقپاس ەدىم».
يسابەكوۆتىڭ ويىندا ءبارى جاقسى, ءبارى ادەمى. ال ومىردە قىزىل الماسىن قۇشاقتاپ, كولەڭكەگە ۇقساپ جۇرگەنى سول. كۇندە قاس قارايعانشا كىتاپحانادا وتىرادى, نە ءبىر پاراقتاعان كىتابى جوق. ەسىل-دەرتى بەيتانىس قىز. قىزىل الماسىن بەرەمىن دەگەنشە, ءوز جانىن ءوزى قيناپ جۇرگەن ءمۇساپىر سىندى. عاشىق ادام ءمۇساپىر ەمەي كىم بىراق؟..
ول مىنا جارىق دۇنيەدەگى بار جاقسىلىق, يگىلىك, اسەمدىك اتاۋلىنى بەيتانىس ماحابباتىنا تىلەدى. ءتىپتى ءبىر عاجايىپپەن كوزىنە تۇسكەن قىزىل المانى العاش قولىنا ۇستاعاندا دا سول قىزدى ويلادى – وزىنە دە, وزگەگە دە قيماي, تىعىپ ءجۇرىپ اق-ادال سەزىمىن ارناعان ادامعا بەرگىسى كەلدى. ساباقتا وتىرىپ, بولمەسىندەگى المانى ەشكىم الىپ قويعان جوق پا دەپ شوشىپ وتىراتىن. تۇنگى جۇمىسى دا – قىزىل الماسىن كۇزەتۋ. ءوزىڭنىڭ وسى ومىردە بار ەكەندىگىڭنەن, ءبىر قالادا ءومىر سۇرەتىندىگىڭنەن مۇلدەم بەيحابار جاندى قالايشا وسىنشالىقتى سۇيۋگە بولادى؟ بۇل ماحابباتتىڭ قاي دەڭگەيى؟
نەشە كۇن بويى يسابەكوۆتىڭ جۇرەگىمەن بىرگە سوققان, بىرگە تولقىعان قىزىل الما ەڭ سوڭىندا ەشكىمگە بۇيىرعان جوق. بەيتانىس قىز بوتەن ادامنىڭ قولىنداعى المانى كورگەندە شورشىپ ءتۇستى. اق سەزىمنىڭ كۋاسى بولعان قىزىل الما قارا ءتۇندى قاق جارىپ, ۇشىپ بارا جاتتى. قىزىل المامەن بىرگە يسابەكوۆتىڭ كىرشىكسىز كوڭىلى, پاك ماحابباتى, بار ارمانى مەن اڭسارى قوسا ۇشتى.
ەندى, مىنە, اراعا تالاي جىل سالىپ, كۇزگى باقتان قىزى تاۋىپ العان قىزىل الما جوعالعان ىڭكارلىگىن قايتا اكەلگەندەي كەلىپ تۇر.
