سوڭعى جىلدارى كەزىندە تۇرالاعان ەلدى مەكەندەردىڭ ءبىرازى وڭالىپ قالدى. بۇرىنعى باعىتىنىڭ نەگىزىندە ەگىنىن ەگىپ, مالىن باعىپ, تىرشىلىك كوشىنە ىلەسىپ كەتتى. بىراق ءبارىنىڭ جاعدايى بىردەي ەمەس. ولاردىڭ دامۋى سول اۋىلداعى ءىرى شارۋاشىلىقتارعا تىكەلەي بايلانىستى. ءوز تىرشىلىگىن ءوزى كورۋگە كوندىككەن ەلدى مەكەنگە قاراعاندا ىسكەر ازاماتتار ينۆەستيتسيا قۇيعان اۋىلدىڭ تىرشىلىگى كوش ىلگەرى.
– پرەزيدەنت سايلاۋىنان كەيىنگى ۇلىقتاۋ راسىمىندە سويلەگەن سوزىندە قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ اۋىلدى دامىتۋعا باسا نازار اۋدارىپ, جارلىققا قول قويۋى ءبىراز يگىلىكتى ىسكە باستاۋ بولار دەگەن سەنىمدەمىز. ماسەلەنىڭ باسى نارىقتىق قاتىناستارعا كوشۋدە بۇرىنعى اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمىن باسقارۋ جۇيەسىنەن ايىرىلىپ قالعانىمىزدا بولىپ تۇر. جارايدى, وتكەن قايتىپ كەلمەيدى. مىنا نارسەنى ويلاۋىمىز كەرەك. وسى ۋاقىتقا دەيىن اۋىلعا, جالپى اۋىل شارۋاشىلىعىنا ءتۇرلى باعدارلاما اياسىندا قىرۋار قارجى ءبولىندى. سونىڭ قايتارىمى قايدا؟ ءبىز نەگىزى ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگيالىق جوسپارلار جاساۋعا قۇمارمىز. بىراق قازىر اۋىلعا 2-3 جىلدا ناتيجەسى كورىنە باستايتىن باستامالار كەرەك. باياعى ۇجىمشار مەن كەڭشار جۇيەسىنىڭ نارىققا بەيىمدەلگەن كىشىگىرىم جۇيەسىن جۇزەگە اسىرۋدى ويلادىم. جوباعا ىرىمداپ «باي اۋىل» دەگەن اتاۋ بەردىم, – دەيدى كاسىپكەر.
وسىدان 2 جىل بۇرىن سول تۇستاعى وبلىس اكىمىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا جاۋاپتى ورىنباسارى جوبامەن تانىسىپ, قولداعان ەكەن. ءتىپتى «بايقوڭىر» اكك» اق ارقىلى قارجى بولۋگە دە بەيىلدى بولعان كورىنەدى. باستامانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قازالى اۋدانىنداعى 31 شارۋاشىلىعى بار جاڭقوجا باتىر اۋىلى تاڭدالىپتى. «باي اۋىل» – كادىمگى كووپەراتسيا. وعان قاتىساتىنداردىڭ ءبارىنىڭ ءوز مىندەتتەمەسى, ورتاق م ۇلىكتە, تۇسەتىن تابىستا ۇلەسى بولادى. كەتكەن شىعىن, كىرگەن كىرىس ءبارىنىڭ كوز الدىندا تۇرادى. تابىستا ۇلەسى بولعان سوڭ كووپەراتسيا مۇشەلەرى «اۋىردىڭ ۇستىمەن, جەڭىلدىڭ استىمەن» جۇرمەيدى. قايتا كىرىستى كوبەيتۋ ءۇشىن بارىن سالادى. بىراق كوپ ۇزاماي ۋادە ۇزارىپ, قولداۋ بولماعاندىقتان بۇل باستاما قازىرشە يدەيا كۇيىندە عانا تۇر.
– اۋىلدى كوگەرتەمىز دەسەك, پاي ۇلەسىنە العان جەرىن ينۆەستورعا جالعا بەرىپ وتىرعان تۇرعىن مەن كاسىپكەردىڭ كەلىسىمىن ەكى جاققا بىردەي ءتيىمدى بولاتىنداي زاڭداستىرۋىمىز كەرەك. مىسالى, سوڭعى 3-4 جىلدا ءبىزدىڭ وبلىستا جەر داۋى دۇركىن-دۇركىن كوتەرىلىپ تۇر. وسىدان دا كاسىپكەر ءۇشىن اۋىلعا بارىپ, جۇمىس ىستەۋگە, قاراجات سالۋعا ينۆەستيتسيالىق سەنىم جوق, سول سەبەپتى ق ۇلىقسىز. قىرۋار قارجى جۇمسالىپ, ەگىن پىسە باستاعاندا شارۋاشىلىقتان بولىنەتىندەر پايدا بولىپ, جەر ۇلەسى بولىسكە تۇسەدى. ءتىپتى, وسىنىڭ كەسىرىنەن پىسكەن كۇرىشكە وراق تۇسپەي, كوپ كەدەرگى بولعان كەزدەردى دە كوردىك. دۇرىسى, زاڭ اياسىندا بەلگىلى ءبىر مەرزىم ىشىندە وزگەرمەيتىن شارت جاساۋ. ينۆەستور دا ۇلەسكەردى كۇزدە ءبىر-ەكى قاپ كۇرىش, ون شاقتى باۋ شوپپەن الداماي, تابىسىن ءادىل ءبولۋى كەرەك. بۇل ءۇشىن اۋىلدان الەۋمەتتىك قور اشىلىپ, ونى تۇرعىنداردىڭ ءوزى باقىلاۋى ءتيىس, – دەيدى ەرۇلان ومىرسەرىكوۆ.
اۋىلدا مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ تۋرالى وزىندىك پىكىرى بار كاسىپكەر جايىلىمدىق جەر جەرگىلىكتى اكىمدىك قاراۋىندا بولعانى ءجون. مىسالى, قىزىلوردا وبلىسىنىڭ جالاعاش اۋدانىندا كەزىندە 172 سكۆاجينا بولعان. سولاردىڭ اينالاسىنا 200 مىڭعا جۋىق قوي سىيىپ جاتاتىن. قازىر سول اۋماق 5 مىڭ مالعا تارلىق ەتىپ تۇر. ويتكەنى جايىلىمنىڭ كوبى جەكەنىڭ قولىندا كەتكەن. جىل سايىن شارۋاعا قاجەتتى جايىلىمدى اۋىل اكىمى ارنايى كەستەمەن جۇيەلەپ ءبولىپ وتىرماسا, جەر داۋى تولاستامايدى.
– بىزگە تەك اۋىلعا, اۋىل شارۋاشىلىعىنا بەرىلەتىن كومەكتى جۇيەلەۋ كەرەك. اسىرەسە سۋبسيديا وندىرىلگەن ونىمگە, تازا ەڭبەككە بەرىلگەنى ءجون. مىسالى, قازىر قوعامدىق جۇمىس دەگەن بار. بىراق بۇل «بالەنباي ادامدى ۋاقىتشا جۇمىسپەن قامتىدىق» دەگەن ەسەپ ءۇشىن عانا قاجەتتى باستاما سياقتى. وعان جۇمىلدىرىلعانداردىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەپ جۇرگەنىن كورمەيسىڭ. كۇندەلىكتى تىرلىگى ءبىر مارتە توبە كورسەتىپ, ەلدى مەكەننىڭ جولىن تازالاۋمەن ءتامامدالىپ جاتادى. ونىڭ ورنىنان ءار اۋىلدان ءسۇت قابىلداۋ ورىندارىن اشىپ, سوعان ءسۇت وتكىزگەندەرگە سۋبسيديا قاراستىرىلسا دۇرىس بولار ەدى, – دەيدى كاسىپكەر. – بۇل بىرىنشىدەن قولىمىزدا باردى سىرتتان تاسىمالداماي, جەرگىلىكتى ونىمگە جول اشۋدىڭ امالى. ونىڭ ۇستىنە قازىر اۋىلدا سيىر ساۋاتىندار جوقتىڭ قاسى, مالى بولا تۇرا كوپ شاڭىراقتىڭ كۇنى قوراپتاعى سۇتكە قاراپ قالعان. بۇل ماسىلدىققا, ال ماسىلدىق رۋحاني ازۋعا الىپ كەلەتىن كەسەل. اۋىلداعى جۇمىسسىز جىگىتتەردىڭ كەيبىرىن ىنتالاندىرۋ ءۇشىن: «دىم ەشتەڭە تاپپاساڭ, كانال جاعاسىنان ءشوپ شاپ. مەن-اق ساتىپ الايىن» دەدىم. ول ءشوپتىڭ ماعان قاجەتى دە جوق. سەنەسىز بە, ەشكىم تىرشىلىك جاساعىسى كەلمەيدى. ۇيىندە جامباستاپ جاتىپ, جاردەماقى العانعا بوي ۇيرەتىپ العان. ۇكىمەت وسى كەسەلدىڭ الدىن الىپ, اۋىل تىرشىلىگىن تۇراقتاندىرىپ, ەڭبەك ەتۋدىڭ تيىمدىلىگىن ايقىندايتىن, اسىرەسە جاستاردى اۋىل ءومىرىن جاقسارتۋعا قىزىقتىراتىن باعدارلامالار قابىلدانعانى ءجون.
كەي اۋىلدارداعى جالاقىنىڭ مولشەرى مەملەكەت بەرەتىن جاردەماقىدان اسپايدى. بۇل دا جاتىپىشەر جالقاۋلىققا اپاراتىن بىردەن-ءبىر جول. سوندىقتان دا اۋىلعا كورسەتىلەتىن قولداۋلاردى ۇيلەستىرىپ, شارۋاشىلىقتا جۇمىس ىستەيتىندەردىڭ ەڭبەكاقىسىن كوتەرۋ كەرەك. وسىنداي باتىل قادامعا بارماساق, اۋىل شارۋاشىلىعى دا دامىمايدى, باعانى دا تۇراقتاندىرا المايمىز.
– اقشانى ميللياردتاپ توككەنمەن, اۋىل وزدىگىنەن دامىپ كەتپەيدى. قازىر وڭىردە بىرنەشە اۋىلدى اسىراپ وتىرعان جەرگىلىكتى ون شاقتى ينۆەستور بار. قانداي جاعدايدا دا ەگىنىن ەگىپ, نەسىبەسىن جەردەن تەرگەن وسى جىگىتتەر قاتارلاستارىنىڭ اراسىنان ىسكەرلىگىمەن ىرىكتەلىپ, حالىقارالىق مەنەدجەر دەڭگەيىنە جەتكەن ماماندار. ەندى ءبىز وسى ازاماتتاردان قوڭسى اۋىلداردى دا قاراماعىنا الۋىن سۇراۋىمىز كەرەك. ءبىر كاسىپكەر ءبىر جىلدا ءبىر اۋىلدى اياققا تۇرعىزاتىنى انىق. بۇل ءۇشىن ارنايى جوبا جاساتىپ, قايتارىمى شامالى باعدارلامالاردى قىسقارتۋ ەسەبىنەن قاجەتتى قارجى قاراستىرعان دۇرىس. كاسىپكەرگە سالماق سالماس ءۇشىن مەملەكەتتىك سۋبسيديانىڭ كەرەك جەرى وسى, – دەيدى «باي اۋىل» جوباسىنىڭ اۆتورى.
اۋىل تۋرالى ايتىلار اڭگىمە كوپ. ۇسىنىس تا جەتەرلىك. باستىسى, سولاردىڭ اراسىنان اۋىل تىرشىلىگىن جانداندىرۋعا جارايدى دەگەندەردىڭ ەسكەرۋسىز قالماعانى. ەل ەرتەڭىنە الاڭداعان ازاماتتاردىڭ ويى وسى.
قىزىلوردا وبلىسى
