1987-1991 جىلدارى الماتى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بوتانيكا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ەسەنباي اعەلەۋوۆ باستاعان توپ اقتوبە وبلىسىنىڭ وسىمدىكتەر دۇنيەسىن زەرتتەپ, 1 057 كۇردەلى تامىرلى, 50-گە جۋىق ەمدىك ماقساتتا قولدانىلاتىن وسىمدىك ءتۇرىن تىزىمدەپ, جويىلىپ كەتۋ قاۋپى بار 61 وسىمدىكتى قىزىل كىتاپقا ەنگىزدى. الايدا دالا توسىندەگى ءاربىر وسىمدىككە شىن جاناشىرلىقپەن قارايتىن بوتانيك عالىم 1996 جىلى ومىردەن وتكەن سوڭ ەلىمىزدىڭ باتىس ءوڭىرىنىڭ وسىمدىكتەر دۇنيەسىن كاسىبي تۇردە زەرتتەگەن بىردە-ءبىر جان بولمادى. ەسەنباي اعەلەۋوۆتىڭ بەسجىلدىق زەرتتەۋلەرىنىڭ تولىق ەسەبى, ەكسپەديتسيا كۇندەلىگى, ءوز قولىمەن جاساعان 500-گە جۋىق گەرباري وبلىستىق مۋزەي قورىندا ساقتاۋلى تۇر.
ق.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتى ەكولوگيا كافەدراسىنىڭ دوتسەنتى, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى اقىلجان تەلەۋوۆ پەن وسى وقۋ ورنىنىڭ بيولوگيا كافەدراسىنىڭ وقىتۋشىسى, PhD دوكتورانت باۋىرجان تۋرالين ءوڭىردىڭ وسىمدىكتەر دۇنيەسىن زەرتتەۋدى جالعاستىرىپ كەلە جاتسا دا, قارجىسىز, قولداۋسىز جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزۋ مۇمكىن ەمەس. ەكى عالىم جويىلۋ الدىنداعى ەندەميك وسىمدىكتەردى تالىمباقتاردا ءوسىرىپ, تۇقىمىن كوبەيتۋ قاجەت دەگەن پىكىردە. قازاق دالاسىندا وسەتىن 26 ءتۇرلى قىزعالداقتىڭ تەڭ جارتىسى – ەندەميكتەر, ياعني تەك وسى توپىراقتان باسقا جەردە وسپەگەندەر. ءبىزدىڭ دالامىز القىزىل, ءىرى شرەنك قىزعالداعىنىڭ وتانى دەپ قانشا ماقتانساق تا, تابيعات پەرزەنتى ادام اياعى ءجيى باساتىن توپىراقتا, جول جانە ءۇي قۇرىلىستارى جۇرگەن جەردە ءالسىز تامىرلانىپ, پيازشىعىن كىشىرەيتىپ, اقىرىندا وسى توڭىرەكتەن جوعالىپ تىنادى. باۋىرجان ءتۋراليننىڭ باقىلاۋىنشا, اقتوبە وڭىرىندە ءىرى گۇلدى شرەنك قىزعالداقتارى ايتەكە بي اۋدانىنىڭ سارات اۋىلىنان 37 شاقىرىم جەردە عانا جايقالىپ ءوسىپ تۇر. ويتكەنى ارعى جاعى ارقاعا جالعاساتىن ەلسىز القاپتى ادام دا, تەحنيكا دا سيرەك باسادى. ەرتەرەكتە وسى ءوڭىردىڭ قىرلارىن ەركىن جايلاعان, بىراق بۇگىندە ازايىپ كەتكەن لەمان قىزعالداقتارى ىرعىز-تورعاي تابيعي رەزەرۆاتىندا عانا قالعان. اقتوبە قىرلارىنىڭ تاعى ءبىر ءسانى –بيبەرشتەين قىزعالداعى دا قۇرىپ كەتتى دەۋگە بولادى.
مۋزەي قىزمەتكەرى اسەل بالقاسىنوۆا دالا وسىمدىگى – استراگالدى ەجەلدە سارمات تايپالارى بيە سۇتىمەن ارالاستىرىپ ەمدىك ماقساتقا قولدانعانىن ايتادى. ادام اعزاسىن ميكروەلەمەنتتەرمەن بايىتاتىن وسى وسىمدىكتى ەجەلگى بيلەۋشىلەر ادامنىڭ بەت كەلبەتىن جاسارتۋ ءۇشىن دە قولدانعان. وبلىستىق مۋزەي ەكسپوزيتسياسىندا قوبدا وزەنى جاعاسى مەن اقىراپ ەلدى مەكەنىنىڭ جانىنان جينالعان استراگال وسىمدىگىنىڭ ەكى ءتۇرى – بۇقتىرما جانە جۇمىرتقا جەمىس استراگالى قويىلعان. قازىر جويىلۋ الدىندا تۇرعان وسى وسىمدىكتى ەسەنباي اعىلەۋوۆ ەكسپەديتسياسى قۇرامىندا بولعان اقىلجان تەلەۋوۆ 1987 جىلى كەپپەشوپ تۇرىندە مۋزەي قورىنا تاپسىرعان. ال ەرتەرەكتە ويىل اۋدانىنىڭ اقشاتاۋ ەلدى مەكەنى جانىنان قازىلىپ الىنعان تۇلكى قۇيرىقتى ۆەبسيۆيا ەجەلگى زاماندا تيبەت جانە موڭعول مەديتسيناسىندا كەڭىنەن قولدانىلعان, قازىردە جويىلۋ الدىندا تۇر. وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى تابيعات ءبولىمىنىڭ قىزمەتكەرى مايرا بۋحانوۆانىڭ ايتۋىنشا, ەرتەرەكتە ويىلدىڭ بارقىن قۇمدارىنان الىنعان يىلگىش تال بىرنەشە جىل بۇرىن جويىلىپ كەتكەن. بىراق مۋزەي قورىندا كەپتىرىلگەن جاس وسكىنى ساقتالعان.
«ينە سەكىلدى وتكىر جاپىراقتارى بار قاسقىرجەم وسىمدىگى ساندىك-قولدانبالى ونەردە, ءۇيدى بەزەندىرۋدە جاقسى پايدالانىلادى. كورمەدە تۇرعان تاعى ءبىر وسىمدىك – شاتىراش نەمەسە شالفەي. كەز كەلگەن جەردە وسە بەرەتىن, كۇي تالعامايتىن, مەديتسينادا جاقسى قولدانىلاتىن شاتىراش – ەجەلگى وسىمدىكتەردىڭ ءبىرى. ەرتەدە مىسىر پەرعاۋىندارى ونى سىرتتان تاسىمالداپ, التىننىڭ باعاسىمەن بىردەي باعالاسا, ەمشىلەرى سوعىستان جارالانىپ ورالعان جاۋىنگەرلەردى ساۋىقتىرۋ ءۇشىن شاتىراش تۇنباسىنا بال قوسىپ بەرىپ ساۋىقتىرعان. قازاق ەمشىلەرى سۇتتىگەننەن جاساعان تۇنبانى تەرى اۋرۋلارىن ەمدەۋگە قولدانعان. ءبىزدىڭ جەرىمىزدە الاسا سۇتتىگەن, قۇم سۇتتىگەنى, ورال سۇتتىگەنى, تۇيە سۇتتىگەنى, كۇنباعىس سۇتتىگەنى دەگەن تۇرلەرى وسەدى. بالا كەزىمدە اجەمنىڭ دالادان دارىلىك شوپتەردى قالاي جيناعانىن كورىپ ءوستىم. وسىمدىكتىڭ اتالىعى مەن انالىعىن ءبولىپ جيناپ, كەپتىرىپ, قاعاز قاپشىقتاردا ساقتايتىن. قازاق ەمشىلەرى وشاعاندى سۇيەك-بۋىن اۋرۋلارىن ەمدەۋگە قولدانعان. ونىڭ ءبىر اتاۋى – شوعاينا. اتالارىمىز وشاعانعا قاراي وتىرىپ, اۋا رايىن بولجاعان. ءوسىپ تۇرعان وشاعاننىڭ تىكەنەگىن قولمەن ۇستاعاندا جۇمساق بولسا, جاقىنداپ كەلە جاتقان جاڭبىردىڭ بەلگىسى. ەرتەدەگى ادامدار بىزگە قاراعاندا تابيعاتقا جاقىنىراق بولعان, وسىمدىكتەر مەن اڭ-قۇستىڭ قيمىلىنا قاراپ, تابيعاتتاعى وزگەرىستى الدىن الا بىلگەن. اشتىق كەزىندە نە سوعىس دالاسىندا ادامدار شرەنك قىزعالداعىنىڭ پيازشىعىن جەپ ءتىرى قالعان. دالاداعى ءار وسىمدىكتىڭ ءوز اتاۋى بار. ماسەلەن كارىقىز, ەركەكشوپ دەگەن وسىمدىك اتاۋلارى نەگە ولاي دەپ قويىلعانىن بىلمەيمىز. بودەنەشوپ, قاسقىرجەم, كيىكوتى اتاۋلارىنىڭ اربىرىندە تەرەڭ ماعىنا بار. ايتا كەتۋ كەرەك, قازاقتىڭ قىز-كەلىنشەكتەرىنىڭ كيىمدەرىنە بىرىڭعاي وسىمدىك تەكتەس ورنەكتەر سالىنعان. ويتكەنى وسىمدىك كوبەيىپ, وركەندەۋدىڭ بەلگىسى», دەدى مايرا بۋحانوۆا.
دالا وزەندەرىنىڭ بەتىندە وسەتىن اقتۇڭعيىق قىزىل كىتاپقا ەنگىزىلگەن وسىمدىك. اقتوبە وبلىسىندا تۇڭعيىق گۇلدىڭ ەكى ءتۇرى تىركەلگەن. اق تۇڭعيىقتىڭ تامىرى وتە تەرەڭدە, سۋ استىنداعى ساباعىن قۋالاي وتىرىپ تۇبىنە جەتكەندە دە وڭايلىقپەن ج ۇلىنبايدى. ءبىزدىڭ جەرىمىزدە 400 ملن جىلدان بەرى ءوسىپ كەلە جاتقان پاپوروتنيكتەر دە قۇرىپ كەتۋ الدىندا. اقتوبە وبلىسىندا پاپوروتنيكتەر مارتوك ورمان شارۋاشىلىعى مەكەمەسىندە گەكتارعا جەتپەيتىن القاپتا عانا ءوسىپ تۇر.
وسىلايشا, اقتوبەدە تۇڭعىش رەت وتكىزىلگەن كورمەدە جويىلۋ قاۋپى ءتونىپ تۇرعان, سيرەك كەزدەسەتىن ەندەميك وسىمدىكتەر تۋرالى مول ماعلۇمات بەرىلدى. ادامداردىڭ تابيعاتقا دەگەن جىرتقىش كوزقاراسى, ب ۇلىنگەن ەكولوگيا, وزەن-كولدەردىڭ تارتىلۋى, اۋا رايىنىڭ كۇرت وزگەرىسى تابيعاتتىڭ نازىك بولشەگى –وسىمدىكتەر دۇنيەسىنە جاۋداي ءتيىپ جاتىر. ەرەكشە قورعاۋدى قاجەت ەتەتىن, جويىلىپ كەتۋ الدىندا تۇرعان ەندەميك وسىمدىكتەردى ارنايى تالىمباقتاردا كوبەيتۋگە بولادى. بىراق وعان جەرگىلىكتى عالىمداردىڭ مۇمكىندىگى از. ال دالا شوپتەرىن تۇگەندەۋ ساۋاتتى دا جۇيەلى جۇمىستى قاجەت ەتەدى.
اقتوبە وبلىسى
