جالپى, قازاق حالقى كەڭ-بايتاق دالانىڭ ىستىعى مەن سۋىعىنا قالىپتاسا وتىرىپ مال شارۋاشىلىعىمەن كەڭ كولەمدە اينالىستى ءارى وركەندەتە ءبىلدى. حالقىمىزدىڭ وسى سالامەن ەرتە زاماننان باستاپ اينالىسۋىنا نەگىز دە بار. ەڭ الدىمەن الەمدەگى جايىلىم جەر كولەمى بويىنشا قازاق دالاسى (187 ملن گا) بەسىنشى ەل بولىپ سانالادى. ەكىنشىدەن, عاسىرلار بويى قالىپتاسقان تاجىريبە ناتيجەسىندە ءتورت ت ۇلىك مالدى ءوسىرۋ – حالقىمىزدىڭ اتاكاسىبى. بابالارىمىز «مال – اۋليە, مالسىز بولساڭ جارىلقار قاي اۋليە» دەگەندەي, مالدى اۋليە ساناعان قازاق حالقىنىڭ عاسىرلار بويى تىرشىلىك كوزى دە اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ وسى سالاسى بولىپ كەلگەنى تاريحتان بەلگىلى. سوندىقتان ءبىز ءۇشىن قازاق اۋىلى مەن ءتورت ت ۇلىك مال ەگىز ۇعىم ەكەنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. اۋىلدى كوركەيتەمىز دەسەك, اۋىلداعى مال شارۋاشىلىعىنا كوڭىل ءبولىپ, ونىڭ ءتۇرىنىڭ, سانىنىڭ كوبەيۋىنە, وركەندەۋىنە, ودان الىناتىن ونىمدەردىڭ ساپاسىنا ەرەكشە ءمان بەرگەنىمىز دۇرىس.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ حالىققا جولداۋىندا «ەلىمىزدە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ كولەمىن جانە ونىڭ قوسىمشا قۇنىن ارتتىرۋ قاجەت. بۇل – ستراتەگيالىق مىندەت», دەپ اتاپ ايتتى. سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسى «بىزگە ساپالىق تۇرعىدان جاڭا مەملەكەتتىك باسقارۋشىلار كەرەك. مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردى ىرىكتەۋ جانە جۇمىستان بوساتۋ جۇيەسىن زامان تالابىن ەسكەرە وتىرىپ قايتا قۇرۋ كەرەك», دەدى. وسى ەكى ماسەلەنىڭ اۋىلعا, اۋىل ومىرىنە تىكەلەي قاتىسى بار ەكەنى ءسوزسىز.
بىرىنشىدەن, 2021 جىلعى مالىمەت بويىنشا قازاقستاندا ءىرى قارا مال باسى – 8,2 ملن, قوي – 18,6 ملن, ەشكى – 2,3 ملن, جىلقى – 3,5 ملن, تۇيە – 234,4 مىڭ باستى قۇرادى. اتالعان ءىرى قارا مال باسىنىڭ 52,3%-ى جەكە ءۇي شارۋاسىنىڭ, 38,2%-ى شارۋا جانە فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتاردىڭ يەلىگىندە بولسا, تيىسىنشە قوي 50/43%, جىلقى 44/49,4% كورسەتكىشپەن ءۇي شارۋاسىنىڭ جانە جەكە شارۋا قوجالىقتارىنىڭ يەلىگىندە. وسىلايشا, قازاقستاندا مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وندىرۋشىلەر نەگىزىنەن جەكە ءۇي شارۋاسى مەن شارۋا قوجالىقتارى بولىپ سانالادى.
مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن ءۇي جانە شارۋا قوجالىقتارى تۇبەگەيلى اۋىلداردا شوعىرلانعان. وسى باعىتتا ءاربىر وتباسىنىڭ تابىس كوزى مەن ونىڭ كولەمىن انىقتاۋ ماڭىزدى. ال اۋىلداعى ءاربىر ءۇيدىڭ ورتاق شارۋاسى – ءتورت ت ۇلىك مال. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ 80-85%-ى ءتورت تۇلىكتىڭ ءبىر نەمەسە بىرنەشە ءتۇرىن
اۋلاسىندا باعىپ, ودان ءونىم ءوندىرىپ, ونى ءوز وتباسىنا, ارتىعىن ەت, ءسۇت تۇرىندە نەمەسە باسقا دا ءونىم تۇرىندە وتباسىنىڭ تابىس كوزىنە اينالدىرىپ كۇن كورىپ جاتىر.
سونىمەن قاتار جەكە ءۇي شارۋاسىندا مال شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋگە مۇمكىندىكتەر جەتەرلىك. الايدا وسى باعىتتاعى جۇمىستاردى ءوز دەڭگەيىندە اۋىل تۇرعىندارى اتقارا الا ما؟ ءبىزدىڭ بىلەتىنىمىز, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ الدىندا ءبىر-ەكى مال ءتۇرى بولسا, بولعانى. ءتىپتى مال تۇقىمدارىن اسىلداندىرۋعا دا اسا ءمان بەرمەي كەلەدى.
اۋىلدا مال ءوسىرۋ مەن ودان ءونىم الۋ ءالى كۇنگە دەيىن اتا-بابادان كەلە جاتقان ەسكى جولمەن ىسكە اسىرىلىپ وتىر. ناتيجەسىندە, تەك قانا ءىرى قارا مالىنان ءسۇت ءوندىرۋ كەيىنگى 30 جىلدا ءبىر ساۋىن سيىرعا شاققاندا 1-1,2 مىڭ ليتردەن اسپاي وتىر. ودان بولەك باسقا مال تۇرلەرىنەن دە وندىرىلەتىن ءونىم كولەمى وتە تومەن. قازىرگى تاڭدا اۋىلدا قالىپتاسقان جاعداي ءۇي جانە شارۋا قوجالىعىنداعى مال شارۋاشىلىعىن ءتيىمدى جۇرگىزۋ ءارى وركەندەتۋ تەك قانا بىلىكتى, ءبىلىمدى مال مامانىنىڭ اۋىلعا قاجەت ەكەنىن كورسەتەدى.
اۋىلدىڭ, ءاربىر ءۇي اۋلاسىنىڭ وركەندەۋى ءۇشىن ولاردىڭ پروبلەمالارىن جوعارى باسقارۋ ورگانىنا جەتكىزە وتىرىپ شەشۋ – اۋىل اكىمىنىڭ تىكەلەي مىندەتى. وسى تۇرعىدان الار بولساق, اۋىل اكىمى قىزمەتىنە قاي ماماندىق يەسى لايىقتى دەگەن سۇراق تۋىندايدى. ارينە, اۋىلداعى نەگىزگى تىرشىلىك كوزى مال بولعاندىقتان, اكىمنىڭ نە ونىڭ ورىنباسارىنىڭ (ەگەر ول شتات كەستەسىندە بولسا) جوعارى ءبىلىمدى مامان – «مەنەدجەر-زووينجەنەر» بولعانى دۇرىس. ويتكەنى جوعارى ءبىلىمدى مەنەدجەر-زووينجەنەر اۋىلداعى مال تۇقىمىن جاقسارتۋعا, وعان سەلەكتسيالىق-اسىلداندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە, جوعارى ساپالى مال ونىمدەرىن ءوندىرىپ, ونى ءتيىمدى پايدالانۋدا بىلىكتىگىن كورسەتىپ, اۋىل تۇرعىندارىنا وسى باعىتتا باعدار بەرگەن بولار ەدى.
قورىتا ايتقاندا, تيەسىلى مينيسترلىكتەن نەمەسە اگەنتتىكتەن ەلىمىزدەگى 2 272 اۋىل اكىمىنىڭ, نە ولاردىڭ ورىنباسارلارىنىڭ ءبىرى «مەنەدجەر-زووينجەنەر» مامانى بولۋىن وتىنە وتىرىپ, اتالعان لاۋازىمداردى سايلاۋ ەرەجەسىنىڭ ءبىر تارماعى رەتىندە ەنگىزۋدى قۇپ كورەمىز. ناتيجەسىندە, اۋىلدى اۋىل مامانى باسقارسا, مال شارۋاشىلىعىنىڭ وركەندەۋىنە ىقپال ەتەر ەدى.
ال ەندى مال شارۋشىلىعى ماماندىعىنا توقتالار بولسام, تومەندەگى ماسەلەلەرگە ەرەكشە ءمان بەرگەن دۇرىس بولار.
بىرىنشىدەن, قازىرگى تاڭداعى اگرارلىق جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى بۇرىنعى زووتەحنيا ماماندىعىنىڭ ورنىنا ەنگىزىلگەن «مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءوندىرۋ تەحنولوگياسى» ماماندىعى ماماندىققا جاتا ما دەگەن ورىندى سۇراق تۋىندايدى. ەڭ الدىمەن, بۇل ماماندىق ماقالانىڭ نە بولماسا ديسسەرتاتسيالىق جۇمىستىڭ تاقىرىبىنا ءتان, ال ەگەر وسى باعىتتاعى ماماندىق قاجەت بولسا, وندا ول «مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءوندىرۋ تەحنولوگى» دەپ اتالۋى كەرەك.
ەكىنشىدەن, كوبىنە «زووتەحنيا», «عالىم-زووتەحنيك» نە بولماسا «زووينجەنەر» ماماندىقتارى توڭىرەگىندە اڭگىمە بولسا, مال شارۋاشىلىعىنا ءتان «ۆەتەريناريا» ماماندىعى بار دەگەن وي-پىكىر ايتىلادى. بۇل – دۇرىس ۇعىم ەمەس. ويتكەنى ۆەتەرينار نەمەسە مال دارىگەرىنىڭ مامان رەتىندەگى مىندەتى مۇلدەم بولەك. ۆەتەرينار – جوعارى ءبىلىمدى مال دارىگەرى. ونىڭ نەگىزگى جۇمىس باعىتتارى مەن مىندەتتەرى – اۋىل شارۋاشىلىعى مالدارىن ەمدەۋ. زووتەحنيا ماماندىعىنا ساي كەلەتىن ۆەتەريناريا ماماندىعىندا قىزمەتتىك مىندەت تۇرلەرى جوقتىڭ قاسى. تەك قانا مالدى قولدان ۇرىقتاندىرۋدا ءبىر-ءبىرىن الماستىرا الاتىن ماماندىقتار.
جالپى, قازىرگى زاماناۋي ءومىر تالابىنا ساي مال شارۋاشىلىعى مامانى – «مەنەدجەر-زووتەحنيك». مەنەدجەر – ءوندىرىستى ۇيىمداستىرۋشى مامان. ول – نەگىزىنەن كاسىپورىنداعى, اۋىل جاعدايىنداعى بارلىق جۇمىستى ۇيىمداستىرۋ, ۇيلەستىرۋ جانە باسقارۋ ماسەلەلەرىمەن اينالىساتىن مامان. زووينجەنەر – مال ءوسىرۋدىڭ جوعارى ءبىلىمدى مامانى. ول مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ, تابىندى ءوز تولىنەن ءوسىرۋ, مالدىڭ ازىق قورىن قۇرۋ, مال ءونىمىن ءوندىرۋ سياقتى قىزمەتتەردى اتقارادى. سوندىقتان ماماندىقتىڭ اۋىل ومىرىندەگى ورنى جوعارى ەكەنىن ەسكەرە وتىرىپ, اگرارلىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىلىم باعدارلاماسىنا «مەنەدجەر-زووينجەنەر» ماماندىعىن ەنگىزىپ, بىلىكتى مال مامانىن دايىنداۋ ماقساتىندا ارنايى مەملەكەتتىك كۆوتا ءبولۋ كەرەك. وسى ورايدا قازاق ۇلتتىق اگرارلىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءبىر توپ عالىم-ۇستازدارى 2019 جىلى «مەنەدجەر-زووينجەنەر» ماماندىعىنىڭ وقۋ باعدارلاماسىن ازىرلەپ قويعانىن اتاپ وتكەن ءجون. تەك ونى ءىس جۇزىندە اسىرۋ كەرەك.
«مەنەدجەر-زووينجەنەر» ماماندىعىنىڭ وقۋ باعدارلاماسى قابىلدانىپ, وسى ماماندىق بويىنشا بىلىكتى, ءبىلىمدى ماماندار دايارلانىپ, ول اۋىل اكىمدەرىنىڭ سايلاۋ تالاپتارىنىڭ ءبىر تارماعى بولسا, ارينە, جوعارى ءبىلىمدى مال مامانىن جۇمىسقا ورنالاستىرۋ, مال باسىن كوبەيتىپ, ودان وندىرىلەتىن ءونىم كولەمىن ارتتىرۋ ماسەلەسى دە شەشىلگەن بولار ەدى. وسى ماماندىق يەلەرىنىڭ وبلىستىق, اۋداندىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارمالارىنا, رەسپۋبليكالىق مال تۇقىمدارى پالاتالارىنا, عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنا, قۇس فابريكالارىنا, جوعارى وقۋ ورىندارىنا ورنالاسۋلارىنا مۇمكىندىكتەرى جەتكىلىكتى.
ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ قىر-سىرىن اۋىل بالاسى عانا جەتىك بىلەدى. سوندىقتان اۋىل جاستارىن ءتورت ت ۇلىك مالدان ۇركىتىپ الماي, ولاردى وسى باعىتتا ءبىلىم الىپ, اۋىل مامانى, مال شارۋاشىلىعى مامانى رەتىندە قالىپتاستىرۋ كەرەك. جالپى, ءتول شارۋاشىلىعىنان الىستاعان سايىن قازاق قازاقتىعىنان دا الىستاي بەرەتىنىن ۇعىنساق ەكەن.
ءابدىراحمان ومباەۆ,
ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى,
مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى
