مۇنىڭ سىرتىندا, وڭىردە ماي مەن قوسپاجەم زاۋىتىن سالۋ كوزدەلىپ وتىر. مۇنىڭ ءبارى ورىسكە باي توبىل-تورعاي اتىرابىنداعى ءىرى قارا سانىنىڭ ۇلعايا تۇسۋىنە, اۋىلدىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋعا, تۇرعىنداردى تۇراقتى جۇمىسپەن قامتۋعا جول اشادى دەيدى ماماندار.
بۇگىندە جەر جىرتتىپ, ءشوپ شاباتىن تەحنيكاسى بار شارۋا دا, دىمى جوق قاراپايىم تۇرعىن دا مال ءوسىرىپ, ونى كوبەيتۋگە اسا ق ۇلىقتى ەمەس. ويتكەنى ەڭبەگىنىڭ وتەۋى از, ماڭداي تەرىنىڭ اقتالۋى قيىن. ماسەلەن, وڭىردە اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىسىپ جاتقان 7 760 كاسىپورىن بار. ونىڭ 872-ءسى – ءىرى شارۋاشىلىق ساناتىنا جاتاتىن جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىكتەر. الايدا بۇل سەرىكتەستىكتەردىڭ 60 شاقتىسى عانا مال ۇستايدى. ونىڭ ىشىندەگى 12 ءىرى شارۋاشىلىقتا عانا مال باسى 400-دەن اسادى.
اۋىلشارۋاشىلىق ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل تەڭىزگە تامعان تامشىداي عانا. مال شارۋاشىلىعىن ىلگەرىلەتۋ ارقىلى اۋىل-اۋىلدا مىڭداعان جۇمىس ورىندارىن اشۋعا بولادى. مىسالى, ءبىر ءسۇت فەرماسىنىڭ ءوزى 40 شاقتى ادامدى تۇراقتى جۇمىسپەن قامتيدى.
تەك ەگىن شارۋاشىلىعىمەن عانا اينالىسىپ جاتقان 800-دەن استام سەرىكتەستىكتىڭ وكىلدەرى مال شارۋاشىلىعىن جالاڭ قارجىنىڭ كۇشىمەن عانا دامىتۋ مۇمكىن ەمەس دەپ وتىر. ولاردىڭ پىكىرىنە دەن قويساق, بۇل ماسەلەنى جان-جاقتى ويلاستىرىلعان, ءتيىمدى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ارقىلى عانا شەشۋگە بولادى.
راس, قولعا الىنعانىنا ءبىرتالاي جىل وتسە دە, تيىمدىلىگىن كورسەتە الماعان «سىباعا» باعدارلاماسىنا دا سىن ايتۋشىلار كوپ. كوپشىلىك شارۋانىڭ ورتاق پىكىرى «سىباعا» باعدارلاماسى وتە كەش باستالدى دەگەنگە سايادى. ويتكەنى بۇل باعدارلاما وڭىردە اۋىلدار كۇيرەگەننەن كەيىن عانا قولعا الىندى. سوندىقتان مال باسىن كوبەيتۋگە تەك قارجى سالۋ ازدىق ەتەدى. قارجىنىڭ كۇشىمەن مالدى توقسانىنشى جىلدارى, حالىقتىڭ باسىم كوپشىلىگى ءالى اۋىلدا تۇرىپ جاتقان كەزەڭدە كوبەيتۋگە بولاتىن ەدى.
ء«تورت ت ۇلىككە قولايلى قانشاما جەرىمىز, سۋى تۇششى وزەن-كولىمىز بار. سوندىقتان قانداي جاعدايدا دا مال شارۋاشىلىعىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ كەرەك. بۇل ءۇشىن جەڭىلدەتىلگەن پايىزدىق مولشەرلەمەمەن نەسيە بەرۋ, ونى وتەۋدى التى ايدان سوڭ عانا باستاۋ سياقتى قارجىلاي قولداۋ تەتىكتەرىنەن بولەك, مالدى ەتكە وتكىزۋ جاعىن دا جان-جاقتى ويلاستىرۋ قاجەت. مال شارۋاشىلىعى مالدان پايدا تۇسكەن جاعدايدا عانا داميدى. مال ءوسىرىپ, ودان تابىس تاپقان جاعدايدا عانا بۇل سالاعا جۇرتتىڭ جاپپاي قىزىعۋشىلىعى ويانادى. اركىم مال وسىرۋگە ۇمتىلادى. سوندىقتان مالدى تۇراقتى تۇردە ساتىپ الىپ وتىراتىن سەنىمدى جول قالىپتاستىرۋ قاجەت. فەرمەر ءوزى وسىرگەن مالدى لايىقتى باعاعا ساتا الاتىنىنا سەنىمدى بولعاندا عانا شارۋاسى ىلگەرىلەيدى. ياعني الدىمەن مالدى لايىقتى باعاعا ساتىپ الاتىن توڭازىتقىشى, سويۋ تسەحى بار ءىرى كومپانيالار بولۋى شارت. ولار شەتەلدەرگە اي سايىن 2-3 نەمەسە 5 مىڭ توننا ەت ساتا الاتىنداي بولسا ءتىپتى جاقسى. ماسەلەن, اۋعانستانعا بيداي جىبەرىپ جاتقان كادىمگى ترەيدەرلەر بار عوي, سول سياقتى ەت ەكسپورتىنا دا ترەيدەر قاجەت. سوندا عانا جۇرت جاپپاي مال وسىرۋمەن اينالىسا باستايدى. ونىڭ اينالاسىندا تەرى, ءجۇن وڭدەۋ سالاسى دا قولعا الىنسا يگى», دەيدى شارۋالار.
مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسىپ جۇرگەن بىرنەشە شاعىن فەرمەرگە ء«ىرى كاسىپورىندار اشۋ ارقىلى اۋىلدىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا بولا ما؟» دەگەن ساۋال تاستاپ كوردىك. ويتكەنى وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن ارقالىقتا ەت كومبيناتى اشىلعاندا جۇرت «ەندى تورعاي وڭىرىندە مال شارۋاشىلىعى داميدى, كومبينات جەرگىلىكتى حالىقتىڭ قولىنداعى مالدى لايىقتى باعامەن ساتىپ الىپ وتىرادى, سايكەسىنشە, ءار اۋلادا ءتورت ت ۇلىك كوبەيەدى» دەپ شۋلاسقان. الايدا كومبينات جەكە تۇرعىنداردىڭ قولىنداعى مالدى قىمباتسىنىپ, وزىنە ارنايى بورداقىلاۋ الاڭىن سالىپ الدى دا, قازىر دەربەس تىرشىلىك ەتىپ جاتىر.
مالساق جۇرتتىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, اۋىلدى كوركەيتۋ ءۇشىن شاعىن فەرمەرلەردى كوبەيتۋ كەرەك. الايدا بۇل جەردە «مال باققانعا بىتەدى» دەگەن قاعيدانى ۇمىتپاۋ كەرەك. ايتپەسە, قازىر اۋىلدا وتىرىپ, ءسۇتتى ساتىپ الىپ ءىشىپ وتىرعان اعايىن دا از ەمەس. «سىباعا» باعدارلاماسىنا قاتىسقانداردىڭ دا ءبارى بىردەي فەرمەر بولىپ كەتكەن جوق. استىرتىن اۋىز جالاسىپ, جاقىن اعايىن-تۋىستارىنىڭ نەمەسە جەرگىلىكتى شارۋانىڭ مالىن ۋاقىتشا وزىنىكى ەتىپ تىركەتىپ, «سىباعا» ارقىلى مەملەكەتتەن العان قارجىعا توي جاساپ, اۆتوكولىك ساتىپ العاندار دا كەزدەسەدى. سوندىقتان مەملەكەت قولداۋدى ناعىز مال باعا الاتىن, شارۋاقور ادامدارعا كورسەتۋى كەرەك.
ماسەلەن, مەڭدىقارا اۋدانىنداعى تەڭىز اۋىلىندا تۇراتىن ەربول قارىمساقوۆ 2015 جىلى وبلىس اكىمدىگىندەگى قىزمەتىن تاستاپ, اۋىلعا بارىپ, مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسا باستادى. اۋەل باستا ءىنىسى ەكەۋى شارۋاشىلىقتى 4-5 سيىرمەن باستاپ ەدى, بۇگىندە 50 شاقتى ءىرى قاراسى, 300 قويى بار.
– مال باسىن كوبەيتۋ ءۇشىن جەم-ءشوپ, ونى ەگەتىن, شاۋىپ الاتىن جەر, قوسىمشا قول كەرەك. بيىل مەن 35 گەكتار ارپا ەكتىم. بىراق ونى ورىپ الۋ ءۇشىن دۇرىس كومباينشى تابا الماي قينالدىم. كومبايننىڭ ءبارى ەسكى, ەككەن ءونىمنىڭ جارتىسى جەردە قالادى. كومبايننىڭ سوڭىنان جۇگىرىپ ءجۇرىپ قانشاما ۋاقىت كەتەدى. ەندى كەلەسى جىلدان باستاپ ارپا ەكپەي-اق, جەم ساتىپ الۋدى ويلاپ وتىرمىن. سول ءتيىمدى سياقتى. ەگىن ەگۋگە شامامىز جەتپەيدى. تەك مال ۇستاپ, جەمىن ساتىپ الۋعا بولادى. ال ءشوپتى ءوزىمىز شاۋىپ الامىز. بىراق بىزدە ءشوپ شاباتىن جەر جوق. مەن, مىسالى, شابىندىقتى جالعا الىپ وتىرمىن. جەتپەگەن ءشوپتى شالعاي جەرلەردەن شاۋىپ الامىز. بيىل 200 وراما ءشوپ, 300 وراما سابان دايىندادىم. ونى تەك قارا مالعا بەرىپ جاتىرمىن. ال قوي بۇگىنگە دەيىن تەبىندە ءجۇردى. قاماعانىما 2-3-اق كۇن ءوتتى. نەگىزى, ەكونوميكالىق جاعىنان ەسەپتەگەندە, قارا مالدان گورى قوي باققان ءتيىمدى مە دەپ ويلايمىن. بىراق قوي باعۋ ءتيىمدى بولعانىمەن, ونىڭ ەتىن وتكىزۋ قيىن, – دەيدى ەربول قارىمساقوۆ.
قازىر ەت كومبيناتتارى ءىرى قارانى سالماعى مەن ارىق-سەمىزدىگىنە قاراي 1 600 بەن 1900 تەڭگەنىڭ ارالىعىندا ساتىپ الادى. مالدىڭ تەرىسى كوبىنە دالادا قالىپ جاتىر. ونىڭ سىرتىندا, ەتتىڭ باعاسى بىلتىردان بەرى وزگەرمەگەن. فەرمەرلەردىڭ سوزىنە قاراعاندا, ەگەر ەت باعاسى شىققان شىعىن مەن ەتكەن ەڭبەككە ساي بولسا, اتاكاسىپكە دەگەن قىزىعۋشىلىق تا ارتادى.
– ءبىر جىلدارى وزبەكستاننان كەلىپ مالدى تىرىدەي الىپ كەتەتىن. مالدىڭ باعاسى دا جاقسى ەدى. سودان ۇرعاشى مال ازايىپ بارا جاتقان سوڭ, بۇعان تىيىم سالىنعان. وسىلايشا, سىرتقا ءونىم شىعارا الماي قالدىق. ەندى سول كۆوتا قايتا اشىلادى ەكەن دەگەن اڭگىمە شىعىپ جاتىر. قازىر ءبىر ءىرى قارانى ءارى كەتسە 300 مىڭ تەڭگەدەن وتكىزەمىز, ەگەر سىرتتان كەلىپ 400 مىڭ تەڭگە ۇسىنسا, ارينە وعان قۋانا بەرەمىز عوي, – دەدى فەرمەرلەر.
وزبەكستاندىق كاسىپكەرلەر ءۇشىن ءىرى قارانى تىرىدەي ساتىپ العان ءتيىمدى. ويتكەنى ولار مالدى تولىق وڭدەۋدى يگەرىپ العان. ءتىپتى سويىلعان مالدىڭ قانى مەن تەزەگىنە دەيىن وڭدەلەدى. مالدىڭ ءمۇيىز-تۇياق, سۇيەگىنەن ۇن تارتىپ, قانىنان يت پەن مىسىققا تاماق جاساپ, تۇگىنە دەيىن كادەگە جاراتادى. تەك جانۋاردىڭ ىشىندە قالعان اۋا عانا وڭدەلمەيدى.
بيىل وبلىس باسشىسى قۇمار اقساقالوۆ اۋدان اكىمدەرىنە فەرمالاردى كوبەيتۋ تۋرالى تاپسىرما بەرىپ وتىر. وڭىردە مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ 2023-2025 جىلدارعا ارنالعان جوسپارى دا جاسالىپ, پىسىقتالىپ جاتىر.
ال ءتورت ت ۇلىك ورگىزىپ, مال ۇستاپ وتىرعان شارۋاباستى جۇرت: «ەڭ باستىسى, ەتتىڭ باعاسى مال ءوسىرۋدىڭ قيىندىعى مەن جەمشوپكە, قوراجاي, تەحنيكا كۇتىمىنە كەتەتىن قىرۋار شىعىنعا ساي بولۋ كەرەك, مال شارۋاشىلىعى سوندا عانا ىلگەرىلەيدى», دەيدى.
قوستاناي وبلىسى
