كوللاجدى جاساعان زاۋرەش سماعۇل, «ەQ»
اۋەلى مال يەسىمەن ساۋدالاسقان. كۇنى بۇرىن تەلەفون ارقىلى كەلىسسە دە, سوعىمنىڭ ءتۇرىن كورگەن سوڭ جاستايىنان مال ىشىندە ءجۇرىپ, كوزى قانىققان ادام ەمەس پە, اپام ءدۇدامال. يەسى جەتپىس كۇن جەمدەدىم دەپ انت-سۋ ءىشىپ تۇر. اقىرى كەلىستى. الۋشى ءتورت كىسى بولعان سوڭ اپام دا باس تارتا المادى عوي دەيمىن. ەڭ قىزىعى, قازىنى كورۋ. ءبارى دەمىن ىشىنە تارتىپ تۇر. اۋەلى تەرىسىن سىپىرىپ جاتقان قاساپشىلار جاقسى دەسكەن, كەمىندە بارماق بولۋى مۇمكىن. ءۇمىت اقتالمادى. پىشاق قىرىنداي عانا قازى بايلاپتى. ايتپاقشى, شاعىن اۋىلدا قاساپشى تاۋىپ الۋدىڭ ءوزى قيىن شارۋاعا اينالعان سىڭايلى. بۇرىن ءبىزدىڭ جاقتا قولاقىسى دەپ ارالىق ومىرتقانى الاتىن. قازىر ءبىر تايدى 25-30 مىڭ تەڭگەگە سويادى. قاساپشىلىق تا ونەر. بۇرىن الەڭكەدەي جالانعان جاس جىگىتتەر سوعىمدى قاس پەن كوزدىڭ اراسىندا بۇتارلاپ تاستايتىن. قازىرگى قاساپشى ەگدە تارتقان ادامدار. كۇن سۋىقتا ەشكىم قولىنا پىشاق ۇستاعىسى كەلمەيدى. باعزى زاماندا سوعىم سويۋ وتباسىلىق مەرەكە ەدى. كورشى-قولاڭ سوعىمدارىڭ شۇيگىن بولسىن دەپ, قۇتتىقتاي كەلەتىن. سول كۇنى ءبىر قازان قۋىرداق قۋىرىلىپ, ءتامام جۇرت اۋىز تيەتىن. كەشكىسىن كوڭىلى جاقىن ءتورت-بەس تاباق كىسىنى ومىرتقاعا شاقىراتىن. قازىر جىم-جىرت, ءتىپتى جىعىلعان تايدىڭ سيراعىن ۇستاساتىن دا ادام جوق. اركىم ءوز بەتىمەن. قازاقتىڭ وسى ءبىر سوعىم ءداستۇرى ەل ىشىندەگى ىنتىماقتى ورىستەتىن دۇنيە ەكەن عوي. نيەت تارىلعالى ءبىر-بىرىنە قاراسۋدان, قول ۇشىن بەرۋدەن تىيىلعان ءتارىزدى.
كەشكىلىك اعايىن اس ءىشىپ كەتۋگە شاقىرعان. ەل ىشىندەگى كەلەر-كەتەرى جوق اڭگىمەنى ايتىپ وتىرعانبىز. تاباق تارتىلدى. توسقازى سالىنىپتى. جاس مالدا, بۇگىنگىدەي پىشاق قىرىنداي قازى بايلاعان ارىق مالدا ەتەگى بولمايدى. ءبىزدىڭ جاقتا توسقازىنى كەيدە قارا قابىرعا دەپ تە اتاي بەرەدى. قوناققا تارتۋعا جارامايتىن مۇشە. تۇستەپ قاراعان اپاي تۇتىگىپ كەتتى. بىراق داستارقاننىڭ بەرەكەسىن المايىن دەدى مە, ءتىس جارماعان. ەل تاراعان سوڭ كەلىنىن شاقىرىپ الدى. اقىل ايتا باستاعان. بۇرىنعىنىڭ ءداستۇرى, بۇگىنگىنىڭ كەلىنىنىڭ جادىندا جۇرەر جاي. بار نارسەنىڭ ءوزىن ۇقساتىپ بەرە بىلگەنگە نە جەتسىن؟!
– جىلقىنىڭ ەڭ قادىرلى مۇشەلەرى قازى-قارتا, جال-جايا. ون ەكى قازىنى شەككە اينالدىرعاندا التى قوس قازى بولادى. ەسىڭدە بولسىن, جىلقىنىڭ جىعىلعان جاعىنىڭ قازىسى تىعىز بولادى. سول جاقتىڭ قازىسىن اينالدىرعان دۇرىس, – دەدى اپاي, – مىناۋ بەلدەمە, ومىرتقا مەن جايانىڭ اراسى. بۇل التىعا بولىنەدى. ەكى تالدان ءتورت كىشى قابىرعا تاستى دەپ اتالادى. كەي جەردە قازىنىڭ ورنىنا دا سالىنادى. مىنا بىرەۋى بۇعانا. بۇعانانىڭ ەتى قاتتىلاۋ بولعانىمەن, قادىرلى مۇشە ەسەبىندە. قۇداعا سالادى. جالپى, جىلقىدا 17 ومىرتقا بولادى. ەرتەرەكتە قوناقجاي اتا-بابامىز ومىرتقانى ىركىپ, سىيلى قوناق كەلىپ قالار دەپ ساقتاپ وتىرعان. ەت جاقىن اعايىن-تۋىسىڭنىڭ «ۇيىڭنەن ءبىر ومىرتقا مۇجىگەن جوقپىن» دەپ وكپەلەيتىن ءسوزى سودان قالعان. ومىرتقا تاۋسىلعاندا توسپەن دە الماسۋعا بولادى. قابىرعانىڭ باسى – قازىنىڭ ومىرتقادان شىعاتىن جاعى, ءبىزدىڭ جاقتا مۇنى قاتاعان باسى دەپ اتايدى. ادەتتە قاتاعان باسىن ىشەككە بىرگە اينالدىرادى. ساندا ءۇش جىلىك, قولدا ءۇش جىلىك. سانداعى جىلىكتەر ورتان جىلىك, اسىقتى جىلىك, جامباس بولىپ بولىنەدى. قوناق كۇتۋ قاعيداسىن قاپىسىز مەڭگەرگەن بۇرىنعىلار جامباستى دا جىلىك ەسەبىنە جىبەرىپ, تاباققا جەكە سالعان. قولداعى توقباس, كارى جىلىك, جاۋىرىن. جاۋىرىن دا جىلىك ساناتىندا مۇشە ەسەبىندە. ايتسە دە ەتتى كوبەيتۋ ءۇشىن سالىناتىن جاناما مۇشە. قازىنىڭ شەتى تەلشىك دەپ اتالادى. تەلشىكتىڭ ۇشىن كەسىپ الادى, ونى مىقىن دەپ اتايدى. قارىنداردىڭ بۇلدىرماقسىز, ءتاتتىسىن قارا قارىن, ال بۇلدىرماعى بارىن جاي قارىن دەيدى. قارتاعا تاياۋ قادىرلى قارىندى جىڭىشكە قارىن دەپ اتايدى, ىشەك جۋان جانە جىڭىشكە بولىپ ەكىگە بولىنەدى. جۋان ىشەككە قازى اينالدىرادى. پىسىق قىز-كەلىنشەكتەر جىڭىشكە ىشەكتەن شۇجىق ىستەيدى. مىنا بىرەۋى قولقا. ونىڭ ساباعى بارىن تۇزداپ, اينالدىرىپ, مىڭ جىلدىق قۇدانىڭ سىباعاسى رەتىندە ساقتاپ قويادى. ال ساباعى جوق جۇرەك قولقاسى بالانىڭ نەسىبەسى. ايتپاقشى, جامباس ۇشكە بولىنەدى. ورتادا شۇقىرشاعى قالادى. ەكى جاقتاعى كەمىك باسى قادىرلى قوناقتىڭ سىباعاسى. قازاق كارى جىلىكتىڭ باسىن تولارساقتىڭ باسى دەيدى. ونى وسە كەلە ەتىگىڭ قيسايىپ كەتەدى دەپ بالاعا, تولعاعىڭ قاتتى بولادى دەپ ايەلدەرگە بەرمەيدى. ال وكپە قۋىرداقتان باسقاعا جارامايدى. جالبىرشاق قارىندى يتكە تاستايدى. ادەتتە جاۋجۇمىر دەپ اتايدى. «جاقسى بولسا جاۋجۇمىردى يت جەي مە؟!» دەگەن سودان قالعان.
ىمىرت ۇيىرىلە ات باسىن قالاعا بۇرعانبىز. جول قىسقارسىن دەپ ناعاشى اپامدى اڭگىمەگە اينالدىردىم. سونداعىم كەلىنگە ايتقان كەڭەسى. ديكتوفونعا جازىپ الدىم. جالعىز ءبىزدىڭ كەلىن عانا ەمەس, قازاقتىڭ بار كەلىنى بىلە جۇرسە ارتىق بولماس دەگەن وي عوي.
كوكشەتاۋ
