تابىس از, تۇرمىس تومەن

ماسەلەن, 2021 جىلى ەلىمىز بو­يىنشا ورتاشا ايلىق جالاقى – 250 311 تەڭگە, ال اۋىل شارۋاشىلىعىندا نەبارى 150 705 تەڭگە بولدى. وسى ستاتيستيكالىق كورسەتكىشتىڭ ءوزى دە شىنايى جاعدايدى بەينەلەمەيتىن, اۋىلدىقتاردىڭ كوبىنىڭ ەزۋلەرىنە كۇلكى ۇيىرەتىن «تسيفرمەن ويناۋ» ەكەنى انىق. اسىرەسە, ەكسپورتقا ميلليونداعان توننا ساپالى بيداي مەن ۇن شىعارىپ وتىرعان نەگىزگى استىقتى ايماقتارداعى ورتاشا جالاقى رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەن ەداۋىر تومەندىگى ويلاندىرماي قويمايدى. ماسەلەن, ونىڭ مولشەرى اقمولا وبلىسىندا – 203 006 تەڭگە, قوستاناي وبلىسىندا – 201 923 تەڭگە, سولتۇستىك قازاق­ستاندا 187 501 تەڭگە بولعان. ال اتالعان وبلىس­تاردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالا­سىن­داعى ورتاشا جالاقى وڭىرلىك ورتاشا جالاقىدان شامامەن 40 پايىزداي كەم.

وكىنىشكە قاراي, تۇگىن تارتسا مايى شىعاتىن قۇنارلى جەرى, جۇپار شاشقان اق قايىڭ شوقتارى مەن بالىعى شورشىعان ايدىن كول­دەرى كوزدىڭ جاۋىن الاتىن تابي­عاتى كوركەم سولتۇستىك وڭىرلەر تۇر­عىن­دارىنىڭ سانى جىلدان-جىلعا ازايىپ بارادى.

بۇل تەرىس ءۇردىس­تى ۇكىمەت كەيىنگى جىلدارى جۇزەگە اسىرىپ كەلە جات­قان جۇ­مىس كۇشى ارتىق وڭىرلەر­دىڭ تۇر­عىن­­دارىن ەرىكتى تۇردە قونىس اۋدارۋ جانە شەتەلدەردەن اتاجۇرت­قا ورال­عان قانداستاردى كۆوتا بو­يىنشا ورنالاستىرۋ باعدارلاما­لارى توقتاتا العان جوق. بارىنەن دە ەل­دىڭ شەتىندە, جەلدىڭ وتىندە جايعاس­قان سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا قالىپتاسقان جاعداي دابىل قاعار­لىقتاي. قىزىلجار وڭىرىندەگى اۋىل­داردىڭ ءتۇتىنى بىرتىندەپ ءوشىپ جاتىر. ناقتى ايتساق, 2017 جىلعى 1 قاڭتارداعى جاعداي بويىنشا وبلىستا 673 اۋىل بار ەدى. ارادا وتكەن بەس جىل ىشىندە ولاردىڭ 38-ءى جابىلىپ, كارتادان الىنىپ تاستالدى. بۇل ازداي, قازىرگى 635 اۋىلدىڭ 328-ءى تىرەك جانە سەرىكتەس اۋىلدىق ەلدى مەكەندەر تىزبەسىنە ەنگىزىلمەي, «كەلەشەگى جوق» دەگەن قاتاڭ ۇكىم كەسىلگەندەي بولىپ وتىر.

1999 جىلى جۇرگىزىلگەن ۇلتتىق ساناق قورىتىندىسى بويىنشا قىزىلجار وڭىرىندە 725 980 ادام تۇرعان بولسا, ارادا وتكەن 23 جىل ىشىندە سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى تۇرعىندارىنىڭ سانى 188 932 ادامعا ازايىپ, 2022 جىلدىڭ باسىندا نەبارى 537 048 تۇرعىن قالىپتى. سول­تۇستىكقازاقستاندىقتار باس­قا وڭىرلەرگە, اسىرەسە رەسەي فەدەرا­تسياسىنىڭ كورشىلەس وبلىستارىنا كوشىپ كەتىپ جاتىر. «ارقادا قىس جايلى بولسا, ارقار اۋىپ نەسى بار؟!» دەمەكشى, مۇنىڭ باستى سەبەپتەرى – باسقا وڭىرلەرمەن سالىستىرعاندا وبلىستا جالاقىنىڭ ازدىعى جانە تۇرمىستىق جاعدايدىڭ تومەندىگى ەكەنى داۋسىز. ال قاي كەزدە بولسىن باعاسىن جويمايتىن ءونىم – استىقتى مول وندىرەتىن وڭىردە جالاقى نەگە ماردىمسىز؟

...وسىدان ون شاقتى جىل بۇرىن سولتۇستىك قازاقستان وب­لىستىق ورىس دراما تەاترىندا ءوڭىر اكتيۆىنىڭ جينالىسى بولىپ, وندا اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى. مىنبەرگە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ شىققان بەدەلدى شارۋاشىلىق باسشىسى: «قازىر اۋىلدا مەحانيزاتور تابۋ پروبلەماعا اينالدى. زەينەت دەمالىسىنا شىققانداردىڭ ورنىن باساتىن كادر ىزدەپ اۋرەمىز. جاس­تار تراكتورعا جولاعىسى كەلمەيدى. كوپشىلىگى وڭاي جۇمىس ىزدەپ, قالاعا قاشىپ جاتىر. اۋىلدا قالعاندارى سەلەڭدەپ بوس جۇرەدى. اتا-انالارىنىڭ زەينەتاقىسىنا تاماق اسىرايدى. بۇل قالپىمىز­بەن اۋىل شارۋاشىلىعىن قالاي كوتەرەمىز؟ ۇكىمەت وسىنى نەگە ويلامايدى؟!» دەدى داۋسىن كوتەرە. ونىڭ پىكىرىن بىرنەشە ارىپتەسى قولداپ: ء«يا, اۋىل جاستارىنىڭ جۇمىس ىستەگىلەرى كەلمەيدى», دەپ جارىسا «جىلادى». سودان سوڭ ءسوز كەزەگى تايىنشا اۋدانىنداعى جاقسى جەتىستىكتەرىمەن اتى شىعا باستاعان «ستەم» جشس ديرەكتورى سەرگەي زۆولسكيگە ءتيدى.

«مەن جاستار جۇمىس ىستەگىسى كەلمەيدى دەگەن پىكىر ايتقان ارىپ­تەستەرىممەن كەلىسە المايمىن. سىزدەر ءوز شارۋاشىلىعىڭىزداعى مەحانيزاتورلارعا قانشا جالاقى تولەيتىنىڭىزدى نەگە ايتپايسىزدار؟ ارينە, ۋاقتىلى جەر جىرتۋ, تۇقىم سەبۋ, ەگىندى ارامشوپتەر­گە قارسى وڭدەۋ, استىقتى جاۋىن-شاشىنعا ۇرىندىرماي جيناپ الۋ ءۇشىن جانتالاساتىن اۋىر جۇمىستى 30-45 مىڭ تەڭگەگە (ول كەزدە 200-300 اقش دوللارى – ك.م.) كىم ىستەگىسى كەلەدى؟! ال قازىرگىدەن بەس-التى ەسە كوپ جالاقى تولەسەڭىزدەر, ديقان بولامىن دەيتىن جاس جىگىتتەر تابىلاتىنىنا كەپىلدىك بەرەمىن. مىسالى, ءبىز ءوز شارۋاشىلىعىمىزدا ماسەلەنى وسىلاي شەشتىك. سوندىقتان بىزدە كادر تاپشىلىعى جوق. جاس­تارى­مىزدىڭ كوبى ەشقايدا كەتپەي, تۋىپ-وسكەن اۋىلىندا قالىپ, جەرمەن جۇمىس ىستەپ, تابىس تاۋىپ, وتباسى قۇرىپ, باقۋاتتى ءومىر ءسۇرىپ جاتىر», دەدى سەرگەي اداموۆيچ.

كەيىن كەزدەسىپ, سول جيىندى ەسكە تۇسىرگەنىمىزدە ول: «بۇل اڭگىمەنىڭ ءسىز بىلمەيتىن جالعاسى بار, دەپ كۇلدى. – جينالىس اياقتالعان سوڭ «جاستار جۇمىس ىستەگىسى كەلمەيدى» دەپ كەيىنگى ۇرپاققا كىنا تاققان قادىرمەندى اعامىز مەنى ءوزى ىزدەپ كەلىپ, كوزىن ەجىرەيتىپ: «بالاقاي, سەن ەندىگارى مەنىڭ ءسوزىمدى بەكەرگە شىعارۋشى بولما! سەن مەنىڭ قاسىمدا كىمسىڭ؟! ءتۇسىندىڭ بە؟!» دەپ جەكىدى. مىنە, وسىلاي قوعامداعى «اۋا رايىن» جاسايتىن «كوكەمىز» بار...».

ءبىز سول «كوكەمىزدىڭ» كەيىنگى كەزدە كەۋدەسىنە «نان ءپىسىپ»: «مەن – بۇگىنگى پومەششيكپىن» دەپ, ماق­تان­عانىن تالاي ەستىگەنبىز. وكى­نىشكە قاراي, قازىر وبلىستا, باسقا وڭىرلەردە دە وسىنداي «پومەششيكتەر» از ەمەس. ارينە, ولاردىڭ ءبىر كەزدە ەكونوميكاسى قۇلدىراپ, بانكروت بولۋدىڭ الدىندا تۇرعان شارۋاشىلىقتاردى ويداعىداي باسقارىپ, دامىتقانىن بەكەرگە شىعارۋعا بولمايدى. الايدا ۋاقىت وتە كەلە تەك وزدەرىنىڭ بايۋىن ويلاپ, قاراماعىنداعى جۇمىسكەر­لەر­گە لايىقتى جالاقى تولەمەي, تيىن-تەبەن ۇستاتىپ, الدارقاتۋعا كوشكەندەرى بەلگىلى. بىراق قازىرگى جاستار ونداي الداۋعا كون­بەيدى. قالاعا كوشىپ, ءارتۇرلى جۇمىس اتقارىپ, كوبىرەك اقشا تاپقاندى ءجون سانايدى. الىس-جاقىن شەتەلدەرگە بارىپ, ماڭداي تەرلەرىن توگە جۇمىس ىستەپ, قوماقتى جالاقى العاندى دا قۇپ كورەدى.

دەمەك, اۋىلداعى جۇمىس بەرۋ­شى­­لەردىڭ, اسىرەسە وتكەن عاسىر­دىڭ 90-جىلدارىنداعى جاپپاي جەكەشەلەندىرۋ كەزىندە كەڭشارلار مەن ۇجىمشارلاردىڭ مۇلكىن رەتىن تاۋىپ يەمدەنىپ, بۇگىندە ميلليونداعان دوللار بايلىق جيناپ السا دا, تۇسكەن تابىستى جۇرتپەن ءادىل بولىسكىسى كەلمەيتىن كاسىپ­كەرلەردىڭ جالدامالى جۇمىس­كەرلەرگە لايىقتى جالاقى تولەۋى ماسەلەسىن مايشاممەن قارايتىن مەزگىل جەتتى. بۇل رەتتە اۋەلى ەڭ تومەنگى جالاقى مولشەرىن ارتتىرۋ كەرەك. ارينە, بىلتىر بۇل بۇرىنعى 42 500 تەڭگەدەن 60 مىڭ تەڭگەگە دەيىن كوتەرىلدى, ال بيىل 70 مىڭ تەڭگەگە دەيىن ءوسىرىلدى. دەگەنمەن قازىرگى بوي بەرمەي تۇرعان ينفلياتسيا جاعدايىندا 70 مىڭ تەڭگە دە ازدىق ەتەدى. بۇعان قوسا, شارۋاشىلىقتاردىڭ تابىسىن ءبولۋ مەن ەڭبەككەرلەرگە جالاقى تولەۋ ماسەلەسىنىڭ ادىلدىگى مەن اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. بۇل رەتتە «جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى جانە قوسىمشا جاۋاپكەرشىلىگى بار سەرىكتەستىكتەر تۋرالى» زاڭعا ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزىپ, ءتارتىپ پەن تالاپتى كۇشەيتكەن ءجون. ال ونىڭ ورىندالۋىن باقىلاۋدى كۇشەيتۋ ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىنىڭ جانىنان قۇرىلعان كاسىپتىك وداق­تاردىڭ ءرولىن دە ارتتىرۋ كەرەك.

سولتۇستىكقازاقستاندىقتار­دىڭ رەسەي وڭىرلەرىنە ءجيى قونىس اۋدارۋى­نىڭ تاعى ءبىر سەبەبى – ولاردا بۇرىنعى كەڭەس وداعى كەزىندە بەلگىلەنگەن اۋداندىق كوەففيتسيەنت ساقتالعاندىقتان, تۇرعىنداردىڭ تابىس دەڭگەيى ەداۋىر جوعارى. ماسەلەن, وڭىرمەن كورشىلەس رەسەيدىڭ قور­عان, ومبى, تۇمەن وبلىستارى­نىڭ تۇرعىندارى جالاقىلارىنا 15 پايىزدىق ۇستەمە الىپ وتىر. جۇرت ونى «سولتۇستىك كوەففيتسيەنتى» دەپ اتاپ كەتكەن. دەمەك, تۇرعىندارى قا­تاڭ كليماتتىق جاعدايدا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان سولتۇستىك قازاقستان وب­لىسىنا اۋداندىق كوەففيتسيەنتتى قاي­تاراتىن كەز جەتتى دەپ ويلايمىز.

سولتۇستىكتىڭ جەتى ايعا دەيىن سوزىلاتىن قاتال قىسىندا تۇرعىن ۇيلەردى كومىر جاعىپ جىلىتۋ كۇيبەڭى دە سولتۇستىكقازاقستاندىقتاردى جايلى مەكەن ىزدەۋگە ماجبۇرلەپ وتىر. ولاردى اسىرەسە كورشىلەس رەسەيدىڭ تۇمەن, قورعان جانە ومبى وبلىستارىنىڭ گازداندىرىل­عان ەلدى مەكەندەرى قىزىقتىرادى ەكەن. وكىنىشكە قاراي, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىن گازداندىرۋ ماسەلەسى جيىرما شاقتى جىلدان بەرى سوزباققا سالىنىپ, شەشىلەر ەمەس. باسىندا قوستاناي وبلىسى سياقتى, سولتۇستىك قازاقستاندى دا رەسەيدىڭ گاز تاسىمالداۋ جۇيەسىنە قوسۋ ۇسىنىلعانمەن, بۇل ۇسىنىس ۇكىمەت تاراپىنان قولداۋ تاپپاعان.

مەملەكەت باسشىسى 2021 جىلعى 17 ماۋسىمدا بولعان ەلىمىزدىڭ گاز سالاسىن دامىتۋ جونىندەگى كەڭەستە اقمولا جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىن تولىق گازداندىرۋ قاجەتتىگىن ايتا كەلىپ: «بۇل – مەملەكەتتىك ماڭىزعا يە ماسەلە. كەمىندە ەكى ءتاسىل بار: «سارىارقا» ماگيسترالدى گاز قۇبىرىن جالعاستىرۋ نەمەسە رەسەي گاز تاسىمالداۋ جۇيەسىنە قوسىلۋ. ەكى نۇسقانىڭ دا وزىندىك ءپليۋسى مەن مينۋسى بار. ۇكىمەت وڭىرلەردىڭ اكىمدىكتەرمەن بىرلەسىپ, جاقىن ارادا تاڭداۋ جاساۋعا ءتيىستى», دەگەن بولاتىن. الايدا سودان بەرى ءبىر جارىم جىلدان استام ۋاقىت وتسە دە, بۇل ماڭىزدى ماسەلە بويىنشا ءالى ناقتى شەشىم قابىلدانعان جوق.

مىنە, وسىنداي كوكەيكەستى ماسە­لەلەر قازاقستان رەسپۋبلي­كا­سىنىڭ اۋىلدىق اۋماقتارىن دامىتۋدىڭ 2023-2027 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسىندا كورىنىس تاۋىپ, ناقتى شەشىمدەرى ايقىندالسا, يگى.